Najstarsze organy świata. Mają tysiąc lat i znów zaczęły grać

Milczały przez osiem wieków, teraz odzyskały głos. 9 września w jerozolimskim klasztorze Franciszkanów zaprezentowano najstarsze kościelne organy na świecie. 

Organy z opactwa do Betlejem

Instrument zbudowano w XI w. we Francji dla opactwa Fleury albo któregoś z podparyskich kościołów – w oparciu o dostępne dziś materiały źródłowe nie da się tego ustalić. Wiadomo natomiast, że sto lat później krzyżowcy przewieźli go do Ziemi Świętej, gdzie przez kolejny wiek używany był w betlejemskiej Bazylice Narodzenia Pańskiego. 

W czasie oblężenia Jerozolimy przez Turków chorezmijskich w 1244 r. organy ponownie zdemontowano, ułożono w skrzyniach i zakopano. Odnaleziono je przypadkowo w 1906 r. podczas budowy hospicjum dla pielgrzymów, zinwentaryzowano (skarb zawierał 222 piszczałki z brązu, karylion z 13 dzwonkami, a także inne przedmioty liturgiczne), po czym złożono na strychu muzeum archeologicznego przy Kościele Biczowania w Jerozolimie i zapomniano na kolejne sto lat.

Rekonstrukcja najstarszych organów na świecie

Do rekonstrukcji organów przystąpiono dopiero w 2020 r., gdy znaleziskiem sprzed wieku zainteresował się David Catalunya, hiszpański muzykolog  z Oksfordu.

„Piszczałki zachowały się w niemal nienaruszonym stanie – mówił badacz podczas konferencji prasowej. – Widoczne są na nich nawet oznaczenia producenta, które dostarczyły nam bezcennych informacji na temat sposobu ich wykonania, dzięki czemu możliwe będzie wykonanie reprodukcji brakujących elementów”. 

Oryginalny instrument tworzyło 360 piszczałek, po 18 na jeden ton (co pozwalało zwiększyć siłę głosu), wytwarzających dźwięki w zakresie dwu i pół oktawy. Można było na nich wykonywać jedynie utwory unisono i prawdopodobnie ze względu na tę „przestarzałą” konstrukcję zostały wywiezione do Ziemi Świętej (we Francji już w połowie XII w. pojawiły się nowoczesne instrumenty z dodatkowymi rzędami podwójnych oktaw).

Takiej muzyki słuchali krzyżowcy

„Betlejemskie organy brzmią zupełnie inaczej niż współczesne” – mówił Catalunya, który podczas konferencji wykonał XI-wieczny utwór liturgiczny „Benedicamus Domino Flos Filius”, z wykorzystaniem 6 odnowionych i 10 zrekonstruowanych piszczałek. 

„Wydobycie dźwięku zamkniętego przez 800 lat było jak otwarcie grobowca faraona – dodał. – Mimo upływu wieków wytwarzają zaskakująco pełny dźwięk, zdolny wypełnić nawet duże przestrzenie architektoniczne”.

Odnowione organy będą wystawione w jerozolimskim Muzeum Sztuki i Historii Ziemi Świętej. Planowane jest również wykonanie kilku replik instrumentu, które trafią do Betlejem i najważniejszych ośrodków muzyki dawnej w Europie.