I wojna światowa 

SERWIS SPECJALNY

Wielka Wojna

W Polsce budzi ona umiarkowane zainteresowanie. Może dlatego, że dziś w powszechnym odczuciu nie był to „nasz” konflikt. Ale to nieprawda: pierwsza wojna światowa dotknęła miliony Polaków. Dla naszych (pra)pradziadków było to doświadczenie codzienne i – jak pokazują historie rodzinne wielu z nas – często dramatyczne. A koniec końców dla wielu mniejszych narodów, w tym Polaków, jej stawką i skutkiem okazała się ich wolność. W ciągu minionych lat „Tygodnik” publikował liczne teksty i dodatki specjalne, poświęcone tamtej Wielkiej Wojnie – i jej obecności w życiu ówczesnych Polaków. Przypominamy niektóre z nich. 

WOJNA I LUDZIE

W latach 1914–1918 do niewoli trafiło 8 mln żołnierzy. Powyżej: Włosi w austriackiej niewoli, 1915 r. / Fot. EAST NEWS

Okopy i nowoczesność

Andrzej Chwalba, Szymon Łucyk
Prof. Andrzej Chwalba: Między zachodnią i wschodnią częścią Europy do dziś trwa asymetria pamięci o I wojnie. Dla wielu narodów Europy Środkowej skończyła się ona „happy endem”. Zachód pamięta ją jako gehennę.
Od lewej: Wanda Gertz i Leopoldyna Stawecka / Fot. Domena Publiczna, serafitki.pl

Emilie Plater 14/18

Anna Augustyniak
Dlaczego Polki szły na front? Czy kierowały nimi pobudki patriotyczne, czy także chęć przygody? Opowieść o czterech żołnierkach Legionów Polskich.
Polacy spod Rzeszowa, Łańcuta, Mielca, Przeworska... Fragment oficjalnej listy poległych, rannych i wziętych do niewoli żołnierzy armii austro-węgierskiej z czerwca 1916 r. / Fot. NATIONAL LIBRANY OF THE CZECH REPUBLIC

Nasi prapradziadkowie

Krzysztof Pięciak
Podczas I wojny światowej kilkaset tysięcy Polaków zginęło w obcych mundurach, jeszcze więcej odniosło rany. Dzięki archiwom online, rodziny mogą dziś rekonstruować losy bliskich.

NA BITWIE I NA FRONCIE

Francuscy żołnierze w okopach pod Verdun, 1916 r. / Fot. GETTY IMAGES

Krwawa pompa Verdun

Joachim Trenkner
Sto lat temu, 21 lutego 1916 r., na froncie zachodnim zaczęła się jedna z najkrwawszych bitew I wojny światowej.
Niemiecka pocztówka propagandowa, ukazująca „zwycięstwo pod Łodzią” / Fot. fotopolska.eu

Matka wszystkich bitew

Jarosław Flis
Krwawe zmagania pod Łodzią – rozegrane sto lat temu między wojskami pruskimi i carskimi – były jedną z najbardziej dramatycznych bitew I wojny światowej.
Brytyjscy żołnierze budują zasieki. Walki nad Sommą, wrzesień 1916 r. / Fot. Library of Congress

Dzień najczarniejszy

Patrycja Bukalska
Niemal pięć miesięcy walk, 12 km zdobytego terenu i 20 tys. żołnierzy zabitych jednego tylko dnia – to bilans bitwy nad Sommą. Najkrwawsza w brytyjskiej historii, zaczęła się sto lat temu.

Artykuły na ten temat

Marszałek Józef Piłsudski przed spotkaniem z prezydentem RP Stanisławem Wojciechowskim na moście Poniatowskiego. Warszawa, 12 maja 2026 r. Od lewej: Kazimierz Stamirowski, Marian Żebrowski, Gustaw Orlicz-Dreszer, Józef Piłsudski, Tadeusz Jaroszewicz i Michał Galiński. // Fot. Wikipedia

Setna rocznica zamachu majowego. Czy przewrót Piłsudskiego musiał się wydarzyć?

Waldemar Łazuga
Od zamachu na Gabriela Narutowicza po maj 1926 roku: co łączy śmierć pierwszego prezydenta II RP z przewrotem Piłsudskiego?
Choć w 1956 r. to Sowieci krwawo stłumili powstanie Węgrów, w narracji Orbána winny jest Zachód. Na zdjęciu: premier na obchodach rocznicy wybuchu powstania, Budapeszt, 23 października 2024 r. // Fot. Bernadett Szabo / Reuters / Forum

Viktor Orbán manipuluje historią Węgier. Wrogiem nie jest już Rosja, ale Zachód

Dominik Héjj
Strategia Orbána, oparta na reinterpretacji XX-wiecznej historii, generuje coraz większe napięcia z otoczeniem. Ostatnio z Ukrainą i Unią Europejską. Jaką…
Pułkownik Zieliński na froncie, Rarańcza, czerwiec 1915 r. // Archiwum Andrzeja Mirockiego

Gen. Zygmunt Zieliński, komendant Legionów. Żołnierze zwali go „Dziadkiem”, tak jak Piłsudskiego

Piotr Hapanowicz
100 lat temu zmarł Zygmunt Zieliński. Był jednym z najlepszych dowódców Legionów Polskich podczas I wojny światowej. Odważny, ale i uważny: żołnierzy napominał…
Teatr Morskie Oko w Warszawie, 1928 r. // Fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe

Był królem międzywojennego kabaretu. Przeboje Andrzeja Własta śpiewała cała Polska

Stanisław Calik
Wysoki brunet w rogowych okularach, lekko przy łysinie – tak go zapamiętano. Chętnie i przyjaźnie przyjmował debiutantów, którzy przynosili swoje rękopisy,…
Figura Donalda Trumpa trzymającego na smyczy Statuę Wolności i Temidę na wystawie platform karnawałowych w Kolonii. Niemcy, 25 lutego 2025 r. // Fot. Ina Fassbender / AFP / East News

Kontemplując koniec świata: Donald Trump robi to, co inni przed nim. Tylko bardziej

Ziemowit Szczerek
Mieliśmy ich już w historii sporo. Stąd wiemy, że koniec świata wcale nie musi być apokalipsą. Czasem jeden świat gładko przechodzi w całkiem inny, choć…
Ludwik Hillar i Ludwika z d. Zawadzka // Archiwum autora

Burzliwa historia rodzinna z Ziemi Lubawskiej. Majątek w Tuczkach przetrwał nazistów i komunistów

Piotr Sauter-Zawadzki
Dziejowe kataklizmy tratują ludzkie mikrohistorie. Z tego, co ocalało, czasem udaje się odtworzyć chronologię, ale często brakuje jej ożywczych anegdot. W tej…
Żołnierze 17. pułku piechoty Honwedu, sierpień 1914 r. Na czapkach i karabinach kwiaty, na mundurach kokardy w węgierskich barwach – takie pożegnalne zdjęcia robiono przed wymarszem na front. 110 lat temu pułk ten walczył pod Krakowem. // Ze zbiorów Jarosława Klai

Archeolodzy pod Goszczą szukali śladów z pradziejów. Znaleźli żołnierza z I wojny światowej

Krzysztof Pięciak
Choć od I wojny światowej mija 110 lat, w lasach i górach dawnej Galicji i Kongresówki wciąż odkrywane są jej ofiary. Czasem udaje się ustalić ich tożsamość –…
niemiecki oddział specjalny miał zniszczyć brytyjski rurociąg w Persji; akcja nie udała się. // Domena publiczna

Awanturnicza opowieść o tym, jak niemieccy orientaliści i archeolodzy zamienili się w szpiegów i dywersantów. Ruszyli z misjami do Egiptu, Bagdadu, Kabulu. Co z tego wynikło?

Aleksander R. Michalak
Pierwsza wojna światowa, która wybuchła w lipcu 1914 roku, ogarnęła także Bliski Wschód i Azję. Berlin i Londyn stanęły przed pokusą, aby wzbudzić burzę w…
Stefana Hertmans. Haga, Holandia, 13 listopada 2014 r. // Fot. Bas Czerwinski / EPA / PAP

Stefan Hertmans, zakłócacz spokoju

Bartosz Sadulski
Pisarz Stefan Hertmans nie mówi nam, że Gandawa to Wenecja północy. Nie tworzy nowej mitologii miasta, nie pragnie stać się jego literackim agentem,…
Frank Graham Cootes, Prezydent Woodrow Wilson, 1913 r. / Domena publiczna / wikipedia

Niewielu prezydentów USA ma swoje ulice w polskich miastach. Wśród nich jest Thomas Woodrow Wilson. Czym na to zasłużył?

Piotr Hapanowicz
To on zerwał z doktryną izolacjonizmu, która długo określała amerykańską politykę zagraniczną. Dziś, gdy Donald Trump otwarcie mówi, że Stany odwrócą się od…
Aleksandra Piłsudska na poświęceniu szkoły powszechnej im. Józefa Piłsudskiego w Bezdanach, 1937 r. / NAC

Komendantka Ola. 60 lat temu zmarła Aleksandra Piłsudska

Ewelina Burda
W gorsecie przemyca dynamit, w falbanach sukni rewolwery. Walcząca o niepodległość konspiratorka zostanie zapamiętana jednak głównie jako powściągliwa pani…
1. Dywizja Pancerna podczas ćwiczeń przed inwazją na kontynent, w środku generał Stanisław Maczek. Lipiec 1944 r. // Fot. Czesław Datka / Narodowe Archiwum Cyfrowe

Jak powstały polskie wojska specjalne

Krzysztof Pięciak
Odważny manewr, pomysłowa taktyka: ponad sto lat temu Stanisław Maczek był prekursorem tego, co później nazwano elitarnymi wojskami specjalnymi.
Kanclerz Niemiec Olaf Scholz podczas spotkania z żołnierzami; za nim czołg Leopard 2. Poligon w Ostenholz w północnych Niemczech, 17 października 2022 r. / FOT. RONNY HARTMANN/AFP/East News /

„Żelazne świnie” i Leopardy. Co może zmienić bieg wojny w Ukrainie

Wojciech Pięciak
Coraz więcej niemieckich polityków postuluje, by ich rząd przekazał wreszcie Ukraińcom czołgi Leopard.
Plakat propagandowy z czasów stalinowskich / DOMENA PUBLICZNA / TP

Taka cholera. Wyczyny Twardowskiego mogłyby stać się legendą

Piotr Sauter-Zawadzki
Stanisław Twardowski prowadził swoją osobistą wojnę najpierw z Niemcami, a potem z komunistami. Byłaby to ballada sowizdrzalska, gdyby nie jej finał.
/ BEATRIZ VELASCO / GETTY IMAGES

Czynnik ludzki

Ken Follett, Michał Sowiński
KEN FOLLETT, pisarz: Wierzę w sprawczą moc jednostki. Uważam, że olbrzymie znaczenie ma to, na jakich ludzi oddajemy głos w wyborach. I chodzi mi o całokształt…
Kadr z filmu „I młodzi pozostaną” / MATERIAŁY PRASOWE

Herbata w okopach

Anita Piotrowska
Kiedy patrzą wprost do kamery, czyli na nas, mają często po 15-16 lat, choć na komisji wojskowej musieli udawać starszych. Zdają się współcześni i zarazem…
/ THEY SHALL NOT GROW OLD – OFFICIAL TRAILER

Wielka Wojna według Jacksona

WP / KLEINEZEITUNG.AT, FAZ, SPON
Na okładce: Józef Piłsudski jako komendant Legionów, zdjęcie wykonano w 1914 r. / MUZEUM WOJSKA POLSKIEGO / EAST NEWS

Stulecie niepodległości

Tadeusz A. Olszański
Rzeczpospolita nie odrodziła się z dnia na dzień, lecz za sprawą długiego ciągu faktów dokonanych. A wśród nich decydującego: zbrojnego powstania.
Viktor Orbán objaśnia Mateuszowi Morawieckiemu mapę Węgier w granicach sprzed 1920 r. Budapeszt, 2018 r. / FACEBOOK / ORBAN VIKTOR

Jeszcze będziemy jednością

Dominik Héjj
Sto lat temu kraj walczący u boku Niemiec i Austrii przegrał I wojnę światową i stracił większość terytorium. Dziś pod rządami Orbána rozkwita nostalgia za…
Wejście do schronu będącego stanowiskiem dowodzenia z czasów I wojny światowej, Pikardia, czerwiec 2018 r. / SZYMON ŁUCYK

Czerwone maki na polach Pikardii

Szymon Łucyk
To gratka dla poszukiwaczy śladów I wojny światowej: na północ od Paryża można zwiedzić imponujące skalne fortyfikacje albo legendarny wagon, w którym w 1918 r…
Brytyjscy żołnierze budują zasieki. Walki nad Sommą, wrzesień 1916 r. / Fot. Library of Congress

Dzień najczarniejszy

Patrycja Bukalska
Niemal pięć miesięcy walk, 12 km zdobytego terenu i 20 tys. żołnierzy zabitych jednego tylko dnia – to bilans bitwy nad Sommą. Najkrwawsza w brytyjskiej…
Francuscy żołnierze w okopach pod Verdun, 1916 r. / Fot. GETTY IMAGES

Krwawa pompa Verdun

Joachim Trenkner
Sto lat temu, 21 lutego 1916 r., na froncie zachodnim zaczęła się jedna z najkrwawszych bitew I wojny światowej.

Dlaczego walczyli?

Tomasz Woźny, Krzysztof Pięciak
Tomasz Woźny: W 1914 r. pułki galicyjskie szły na front z polskimi flagami i obrazami Matki Boskiej Częstochowskiej. Sądzono, że cesarz Austrii połączy pod…
Pierwszy dzień ofensywy gorlickiej: żołnierze austriackiej 12. Dywizji Piechoty, zwanej „krakowską”, atakują wzgórze Pustki koło Łużnej, 2 maja 1915 r. / Fot. Zawatzky Alois / Narodowe Archiwum Cyfrowe

Od Gorlic po Wołyń

Krzysztof Pięciak
Rankiem 2 maja 1915 r. okopy u stóp wzgórza Pustki opuścili Polacy w szarych austriackich mundurach. Mieli zdobyć tę ważną rosyjską pozycję. Na froncie…

Wichry wojny

Wojciech Pięciak
„Wszędzie pełno śladów boju, wszędzie straszne zniszczenie” – notował jesienią 1914 r. polski chłop w ck mundurze, gdzieś na froncie galicyjskim.
Niemiecka pocztówka propagandowa, ukazująca „zwycięstwo pod Łodzią” / Fot. fotopolska.eu

Matka wszystkich bitew

Jarosław Flis
Krwawe zmagania pod Łodzią – rozegrane sto lat temu między wojskami pruskimi i carskimi – były jedną z najbardziej dramatycznych bitew I wojny światowej.

Historyczne newsy: Stulecie 14/18

WP
Na górze Manyłowej nad Baligrodem, Bieszczady, 2014 r. / Fot. Tomasz Woźny

Groby w Bieszczadach

Krzysztof Pięciak
Po 1989 r. w Polsce odnowiono lub odbudowano już większość cmentarzy z I wojny światowej. Ale jest miejsce, gdzie żołnierskie groby proszą o ratunek.
/

14/18: nieznane zdjęcia

TP
Hrabina Ludwika Ostrowska / Fot. Ze zbiorów Archiwum Państwowego w Łodzi

Prawda polskich przeżyć

Anna Belka
Wojna widziana nie z perspektywy wodzów i polityków, lecz zwykłego człowieka: taki jest zamysł serii wydawniczej Naczelnej Dyrekcji Archiwów Państwowych „…

CZECHY: Ferdynandomania?

Jan Adamec
Rezultatem I wojny światowej – bez względu na to, jak przerażającej i krwawej – była niepodległa Czechosłowacja: spełnione marzenie.

UKRAINA: Skradziona wojna

Wołodymyr Wiatrowycz
I wojna światowa była ważna w historii Ukrainy: brały w niej udział miliony Ukraińców, a nasze ziemie stały się jednym z głównych teatrów walk.

WIELKA BRYTANIA: Wiek utracony

Peter Caddick-Adams
Rocznica I wojny ma olbrzymie znaczenie dla Wielkiej Brytanii.

FRANCJA: Od rodzin po komiksy

Nicolas Beaupré
Pamięć o Wielkiej Wojnie jest we Francji przekazywana z jednej strony w rodzinach.

BAŁKANY: Ile narodów, tyle wersji

Edin Radušić
I wojna światowa przypieczętowała na Bałkanach upadek imperium osmańskiego, które przez poprzednie cztery stulecia dominowało nad regionem, oraz umożliwiła…

ROSJA: Nowa narracja

Iwan Prieobrażenski
Dla Rosjan I wojna światowa nie odgrywa specjalnej roli, nie ma nawet poczucia, że Rosja przegrała tę wojnę.

WĘGRY: Narodowa katastrofa

Krisztián Ungváry
Na Węgrzech pamięć o I wojnie światowej jest zdominowana przez wspomnienie jej skutków dla ówczesnego Królestwa Węgier – traktatu pokojowego z Trianon.

AUSTRIA: Ambiwalencja polityczna

Stephan Löwenstein
Na setną rocznicę 28 lipca 1914 r. – gdy Austro-Węgry wypowiedziały wojnę Serbii – w wiedeńskim Muzeum Leopoldów wystawiono oryginał apelu Franciszka Józefa „…

NIEMCY: Wieczne spory o winę

Alan Posener
Od 1945 r. pamięć o I wojnie światowej pozostaje w Niemczech w cieniu rozliczeń z II wojną.
W maju 1915 r. wojska austro-węgierskie i niemieckie (w tym pułki z Wielkopolski) przełamały front rosyjski pod Gorlicami. Powyżej: żołnierz niemiecki i sanitariuszka – rekonstrukcja bitwy gorlickiej, 2012 r. / Fot. Dariusz Zarod / EAST NEWS

Wojna i pamięć

Patrycja Bukalska, Szymon Łucyk, Wojciech Pięciak, Zbigniew Rokita, Marcin Żyła
Jak narody pamiętają o I wojnie światowej? Poniżej mówią o tym „Tygodnikowi Powszechnemu” historycy z różnych krajów Europy.
Pozycje Legionów Polskich na Wołyniu: tam walczyły także kobiety – legionistki. 1916 r. / Fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe

Wojna naszych (pra)pradziadków

TP
Dla Polaków z trzech zaborów – naszych pradziadków bądź, w przypadku młodszego pokolenia, prapradziadków – I wojna światowa była doświadczeniem powszechnym.
Od lewej: Wanda Gertz i Leopoldyna Stawecka / Fot. Domena Publiczna, serafitki.pl

Emilie Plater 14/18

Anna Augustyniak
Dlaczego Polki szły na front? Czy kierowały nimi pobudki patriotyczne, czy także chęć przygody? Opowieść o czterech żołnierkach Legionów Polskich.
Karty z dziennika Ludwika Namysłowskiego /

Z dziennika legionisty

Ludwik Namysłowski
W latach 1914–1918 do niewoli trafiło 8 mln żołnierzy. Powyżej: Włosi w austriackiej niewoli, 1915 r. / Fot. EAST NEWS

Okopy i nowoczesność

Andrzej Chwalba, Szymon Łucyk
Prof. Andrzej Chwalba: Między zachodnią i wschodnią częścią Europy do dziś trwa asymetria pamięci o I wojnie. Dla wielu narodów Europy Środkowej skończyła się…

Namysłowski i jego zapiski

Szymon Tadeusz Krawczak
W zbiorach Archiwum Akt Nowych znajduje się wiele pamiętników i wspomnień, zarówno w formie pisanej (rękopisy, maszynopisy), jak też w formie nagrań.
Źródło: Archiwum Główne Akt Dawnych, Zb. Kart. 478 – 36 /

Rosyjska propaganda: „Car-wyzwoliciel Polski”

WP
W czasie I wojny światowej popularna była propaganda oparta na karykaturze.

Kongresówka pod okupacją

Jerzy Gaul
Na Wielką Wojnę patrzymy zwykle oczami Polaków, którzy doczekali wymarzonego konfliktu między zaborcami. A jak na Polaków patrzyły władze monarchii…
Zrujnowany kaliski rynek z ratuszem w 1914 r. / Fot. Archiwum Państwowe w Kaliszu

Zniszczenie Kalisza

Edyta Pietrzak
Jesienią 1914 r. w ruinach Kalisza zostało kilka tysięcy mieszkańców – reszta opuściła miasto zniszczone przez armię niemiecką. Jak doszło do tego dramatu?