Podejść bliżej, okazać solidarność

„Homelands” Timothy’ego Gartona Asha (tłum. Bartłomiej Pietrzyk, wyd. Znak Horyzont 2024) – pierwsza z książek nominowanych w kategorii: pisarstwo – to spojrzenie na historię Europy po 1945 roku przez pryzmat doświadczeń autora. Perspektywa historyka i obserwatora – a zatem kogoś zdystansowanego, patrzącego z zewnątrz – łączy się w niej z osobistym zaangażowaniem w kulturę i życie opisywanych społeczeństw. Jak dziś myśleć o Europie? Właśnie tak. Żeby w ogóle móc o niej mówić, nie wystarczy nazwać słowem „Europa” określonych krajów. Potrzebny jest wysiłek zbliżenia się, poznania zarówno ich historii, jak i specyficznego „teraz”.

Blisko, bardzo blisko podchodzi również Hanna Krall – blisko człowieka, którego widzi i ujmuje jako niepowtarzalną jednostkę, szanując jej odrębność i tajemnicę. Pisarka otrzymała nominację za całokształt swojej twórczości. „Krall zawsze przyjmuje tę samą perspektywę: kieruje naszą uwagę na bohaterkę i bohatera, na drobny nieraz, ale istotny szczegół, jakieś zdanie zapamiętane, pojedynczą scenę. Jej twórczość roi się od spotkań – w tym najgłębszym, Tischnerowskim sensie tego słowa” – czytamy w uzasadnieniu nominacji.

Nominowane książki stawiają więc przed czytelnikiem wyzwania: nie poprzestawaj na łatwych diagnozach, drąż – ale pytaj też o to, co możesz zdziałać, jakie dobro sprowadzić, lub jak się przyczynić do postawienia tamy złu. „Koncern Autokracja” Anne Applebaum (tłum. Michał Rogalski, wyd. Agora 2024) to przenikliwa diagnoza świata, w którym główne karty zaczynają rozdawać państwa autokratyczne lub zmierzające do autokratyzmu. Co mogą zrobić w tej sytuacji ci, którym jeszcze zależy na demokracji?

Wysiłek poznania w naturalny sposób skłania do solidarności – z tymi, ku którym się zbliżamy. Stąd też pierwszej kategorii Nagrody im. ks. Tischnera zawsze towarzyszy druga: za inicjatywy społeczne lub duszpasterskie wcielające w życie wartości bliskie jej patronowi.

Wspólnota ze Śledziejowic – powstała w 1981 roku jako pierwsza w Polsce wspólnota L’Arche – to przestrzeń, w której osoby z niepełnosprawnością intelektualną i ich asystenci żyją razem: nie jako opiekunowie i podopieczni, lecz jako równoprawni członkowie jednej rodziny. Nominacja L’Arche Śledziejowice to wyraz uznania dla dzieła, które – pozostając ciche i pokorne – wywiera realny wpływ na przemianę społecznych relacji.

Również działalność drugiej nominowanej w tej kategorii zrodziła się niejako na przedłużeniu ruchu solidarnościowego. Małgorzata Rybicka – dawniej działaczka gdańskiej opozycji – od 1984 roku pracuje na rzecz osób w spektrum autyzmu, zwłaszcza takich, u których łączy się to z innymi ograniczeniami, w tym z niepełnosprawnością intelektualną. Współtworzyła Stowarzyszenie Pomocy Osobom Autystycznym, a w 1993 roku została dyrektorką Specjalnego Ośrodka Rewalidacyjno-Wychowawczego dla Dzieci i Młodzieży z Autyzmem. W jej życiu słowo „solidarność” ma bardzo konkretną treść.

Kapituła postanowiła też w tym roku nominować „Langustę na Palmie” na czele z Adamem Szustakiem OP za ponad 10-letnią już działalność duszpasterską „online i offline”. Nazwa inicjatywy nawiązuje do starożytnej mozaiki, która miała być pomocą dla katechumenów: symbolizowała wyniesienie tego, co niskie, „denne”, ku górze, ku światłu. „Langusta” wraz ze swym liderem skutecznie dociera do bardzo szerokiego grona Polaków, niosąc im przede wszystkim nadzieję – jedną z najbardziej ewangelicznych wartości.