Czy katolicy z Polski i Niemiec pamiętają, o co chodziło w Orędziu z 1965 roku?

Tamten gest sprzed 60 lat wstrząsnął komunistyczną Polską i nadał ton relacjom polsko-niemieckim na dekady. To nie politycy, lecz polski Kościół wyciągnął rękę do narodu, który wyrządził Polsce okrutną krzywdę. 

„Udzielamy przebaczenia i prosimy o przebaczenie” – te słowa z listu napisanego przez abp. Bolesława Kominka przeszły do historii jako jeden z najbardziej chrześcijańskich i odważnych aktów.

Jednak czy jego duch przetrwał próbę czasu? Dzięki wsparciu Fundacji Renovabis, zespół badaczy wokół wrocławskiej Fundacji Obserwatorium Społeczne podjął próbę sprawdzenia, jak pojednanie – w jego wymiarze religijnym i politycznym – oddziałuje dziś wśród katolików z Polski i Niemiec.

Choć są osadzone w kontekście historycznym, nasze badania nie mają być jednak egzaminem z historii. Ich celem nie jest jedynie sprawdzenie, czy nasi respondenci – katolicy z obu państw, z różnych pokoleń – pamiętają daty i nazwiska związane z listem biskupów z 1965 r. oraz z Mszą Pojednania w Krzyżowej z listopada 1989 r.

Celem jest zajrzenie w głąb pamięci i sprawdzenie, jak ona działa w perspektywie wyznawanej wiary. Dziś kluczowe wydaje się, jak tamten chrześcijański akt przebaczenia jest filtrowany, reinterpretowany i emocjonalnie przeżywany przez kolejne pokolenia. Czy idea pojednania, tak radykalna w 1965 r., jest dziś aktualna? Co z tego gestu jest zachowane, co zniekształcone, a co wygodnie zapomniane po obu stronach Odry.

Socjologowie z zespołu badawczego przygotowują scenariusz pogłębionych wywiadów, które będą prowadzone w Polsce i Niemczech (we współpracy z Uniwersytetem Wincentego Pallottiego z Vallendar). Zostaną one uzupełnione przez analizę tekstów i mini-fokusy.

To, jak pamiętamy o historii, definiuje również i to, jak będziemy żyć dziś obok siebie. Religijny wymiar przebaczenia (prośba o miłosierdzie, akt wiary) i polityczny wymiar pojednania (interesy państw, geopolityka) generują fundamentalne napięcie w dyskusji o historycznych aktach polsko-niemieckiego zbliżenia.

O ile Orędzie biskupów polskich z 1965 r. było teologicznym i moralnym aktem („Udzielamy przebaczenia i prosimy o przebaczenie”), mającym charakter proroczy, o tyle jego późniejsze skutki i interpretacje ciągle wpadały w tryby polityki. Podobnie jak gest Willy’ego Brandta, klękającego w 1970 r. pod Pomnikiem Bohaterów Getta, a następnie Msza w Krzyżowej w 1989 r. z udziałem Tadeusza Mazowieckiego i Helmuta Kohla.

Choć zakorzenione w chrześcijańskiej idei pojednania, stały się one elementami realnej polityki: służyły budowaniu nowej stabilności w Europie i legitymizacji granicy na Odrze.

Współczesna debata, zwłaszcza wobec różnic interesów i wracających sporów o reparacje, sprowadza się do pytania: czy duch bezwzględnego ewangelicznego przebaczenia z 1965 r. może przetrwać bez zatarcia politycznych i narodowych różnic, czy też tamte gesty są dziś instrumentalizowane jako argument na rzecz zamykania historycznych rachunków (co budzi opór części opinii publicznej i jest źródłem wzajemnych napięć i konfliktów).

W tej perspektywie ocenę obecnych relacji między Polską i Niemcami można ostrożnie określić jako wciąż otwartą drogę ku pojednaniu.

W tyglu historycznych i współczesnych sporów, cel naszych badań to zatem rozszyfrowanie pamięci. Nie wystarczy wiedzieć, że nasi respondenci z różnych pokoleń „znają” Orędzie czy Mszę w Krzyżowej. Chcemy zrozumieć, jak Polacy i Niemcy postrzegają dziś tamte przełomowe gesty.

Czy zatem hasło „udzielamy przebaczenia” z 1965 r. to dla nich akt ewangelicznego miłosierdzia, który w ogóle nie podlega politycznemu handlowi? A może te symbole – od klęczącego Brandta po kluczowe teksty (w tym również „memorandum wschodnie” Kościoła ewangelickiego z 1965 r.) – zostały sprowadzone do poziomu aktów mających jedynie zamykać rachunki historyczne i legitymizować interesy państw?

Odpowiedzi na te pytania mamy nadzieję przedstawić w raporcie, który Fundacja Obserwatorium Społeczne planuje opublikować w połowie 2026 r.

Ks. MICHAŁ MRACZEK jest teologiem-pastoralistą, kieruje zespołem realizującym projekt „Eksploracyjna analiza wpływu wymiany listów pomiędzy episkopatami Polski i Niemiec z 1965 r. oraz Mszy Pojednania w Krzyżowej z 1989 r.”.

WOJCIECH IWANOWSKI jest teologiem i pedagogiem, sekretarzem Fundacji Obserwatorium Społeczne i członkiem zespołu badawczego realizującego ten projekt.

Artykuł czytasz w otwartym dostępie. Powstał w ramach projektu popularyzacji wiedzy realizowanego przez Fundację Tygodnika Powszechnego z finansowym wsparciem Fundacji Współpracy Polsko-Niemieckiej oraz Fundacji Renovabis. Inicjatywie partneruje Instytut Goethego.