Tygodnik Powszechny Nr 41/2025

grafika na okładce: Magdalena Burdzyńska „Miłość”, z książki „Quarks, Elephants & Pierogi: Poland in 100 words” / Culture.pl
Data wydania:
Numer wydania:
41
Rok wydania:
2025

Podczas polsko-niemieckich negocjacji o odszkodowania za II wojnę światową warto wyciągać wnioski z tego, jak postępował Izrael. Pojednanie to nie pięknoduchostwo, ale element geopolitycznej kalkulacji – o awanturze o reparacje pisze w Temacie Tygodnika Marek Zając.

W numerze także: Dariusz Rosiak z Tel Awiwu: czy Trump przyniesie pokój * Czy czeka nas powrót poboru * Co robią w sieci polskie nastolatki * Religia w czasach populizmu * W głowach Rosjan * Miłość w świetle badań naukowych * Wielkie role Leonarda DiCaprio * Rozmowa z Michałem Sikorskim, księdzem z „1670” * A także: rozmowa z nowym redaktorem naczelnym „TP” i dodatek specjalny „Książki w Tygodniku”.

Edytorial

Ks. Adam Boniecki, wrzesień 2021 r. // fot. Grażyna Makara

Zagadką pozostaje, co nas tworzy. Tamten dziesiątek różańca jest dla mnie jak testament

Ks. Adam Boniecki
Nie pytam, dlaczego ojciec został wtedy ocalony, a później nie. Bo nikt nie da odpowiedzi.
Michał Okoński // Fot. Grażyna Makara / Katarzyna Włoch // Tygodnik Powszechny

Między reparacjami a Gazą: długie trwanie dzisiejszych zdarzeń

Michał Okoński
Zdarzenia, które opisują nam szybkie media, mają swoje przyczyny. Żeby zrozumieć świat, czasami trzeba się zatrzymać i spojrzeć wstecz.

Obraz tygodnia

Rodzice izraelskich żołnierzy przetrzymywanych w niewoli przez Hamas, domagający się natychmiastowego zakończenia wojny, Tel Awiw, 3o września 2025 r.. Tel Awiw, 30 września 2025 r. // Fot. Eyal Warshavsky / SOPA / LightRocket / Getty Images

Kto korzysta na planie pokojowym Trumpa dla Gazy? Ani Hamas, ani Netanjahu

Dariusz Rosiak
Trump zrewidował politykę bliskowschodnią USA i niewykluczone, że ofiarą tej rewizji padnie Netanjahu. Chyba że Hamas uratuje izraelskiego premiera i nie…
Aresztowany Volodymyr Z. podejrzany o wysadzenie Nord Stream. Warszawa, 1 października 2025 r. // Fot. Wojtek Radwański / AFP / East News

Czy Polska powinna wydać Niemcom podejrzanego o wysadzenie Nord Stream?

Agata Kaźmierska, Wojciech Brzeziński
Adwokat Wołodymyra Z. twierdzi, że skoro Ukraina jest w stanie wojny z Rosją, a Nord Stream należy do spółki rosyjskiej, która finansuje wojnę, to żaden…
Katarzyna Pełczyńska-Nałęcz i Szymon Hołownia po Radzie Krajowej Polskie 2050. Warszawa, 28 czerwca 2025 r. // Fot. Paweł Wodzyński / East News

Szymon Hołownia chce pracować w ONZ. To w zasadzie koniec jego partii

Marek Kęskrawiec
Zamierzał zmienić polskie życie publiczne, ale był na to zbyt delikatny. Dziś Hołownia odchodzi z polityki, pisząc do członków własnej partii, że przeszedł…

Na punkty

Papież Leon XIV. Watykan, 5 paździenika 2025 r. // Fot. Andreas Solaro / AFP / East News

Czym papież Leon XIV zaskoczył amerykańskie środowiska pro-life

Artur Sporniak
Dzięki awanturze o katolicką nagrodę dla polityka popierającego aborcję dowiedzieliśmy się, że Leon XIV ma świadomość kłopotów z aplikacją doktryny Kościoła do…
Andrej Babiš, lider czeskiej partii ANO po zamknięciu lokali wyborczych w wyborach do czeskiego parlamentu. Praga, 4 października 2025 r. // Fot. Tomas Tkacik/ Sopa / AFP / East News

Babiš wraca do władzy. Co to znaczy dla Czech i Ukrainy?

Martyna Wasiuta
Jeśli populista Andrej Babiš zrealizuje swoją zapowiedź i utworzy rząd mniejszościowy z cichym poparciem radykalnych antysystemowców, społeczeństwo Czech może…
Kevin Chen, XIX Konkurs Chopinowski

Konkurs Chopinowski: przed nami wiele godzin radości i kibicowania

Jakub Puchalski
Konkursu Chopinowskiego nie da się dzisiaj nie słuchać – a przynajmniej: nie da się o nim nie usłyszeć. Sala Filharmonii Narodowej od dawna jest zbyt mała na…
Eliza Kącka z córka podczas gali Nagrody Literackiej Nike 2025. Warszawa, 5 października 2025 r. // Fot . Kuba Atys / Agencja Wyborcza.pl

Eliza Kącka z podwójną Nagrodą Nike za „Wczoraj byłaś zła na zielono”

Monika Ochędowska
Ponad 10 tys. sprzedanych egzemplarzy to w naszych realiach bestseller. Trudno się dziwić: mamy tu i świetną prozę, i przejmującą opowieść o doświadczeniu…
Jane Goodall podczas pracy z szympansami, ok. 1985 r. // Fot. Bruce Coleman / Alamy / B&EW

Zmarła Jane Goodall: matka chrzestna szympansów, która chciała, by ludzie stali się lepsi

Łukasz Kwiatek
Jane Goodall, badaczka i działaczka na rzecz przyrody, dotknęła prawdziwego szympansiego życia. Z owoców jej pracy możemy się uczyć wrażliwości na przyrodę i…
// Rys. Bartosz Minkiewicz

Bartosz Minkiewicz Rysuje

Bartosz Minkiewicz

Temat Tygodnika

Czy niemieckie inwestycje w obronność Polski to pomysł na wyjście z polsko-niemieckiego impasu? Na zdjęciu: żołnierze Bundeswehry, którzy od początku tego roku chronią przestrzeni powietrznej wokół lotniska w Jasionce pod Rzeszowem. 23 stycznia 2025 r. // Fot. Dominika Zarzycka / NurPhoto / Getty Images
Wersja audio

Droga do reparacji jest zamknięta. Co w zamian Polska może uzyskać od Niemiec?

Marek Zając
Dlaczego w PRL i III RP nie uzyskaliśmy reparacji – i co dostaliśmy w zamian? Jaką lekcję dają nam negocjacje Izraela z Niemcami? A także: pomysł w pięciu…

Kraj

Przysiega żołnierzy dobrowolnej zasadniczej służby wojskowej. Wrocław, 28 pażdziernika 2023 r. // Fot. Krzysztof Zatycki / Forum

Co z poborem w Polsce? Generałowie chcą, politycy nie wiedzą jak

Marek Rabij
Czy można stworzyć silną armię tylko z ochotników i zawodowców? Polscy generałowie, apelujący o powrót obowiązkowej służby wojskowej, wiedzą już, że nie.
Karol Nawrocki, Szymon Hołownia i Donald Tusk podczas obchodów Święta Wojska Polskiego. Warszawa, 15 sierpnia 2025 r. // Fot. Jacek Szydłowski / Forum

Nadchodzi starcie Nawrockiego z rządem Tuska. Co to oznacza dla koalicji i prezydenta?

Paweł Musiałek
Prezydentura Karola Nawrockiego zaczyna się jak miodowy miesiąc z obywatelami, ale prawdziwy sprawdzian nadejdzie wraz z pierwszym kryzysem.
// Fot. Javier Zayas / Adobe Stock

Chcesz, by nastolatek odłożył telefon? Weź sobie te rady do serca

Przemysław Wilczyński, Agnieszka Wrońska
Dr Agnieszka Wrońska, ekspertka NASK: Ogłoszony właśnie raport „Nastolatki” najbardziej alarmujący jest w odniesieniu do rodziców. Ich wiedza o użytkowaniu…

Rozmowa

Piotr Mucharski i Jacek Stawiski w redakcji Tygodnika Poiwszechnego. Kraków, 1 października 2025 r. // Fot. Grażyna Makara

Jacek Stawiski, nowy redaktor naczelny „Tygodnika”, opowiada o swojej wizji dziennikarstwa

Piotr Mucharski, Jacek Stawiski
Jacek Stawiski: Bardzo mi bliską cechą „Tygodnika” jest sztuka dystansu. Oferta innego spojrzenia, zaproszenie do przemyślenia, zdezawuowania pozornych…

Świat

Katerina Gordiejewa // Fot. Olga Pavolga

Co się dzieje w głowach Rosjan? Rozmawiamy z rosyjską dziennikarką Kateriną Gordiejewą

Michał Kuźmiński, Katerina Gordiejewa
W Moskwie nie czuć wojny, to nadal stolica bogactwa i wygody. Putin jest sprytny, nie wysyła moskwian na front. Giną mieszkańcy wiosek. Albo wracają bez nóg…
Republikanie zmienili granice okręgów wyborczych także w stanie Missouri. Na zdjęciu: protest na korytarzu stanowego parlamentu w Jefferson City, stolicy Missouri, 10 września 2025 r. // Fot. TNS/ ABACA / Forum

Potwór, który niszczy politykę w USA. Na czym polega „gerrymandering”?

Marta Zdzieborska
Donald Trump ma plan: tak zmienić granice okręgów, by Republikanie wygrali wybory do Kongresu w 2026 r. Politycy z obu partii wykańczają w ten sposób…
Nicolas Sarkozy, były prezydent Francji i jego żona Carli Bruni, przybywają do sądu, aby wysłuchać werdyktu w tzw, aferze libijskiej. Paryż, 25 września 2025 r. // Fot. Hans Lucas / AFP / East News

Nicolas Sarkozy idzie do więzienia. Czym zawinił były prezydent Francji?

Szymon Łucyk
Francja jest w szoku: pierwszy raz w powojennej historii tego kraju były prezydent pójdzie do więzienia. Co łączyło Sarkozy’ego z dyktatorem Kaddafim i…
Przy ulicy Simonkatu w centrum Helsinek, w tle widoczny dworzec kolejowy // Fot. Lilyana Vinogradova / Alamy / Be&W
Wersja audio

Cud w Helsinkach. Stolica Finlandii to komunikacyjnie najbezpieczniejsze miasto Europy

Patrycja Bukalska
W okresie dwunastu miesięcy, od lipca 2024 roku do lipca 2025 roku, w Helsinkach nie zginął tam ani jeden pieszy, rowerzysta czy kierowca. Jak Finowie…

Wiara

Pogrzeb Charlie'ego Kirka na stadionie State Farm w Glendale, Arizona, 21 września 2025 r. // Fot. Patrick T. Fallon / AFP / East News

Od Trumpa do Boga. Jak odbić katolicyzm z rąk konserwatywnej prawicy

Massimo Faggioli, Edward Augustyn
Massimo Faggioli, teolog: Gdy biskupi mówią to, co chcą usłyszeć politycy i ich wyborcy, mamy do czynienia z religijnym populizmem.
// Liubomir / Adobe Stock

Różaniec znów jest modny: skąd popularność tej modlitwy?

Artur Sporniak
Na różańcu modlą się znani i nieznani, wspólnotowo i osobiście, w październiku i cały rok. Jaką siłę ma ta modlitwa w naszych czasach i co daje ludziom?
Arcybiskup Eduard Profittlich // Rooma-Katoliku Kirik Eestis

Pierwszy Estończyk na ołtarzach. Kim był Eduard Profittlich?

Tomasz Otocki
Niewielka katolicka wspólnota w Estonii przeżywa szczególny czas. Beatyfikacja zamordowanego przez Sowietów arcybiskupa Tallinna jest dla nich szansą na…
Nominowani do 25. Nagroda Znaku i Hestii im. ks. Józefa Tischnera // materiały prasowe Nagrody Tischnera
Materiał partnera

Podejść bliżej, okazać solidarność

Katarzyna Węglarczyk
Nagroda Znaku i Hestii im. ks. Józefa Tischnera zostanie wręczona po raz 25. Laureatów poznamy 27 listopada, dziś znamy już nominowanych. Łączy ich odwaga:…

Czytania

Dlaczego winą za niewolę prorok obarcza Izraelitów, a nie Babilończyków?

Kard. Grzegorz Ryś
Wciąż znacznie łatwiej jest przerzucać odpowiedzialność za dramaty Kościoła na zewnętrznych wrogów, odmawiając własnego nawrócenia.
Ks. Wacław Oszajca // Fot. Grażyna Makara

Jak patrzeć na Boga, by dostrzegać jego złożoność

O. Wacław Oszajca SJ
Czasem to, czego nie lubimy czy wręcz nienawidzimy, może otwierać nowe horyzonty w naszej wierze.

Historia

Budynek Teatru Narodowego na placu Krasińskich w Warszawie na akwareli Zygmunta Vogela z ok. 1791 r. ok. 1791 // Biblioteka Narodowa Polona

260 lat temu Stanisław August założył Teatr Narodowy. Co się działo za jego kulisami?

Piotr Sauter-Zawadzki
W Teatrze Narodowym od początku grały także kobiety. Ich losy śledził warszawski szpieg, dzięki któremu znamy kulisy teatru.

Nauka

Magdalena Burdzyńska, „Miłość", ilustracja do książki "Quarks, Elephants & Pierogi: Poland in 100 Words", tekst: Mikołaj Gliński, Matthew Davies, Adam Żuławski, redakcja: Adam Żuławski, ilustracje i projekt książki: Magdalena Burdzyńska, wydawnictwo: Instytut Adama Mickiewicza, 2024

Miłość to spektrum. Nowe badania podważają nasze wyobrażenia o tym uczuciu

Kasper Kalinowski, Marta Kowal
Czy wszyscy przeżywamy miłość tak samo? Jak się rozwija to uczucie i czy więcej miłości to więcej bliskości fizycznej? Jaką rolę odgrywają aplikacje randkowe?…

Kultura

Leonardo di Caprio w filmie „Jedna bitwa po drugiej” // materiały prasowe
Wersja audio

Sześć najlepszych memów: filmowa droga Leonarda DiCaprio

Michał Walkiewicz
Pod względem gwiazdorskiego statusu i artystycznego dorobku Leonardo DiCaprio pozostaje ostatnim tyranozaurem Hollywood. W najnowszym filmie Paula Thomasa…
Wystawa „Andy Warhol. A Kind of Retrospective” w Pop Culture Gallery w Starym Browarze w Poznaniu // Fot. Marek Zakrzewski / materiały prasowe

Andy Warhol: poznańska retrospektywa odkrywa wczesne prace artysty

Martyna Pietrzak-Sikorska, Piotr Onak
Instagram, YouTube, reality shows, selfie, wirale i tabloidy – wiele elementów współczesnej popkultury i mediów funkcjonuje według zasad, które zauważył i…
Zbiór dawnych nagrań Sergia Fiorentino. The complete SAGA album collection, 10 CD. Wyd. Rhine Classics // materiały prasowe

Zbiór wybitnych nagrań włoskiego pianisty Sergia Fiorentino

Jakub Puchalski
Zestaw wytwórni Rhine Classics przynosi absolutnie nadzwyczajnej urody komplet Chopinowskich Nokturnów. Trudno przebić to włoskie wyczucie śpiewności.
Santiago Roncagliolo „Czwarty miecz”, przeł. Tomasz Pindel. Wydawnictwo ArtRage // materiały prasowe

„Czwarty miecz” Santiaga Roncagliolo: reportaż o poszukiwaniu przyczyn zła

Adam Woźniak
Poszukując uniwersalizacji, Santiago Roncagliolo pozwala swoim bohaterom konfrontować się z nikczemnością rozmaitego kalibru.
Wystawa "Życie romantyczne. Chopin, Scheffer, Delacroix, Sand". Muzeum Chopina w Warszawie // Fot. D. Jaruga / NIFC / materiały prasowe

Warto zobaczyć: „Życie romantyczne” w warszawskim Muzeum Chopina

Piotr Kosiewski
O romantycznej uczuciowości i jej przejawach, sztuce oraz paryskiej dzielnicy Nouvelle Athènes, która w I poł. XIX w. stała się ulubionym miejscem artystów.
Eryk Kulm jako Fryderyk Chopin w filmie CHOPIN, CHOPIN! – reż. Michał Kwieciński. Prod. Polska 2025. Dystryb. TVP // Fot Jaroslaw Sosinski / Akson Studio / materiały prasowe

„Chopin, Chopin!” zaczyna się wspaniale. Czego więc zabrakło?

Anita Piotrowska
Chopin umiera w filmie Michała Kwiecińskiego wielokrotnie i na raty. Wstyd się przyznać, że kiedy wreszcie mu się to udaje, z piersi wyrywa się ciche…
Agnieszka Tomaszewicz, Joanna Majczyk, „Architekci i paragraf aryjski”. Przypadek SARP-u (1934-1939), Wydawnictwo EMG, Kraków 2025, współwydawca Oficyna Wydawnicza Politechniki Wrocławskiej // materiały prasowe

Książka tygodnia: Architekci i „paragraf aryjski”

Lektor
W 1939 roku Stowarzyszenie Architektów RP wykluczyło ze swojego grona członków narodowości żydowskiej. Oto wstrząsająca relacja o antysemickim zaczadzeniu.

Felietony

Olga Drenda // Fot. Grażyna Makara

Lista umiejętności, które powinna posiadać samodzielna istota ludzka

Olga Drenda
Nie ma czegoś takiego jak zbędne umiejętności lub wiedza. Nigdy nie wiadomo, kiedy przyjdzie nam usunąć plamę z jagód, znaleźć drogę na odludziu lub odchować…
Eliza Kącka // Fot. Grażyna Makara
Wersja audio

Okrutnie jest być niepotrzebnym. Czyjaś potrzeba musi nas dotknąć

Eliza Kącka
„Dokarmiam kota, niedaleko. Mamy magnetyczną więź. Ale bolesną”. „Dlaczego?”. „Nie chce ze mną do domu. Nie mam nikogo innego. Mówię mu: »Bury, zlituj się,…
Tomasz Stawiszyński // Fot. Karol Paciorek

Jak ocalić debatę publiczną? Na początek warto zacząć odróżniać gniew od wstrętu

Tomasz Stawiszyński
„Dosłownie rzygałem”. Jak to się stało, że spokojna rozmowa z człowiekiem o innych przekonaniach – a de facto sama z nim styczność – wywołuje w nas wstręt?

Smaki

Zbiór oliwek w Arezzo w Toskanii // Fot. Alberto Fornasari / Shutterstock

Nie bądź jak szef OpenAI: używaj właściwej oliwy. Zwłaszcza do pesto z orzechów włoskich

Paweł Bravo
Nie tylko Sam Altman ma z tym problem: używanie lepszej oliwy, niż jest wskazane w danej potrawie, obserwuję też w waszych kuchniach, moi drodzy i moje drogie…

Zmysły

Michał Sikorski jako ksiądz Jakub, serial 1670, sezon 2 // Fot. Jarosław Sosiński / materiały prasowe Netflix

Ksiądz Jakub z „1670”: ten serial powstał z miłości do Polski

Wojciech Brzeziński, Michał Sikorski
Michał Sikorski, aktor: Przypomnieliśmy, że Polacy potrafią śmiać się z siebie. To kropla w morzu naszych potrzeb, ale dobrze być częścią tej kropli.

Dodatki w numerze Nr 41/2025

Na okładce: Forrest Gander, amerykański poeta i pisarz, Jaipur, Indie, styczeń 2020 r. // Raj K Raj / Hindustan Times / Getty ImagesMagazyn Literacki „Książki w Tygodniku” (41/2025)

Agneta Pleijel // Fot. Pontus Lundahl / TT newsagency / Forum

Agneta Pleijel: Jeśli świat zaczyna cię uwierać, musisz się sprzeciwić

Justyna Czechowska, Agneta Pleijel
Agneta Pleijel, pisarka: Całą wiedzę, jaką posiadamy, czerpiemy z literatury. Kurs mojemu życiu nadała najpierw Anne Frank, a potem Birgitta Trotzig, która…
Opuszczona stacja benzynowa na pustyni Mojave w Kalifornii // Fot. Flystock / Shutterstock

Jak być blisko. O poezji Forresta Gandera

Julia Fiedorczuk
Forrest Gander zwrócił moją uwagę na Ziemię i zachodzące w niej procesy – zarazem piękne i groźne. Jemu zawdzięczam namysł nad przepastną, mineralną pamięcią,…
Byung Chul Han // Fot. Alberto Cristofari / Contasto / East News

Dlaczego spieramy się o książki filozofa Byung Chul Hana

Max Cegielski
Mimo sukcesów wydawniczych wciąż nosi wytarte dżinsy i starą kurtkę. Ma za to kilka fortepianów, na których gra Bacha. Twierdzi, że codziennie. Inaczej jest…
Alejandro Zambra // Fot. Beowulf Sheehan / ZUMA / Alamy/ Be&W

Alejandro Zambra, chilijski pisarz: nikt nie wpadł na to, by uczyć nas, jak być ojcami

Marcin Bełza, Alejandro Zambra
Chcę języka, który zdejmuje ordery. Języka, w którym mogę przytulić syna. Szukam w słowach drżenia, którego algorytm nie rozpozna.
Tim O'Brien, TO, CO NIEŚLI, przeł. Tomasz S. Gałązka, Czarne 2025 // Fot. Materiały prasowe

„To, co nieśli” Tima O’Briena: znakomita amerykańska proza

Adam Woźniak
Tim O’Brien to jeden z najważniejszych literackich kronikarzy wojny w Wietnamie. Nieustannie krąży między poetykami reportażu, osobistego eseju i opowiadania.
Andrea Camilleri przed rodzinnym domem w Porto Empedocle koło Agrigento. Sycylia, 1999 r. // Fot. Marcello Mencarini / Getty Images

Na czym polega fenomen serii powieści o komisarzu Montalbano

Piotr Kofta
Andrea Camilleri – w tym roku obchodzimy 100-lecie jego urodzin – był niepowtarzalnym fenomenem. Zawdzięczał to ogromnej radości życia.
Oskar i rzeczy // Fot. Piotr Nykowski / materiał prasowy
Materiał partnera

Dorota Kowalkowska, dyrektorka Festiwalu „Korczak Dzisiaj”: Dzieci potrzebują kontaktu ze sztuką

Michał Sowiński, Dorota Kowalkowska
Teatr to wspólny czas. Daje przestrzeń skupienia, zabawy, wolności – możliwość wyrażenia siebie bez ograniczeń.
Gala nagrody Literacka Podróż Hestii // Fot. Materiały prasowe

„Makabrama” Marcina Szczygielskiego: literatura dla młodych jest najbardziej szlachetna

Michał Sowiński, Marcin Szczygielski
Dorosły czytelnik ocenia autora przez pryzmat nazwiska i wcześniejszych dokonań. Dzieci interesuje tylko to, co mają przed sobą.
Judith Schalansky, ROZCHWIANE KANARKI, GŁĘBOKIE DOŁY, przeł. Kamil Idzikowski, Ha!art 2025 // Fot. Materiały prasowe

Książki Judith Schalansky: potrzebujemy nowego wzorca opowieści

Adam Woźniak
Nasz świat stał się bardziej niepewny, chwiejny i skomplikowany. Dlatego trudno nam wyrazić nowe lęki przy pomocy starych pojęć i schematów.