Historia

Kierownik działu: Wojciech Pięciak

Kardynał Bolesław Kominek // Archiwum Fundacji Obserwatorium Społeczne

Czy katolicy z Polski i Niemiec pamiętają, o co chodziło w Orędziu z 1965 roku?

Ks. Michał Mraczek, Wojciech Iwanowski
Wobec obecnych napięć między Polską a Niemcami, Fundacja Obserwatorium Społeczne postanowiła sprawdzić, czy polscy i niemieccy katolicy z różnych pokoleń w…
Obchody 25-lecia polskiej organizacji kościelnej na ziemiach poniemieckich: w środku Bolesław Kominek, obok z prawej prymas Stefan Wyszyński, z lewej Karol Wojtyła. Plac Katedralny we Wrocławiu, 3 maja 1970 r. // Ryszard Rzepecki / PAP

Przebaczamy i prosimy o przebaczenie. List biskupów, który zmienił Europę

Robert Żurek
Modne jest dziś podważanie dialogu między Polakami a Niemcami przed 1989 r. Mówi się, że jego polscy uczestnicy byli naiwni. Tymczasem dialog ten łączył…
Redaktorzy „TP” Mieczysław Pszon i Krzysztof Kozłowski w Berlinie, lata 60. XX w. // Fot. Archiwum TP

Boży szaleńcy. Pionierzy polsko-niemieckiego pojednania

Marek Zając
Polsko-niemieckie pojednanie nie było wydmuszką ani kiczem, jak twierdzi dziś prawica. Nie było też cudem, jak głosi bezrefleksyjnie powtarzany slogan.…
Dr Georg Bätzing jest biskupem diecezji Limburg i od 2020 r. przewodniczącym Niemieckiej Konferencji Biskupów. // Fot. Marko Orlovic / Deutsche Bischofskonferenz

Biskup Georg Bätzing: Polacy i Niemcy wobec agresji Putina

Bp Georg Bätzing
W 60. rocznicę wymiany listów między biskupami polskimi i niemieckimi z 1965 r. stoimy przed nowym wyzwaniem: wojna wywołana przez Putina zbliża nas do siebie…
Ks. Adam Boniecki // Fot. Grażyna Makara

Ksiądz Adam Boniecki o Niemcach. Tych dobrych i tych złych

Ks. Adam Boniecki
„Kiedy gestapowcy zabierali Ojca, mówiłem sobie: muszę zapamiętać ich twarze, a po wojnie ich znajdę” – pisał ks. Adam Boniecki w 2005 r., w 40 lat po Orędziu…
Napełnianie powłoki „Gwiazdy Polski” wodorem // Narodowe Archiwum Cyfrowe
Wersja audio

Polska była potęgą baloniarstwa. Do czasu katastrofy w Dolinie Chochołowskiej

Mikołaj Górski
Po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku polscy naukowcy w niektórych sferach wyprzedzali światową czołówkę. Jedną z nich były badania promieniowania…
Mieszkańcy wsi Liskowate przed swoją cerkwią, dziewczęta w środku trzymają plakat z napisem „Bractwo Apostolstwa Modlitwy”. Rok 1929. // Archiwum prywatne Nadii Tutowej
Wersja audio

Wysiedleni dwa razy. Losy Bojków od Bieszczad do Donbasu i z powrotem

Antonina Palarczyk
„Porzućcie góry, łąki i doliny, bo was wieziemy do wschodniej Ukrainy” – śpiewali Bojkowie, których w 1951 roku wywieziono z bieszczadzkich wsi do Donbasu.…
Choć w 1956 r. to Sowieci krwawo stłumili powstanie Węgrów, w narracji Orbána winny jest Zachód. Na zdjęciu: premier na obchodach rocznicy wybuchu powstania, Budapeszt, 23 października 2024 r. // Fot. Bernadett Szabo / Reuters / Forum

Viktor Orbán manipuluje historią Węgier. Wrogiem nie jest już Rosja, ale Zachód

Dominik Héjj
Strategia Orbána, oparta na reinterpretacji XX-wiecznej historii, generuje coraz większe napięcia z otoczeniem. Ostatnio z Ukrainą i Unią Europejską. Jaką…
Intelektualiści francuscy i algierscy (emigracyjni) protestują przeciw uwięzieniu pisarza Boualema Sansala. Przed ambasadą Algierii w Paryżu, maj 2025 r. // Fot. Leo Vignal / AFP / East News

Algieria po francusku. Pisarze w oku dyplomatycznego cyklonu

Szymon Łucyk
Od dawna relacje francusko-algierskie nie były tak napięte. Zakładnikami tej „zimnej wojny” są znani pisarze: Boualem Sansal, więziony w Algierii, i Kamel…
Żołnierze brytyjscy, amerykańscy i japońscy szturmują Pałac Cesarski w Pekinie. Torajiro Kasai, chromolitografia, sierpień 1900 r. // Science History Images / Alamy / BE&W
Wersja audio

Chińska „sztuka utracona”. Jak w XIX wieku kraje Zachodu plądrowały Chiny

Aleksander R. Michalak
Nie tylko Polska próbuje odzyskać „sztukę utraconą”. Robią to też Chiny, a roszczenia kierują zwłaszcza do Wielkiej Brytanii i Francji, których żołnierze 165…
Friedrich Magirius // Stadt Leipzig

Friedrich Magirius. Przyjaciel Polski, gdy nie było to bezpieczne

Wojciech Pięciak
W relacjach wielu Niemców z NRD, którzy odwiedzali PRL, pojawia się takie wspomnienie: że w Polsce swobodniej oddychali. Również on tak pamiętał swoje podróże…
Uciekinierzy z Kuby przybijają do portu Key West na Florydzie, kwiecień 1980 r. W tej fali emigracji, na którą zezwolił reżim Castro, do USA przybyło 125 tys. Kubańczyków. // Fot. ZUMA Press / Alamy / Be&W

„Mała Hawana”: Kubańczycy, którzy już nie wrócą z Miami

Jan Radomski
Ta dzielnica Miami to lustro, w którym odbija się historia gorącej relacji Kuby i USA ostatnich 60 lat. Także dziś, gdy – jak tu mówią – prawdziwy Kubańczyk…
Budynek Teatru Narodowego na placu Krasińskich w Warszawie na akwareli Zygmunta Vogela z ok. 1791 r. ok. 1791 // Biblioteka Narodowa Polona

260 lat temu Stanisław August założył Teatr Narodowy. Co się działo za jego kulisami?

Piotr Sauter-Zawadzki
W Teatrze Narodowym od początku grały także kobiety. Ich losy śledził warszawski szpieg, dzięki któremu znamy kulisy teatru.
George Sand, portret autorstwa Auguste’a Charpentiera, ok. 1838 r. // Musée de la Vie Romantique / CC0 Fryderyk Chopin, portret autorstwa Marii Wodzińskiej, ok. 1836 r. // Fot. Archive / Alamy / Be&W
Wersja audio

Chopin i George Sand na Majorce. Wakacje, które zamieniły się w koszmar

Zofia Jurczak
187 lat temu para kochanków, Fryderyk Chopin i George Sand, uciekła z zimowego Paryża na Majorkę. Chcieli spędzić tam cudowne chwile. Podróż okazała się…
Jakub Rympel na potkaniu Sprawiedliwych i Uratowanych w synagodze Izaaka w Krakowie. Czerwiec 2015 r. // Fot. Archiwum prywatne
Wersja audio

Sprawiedliwi wśród Narodów Świata: dziś to oni potrzebują pomocy

Marcin Choduń
Starzy i często schorowani, ostatni z żyjących Sprawiedliwych wśród Narodów Świata, wymagają wsparcia. Jakub Rympel, wdzięczny ludziom, dzięki którym przeżył…
Fragment ekspozycji "Ziemia nie gubi. Jeńcy cywilni na Westerplatte (1939–1941)" w Muzuem II Wojny Światowej. Gdańsk, 2025 r. // Budzik Studio / Muzeum II Wojny Światowej
Materiał partnera

Nowa wystawa w Muzeum II Wojny Światowej odsłania mało znany rozdział historii Westerplatte

Michał Sowiński, Monika Garas
W powszechnej świadomości teren Westerplatte kojarzy się wyłącznie z wybuchem wojny i bohaterską obroną we wrześniu 1939 roku. Tymczasem historia Westerplatte…
Jan Karski został uhonorowany Medalem Wolności przez prezydenta Baracka Obamę; odznaczenie odebrał Adam Rotfeld. Waszyngton, 29 maja 2012 r. // Fot. Charles Dharapak / AP / East News

Lekcja Jana Karskiego: polityka bez moralności staje się cynizmem

Agnieszka Bieńczyk-Missala
Jan Karski uczy, że świadek historii nie może milczeć. Jego los to wezwanie, by łączyć etykę z działaniem i szukać własnej odpowiedzialności w świecie pełnym…
Jesienne popołudnie nad Loch Fyne w zachodniej Szkocji. Listopad 2019 r. // Fot. Wicek Sosna

Od ponad 300 lat w Szkocji nie ma wilków. Jakie przyniosło to skutki?

Patrycja Bukalska
Szkocja ma dziś jeden z najniższych wskaźników bioróżnorodności w Europie: nieco ponad 50 procent. Oznacza to, że utracono już prawie połowę żyjących tu kiedyś…
Jan Karski, 1994 r. // Fot. Carol Harrison

Jan Karski: bohater, którego pamięć łączy Polaków, Żydów i Amerykanów

Ewa Junczyk-Ziomecka
Emisariusz Polskiego Państwa Podziemnego, świadek Zagłady, po wojnie profesor w USA. Jan Karski został uhonorowany pomnikami i Medalem Wolności, ale jego…
Ławeczka upamiętniająca Jana Karskiego przed Muzeum Historii Żydow Polskich POLIN. Warszawa, listopad 2015 r. // Fot. Krystyna Błatkiewicz / REPORTER

Jan Karski – świadek Zagłady, który całe życie walczył z obojętnością

Marcin Napiórkowski
Jan Karski wierzył, że słowo może zmieniać historię. Raportował o Zagładzie, napisał bestseller „Tajne państwo”, przemawiał w filmie „Shoah”. Jego świadectwo…
Jan Karski za sterami amerykańskiego myśliwca, lata 70. XX wieku // dzięki uprzejmości Macieja Sadowskiego

Jan Karski 25 lat po śmierci: pamięć, która wciąż dzieli i inspiruje

Ewa Wierzyńska
Od Medalu Wolności i programu „Niedokończona misja” po dzisiejsze spory o pamięć – Jan Karski wciąż powraca w Polsce i w USA. Jego historia nadal budzi emocje…
Jan Karski z Jackiem Kuroniem podczas promocji książki „Tajne Państwo" na Zamku Królewskim w Warszawie, 29 września 1999 r. // Fot. Michał Mutor / Agencja Wyborcza.pl

Jan Karski to wzór odpowiedzialności i odwagi

Wojciech Pawłowski, Jacek Stawiski
Wojciech Pawłowski, biznesmen, filantrop: Musimy uczyć i przypominać, by hasło „nigdy więcej” nie straciło aktualności. Dlatego trzeba takich ludzi jak Karski…
Ślub Jana Karskiego z Polą Nireńską, 1965 r. // dzięki uprzejmości Macieja Sadowskiego

Jan Karski i Pola Nireńska – miłość, trauma i pamięć

Ula Ryciak
Jan Karski i Pola Nireńska – oto historia miłości naznaczonej Zagładą. Ona – tancerka ocalona z Holokaustu. On – emisariusz polskiego podziemia. Razem walczyli…
W 50 rocznicę zakończenia II wojny światowej Prezydent Lech Wałęsa uhonorował Jana Karskiego orderem Orła Białego, Warszawa 1995 // dzięki uprzejmości Macieja Sadowskiego

Jan Karski a polska dyplomacja po 1990 roku. Relacje z Polonią i środowiskami żydowskimi w USA

Maciej Kozłowski, Jacek Stawiski
Maciej Kozłowski, historyk, dziennikarz, dyplomata: Karski wycofał się z działań polonijnych. Wiedział jednak, jak przekładać entuzjazm Polonii na konkretne…
David Strathairn // Fot. Teresa Castracane / dzięki uprzejmości Fundacji Edukacyjnej Jana Karskiego

David Strathairn o dziedzictwie Jana Karskiego

David Strathairn
Aktor David Strathairn wspomina Jana Karskiego – świadka prawdy, który ryzykował życie, by świat poznał grozę Zagłady.
Jan Karski, 1943 r. // dzięki uprzejmości Macieja Sadowskiego

Maciej Wierzyński o Karskim: bohater i realista

Maciej Wierzyński
Maciej Wierzyński w książce „Emisariusz. Własnymi słowami” ukazuje Jana Karskiego jako bohatera, który łączył chłodną analizę z odwagą moralną.
Muzeum w Szadowie, na pierwszym planie odnowiony kirkut. Litwa, sierpień 2025 r. // Fot. Wojciech Konończuk

W Szadowie na Litwie powstało jedno z najciekawszych nowych muzeów w Europie

Wojciech Konończuk
Historia tego prywatnego projektu muzealnego – poświęconego pamięci o żydowskim sztetlu i zrealizowanego w sennym miasteczku na litewskiej prowincji –…
Zenon Ciemniejewski // ze zbiorów Rafała Sierchuły

Był jednym z najcenniejszych agentów Gestapo w Wielkopolsce. Wydał nawet własną żonę

Piotr Sauter-Zawadzki
Losy większości ludzi, którzy w konspiracji zetknęli się z tym agentem Gestapo, były tragiczne. Coraz większa pewność siebie i bezkarność sprawiły jednak, że…
David Catalunya gra na zrekonstruowanych organach podczas konferencji prasowej. Jerozolima, 9 września 2025 r. // Fot. Mahmoud Illean / AP Photo / East News

Najstarsze organy świata. Mają tysiąc lat i znów zaczęły grać

Edward Augustyn
Wydobycie dźwięku zamkniętego przez 800 lat było jak otwarcie grobowca faraona – mówią badacze, którym udało się ożywić średniowieczny skarb.
Zbiorowe groby wojenne w Wysokiej, w miejscu obecnego cmentarza, wiosna 1940 r. Grupy krzyży stoją na mogiłach zbiorowych polskich żołnierzy, pochowanych po bitwie przez proboszcza jordanowskiej parafii ks. Józefa Sławińskiego, który sporządził także listę poległych. Ostatni krzyż z prawej na mogile żołnierza niemieckiego, strz. Viktora Pollaka z Linzu, który zginął w bliżej nieznanych okolicznościach 3 września 1939 r. // ze zbiorów Piotra Sadowskiego

Wciąż nie wiadomo, ilu żołnierzy Wojska Polskiego zginęło we wrześniu 1939 roku

Krzysztof Pięciak
Choć minęło ponad 80 lat, temat strat poniesionych przez Polskę podczas II wojny światowej, a także miejsc pochówków ofiar wciąż jest otwarty. Dotyczy to także…
Inauguracja sezonu teatralnego w operze La Scala w Mediolanie. Włochy, 7 grudnia 2022 r. // Francesco Ammendola / Quirinale.it / domena publiczna

Muszka, frak czy dżinsy? Jak się ubrać do opery

Dorota Kozińska
Wprowadzenie rygorystycznych zasad ubioru w operze miało na celu demokratyzację widowni. Panowie i panie, korzystający z wypożyczalni stosownych kreacji,…
Jean-Marc Nattier, Królowa Maria Leszczyńska, 1748 r. // Domena publiczna
Wersja audio

300 lat temu Polka została królową Francji. Jak do tego doszło?

Piotr Hapanowicz
5 września 1725 roku król Ludwik XV Burbon – władca jednego z ówczesnych mocarstw – poślubił Marię Leszczyńską. Małżeństwem byli przez 43 lata. Dziś Maria…
Zniszczony rynek w Sulejowe // Archiwum Jana i Tomasza Millerów

Najczarniejsze dni w dziejach Sulejowa

Grzegorz Łubczyk
To jedna z pierwszych wojennych zbrodni hitlerowskich Niemiec: niewielkie miasto nad Pilicą zostało niemal całkowicie zniszczone, jak kilka dni wcześniej…
Kobieta z plemienia Hakka paląca opium. Chiny, lata 70-te XX w. // Fot. blickwinkel / Alamy / Be&W

Dwa wieki temu zachodni kupcy wpędzili Chiny w opiumowy nałóg. Jak z nim walczono?

Aleksander R. Michalak
Misjonarze na własne oczy widzieli spustoszenia, jakie czyniło opium. Niektórzy z nich z przerażeniem odkrywali, że jest ono w Chinach tak mocno kojarzone z…
Figury witające wjeżdżających do chutoru Łymań. 6 czerwca 2025 r. // Fot. Jonasz Chlebowski

Step z polskimi korzeniami. O potomkach zesłańców w Donbasie

Antonina Palarczyk
Potomkowie zesłanych do Donbasu powstańców listopadowych i styczniowych muszą dziś opuścić domy: front jest coraz bliżej.
Człowiek z Tollund, Muzeum Silkeborg // Fot. Adam Robiński
Wersja audio

Mumie z epoki żelaza odnalezione na duńskich torfowiskach

Adam Robiński
Człowiek z Tollund i Człowiek z Grauballe to charyzmatyczne postaci, choć liczą ponad dwa tysiące lat. Historia, którą opowiadają, ma zupełnie inny wydźwięk…
Od lewej, strony internetowe: Microsoft, 1994 r.; McDonald's, 1996 r.; MySpace, 2004 r.; Apple, 1995 r. // Microsoft, McDonald's, Myspace, Apple
Wersja audio

Dlaczego tęsknimy za dawnym internetem

Marcin Wilkowski
Trzydzieści lat temu sieć była czystsza, a strony bardziej osobiste. Istniało złudzenie globalnej wioski. Dziś w internecie możemy mniej, niżbyśmy chcieli.
Dyrektor Instytutu Pileckiego Krzysztof Ruchniewicz podczas uroczystości wręczenia medali Virtus et Fraternitas w Belwederze. Warszawa, 17 grudnia 2025 r. // Fot. Leszek Szymański / PAP

Straszne słowo „restytucje”. O co chodzi w nowym sporze o Instytut Pileckiego

Piotr Kosiewski
Zapowiedź międzynarodowych seminariów organizowanych przez Instytut Pileckiego wywołała burzę. Dyrektor Krzysztof Ruchniewicz został oskarżony o chęć zwracania…
Lena Żelichowska, fotografia sytuacyjna w atelier, lata 30-ste XX w. // Fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe

Polska Marlena Dietrich. Co się stało ze słynną Leną Żelichowską?

Stanisław Calik
Była królową kabaretu i kina przedwojennej Polski, a jej ulubioną rolą była kobieta wamp. Po roku 1939 zniknęła. Plotkowano, że podczas okupacji kolaborowała z…
Finaliści zeszłorocznej Nagrody POLIN // Fot. Danuta Matloch / Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN
Materiał partnera

Nagroda POLIN. Dla tych, którzy się nie boją

„Nie bądźcie obojętni” – te słowa Mariana Turskiego stały się przesłaniem, które prowadzi nas przez kolejne edycje Nagrody POLIN. To wyróżnienie dla tych,…
Jedna z załóg należących do 1586. Eskadry do Zadań Specjalnych po powrocie znad Warszawy. Lotnisko we włoskim Brindisi, sierpień lub wrzesień 1944 r. Flagi namalowane na kadłubie wskazują kraje, do których załoga latała z misjami. // Fot. piemags/ww2archive / Alamy / Be&W
Wersja audio

Lotnicy, którzy pomagali powstańczej Warszawie. Nie wszystkie misje kończyły się dobrze

Patrycja Bukalska
Ze zrzutami dla powstańców w sierpniu i wrześniu 1944 roku latali Polacy, Brytyjczycy, Kanadyjczycy, Australijczycy, Amerykanie i obywatele Południowej Afryki…
Wystawa „Nasi chłopcy" w Muzeum Gdańska // Fot. Agnieszka Grabowska / Muzeum Gdańska

Zobaczyłem wystawę, która rozpaliła Polskę. Kim byli „nasi chłopcy” z Wehrmachtu?

Michał Okoński
Podczas II wojny do Wehrmachtu wcielono blisko pół miliona Polaków. W 1945 r. jedna trzecia polskich żołnierzy na Zachodzie miała za sobą służbę w wojsku…
Prezydent Dwight Eisenhower (po lewej) i szach Iranu Mohammed Reza Pahlevi w Pałacu Marmurowym w Teheranie. Iran, 14 grudnia 1959 r. // Fot. AP / East News
Wersja audio

USA same to sobie zrobiły. Bez Amerykanów nie byłoby irańskiego programu atomowego

Marta Zdzieborska
Amerykanie próbują dziś zmusić Teheran do ograniczenia programu jądrowego. A przecież to oni podarowali mu pierwszy reaktor i kształcili u siebie irańskich…
Wielka muszla koncertowa, pod którą gromadzili się uczestnicy festiwalu, powstała w latach 60. XX w., gdy władze sowieckie próbowały zawłaszczyć estońską kulturę śpiewu. Tallin, lipiec 2025 r. // Fot. Isabelle de Pommereau

W Estonii muzyka to tożsamość. Relacja z Laulupidu, największego festiwalu chórów w Europie

Isabelle de Pommereau
Kiedyś śpiew pomógł Estończykom wyrwać się spod sowieckiej okupacji. Dziś, śpiewając, przygotowują się na to, co może przynieść przyszłość. Laulupidu – wielki…
Błogosławieństwo pułku wyruszającego na daleki wschód podczas wojny rosyjsko-japońskiej. Rosja, lata. 20 XX wieku. // Alamy / B&EW

Rosyjska Cerkiew i „święta wojna” z Japonią

Aleksander R. Michalak
W latach 1904-1905 wojenny zapał ogarnął w Rosji także prawosławną Cerkiew: jej duchowni święcili żołnierzy idących na japoński front i dostarczali wojnie…
Kapelmistrz Alfred Schütz przy fortepianie podczas próby. Warszawa, 1938 rok // Narodowe Archiwum Cyfrowe
Wersja audio

„Czerwone maki na Monte Cassino” i brazylijska samba. Niezwykłe życie Alfreda Schütza

Stanisław Calik
Akompaniował „Wesołej Lwowskiej Fali”, a w 1944 r. skomponował melodię do „Czerwonych maków na Monte Cassino”, jednej z najsłynniejszych polskich pieśni czasu…
Szymon Drobniak, Gęsi odpoczywają na Gotlandii, wydawnictwo Czarne, 2025 r. // materiały prasowe

Książka tygodnia: Szymon Drobniak o Gotlandii

Lektor
Ta książka jest wyznaniem miłosnym do wyspy, która dla autora stała się drugim domem, choć najpierw była tylko terenem badań nad populacją muchołówek.
Aresztowani w Akcji AB w drodze do Auschwitz; był to pierwszy transport więźniów do nowo utworzonego obozu. Tarnów, 14 czerwca 1940 r. // Holocaust History Archive w Holandii

Na czym polegała akcja AB? Niemcy 85 lat temu uderzyli w polskie elity

Tomasz Chinciński
Wiosną 1940 roku nasiliły się niemieckie represje wobec polskiej inteligencji na terenie Generalnego Gubernatorstwa. Sprawców akcji AB, jak okupanci nazwali tę…