Tygodnik Powszechny Nr 20/2025

// Leon XIV, Rzym. 11 Maja 2025 r // fot. Franco Origlia // Getty Images
Data wydania:
Numer wydania:
20
Rok wydania:
2025

To wydanie po wyborze papieża i przed wyborami polskiego prezydenta. Fakty od oczekiwań i wyobrażeń na temat Leona XIV oddziela w Temacie Tygodnika Edward Augustyn, o nowym papieżu piszą też ks. Adam Boniecki, Zuzanna Radzik i Tomasz Stawiszyński, a Jarema Piekutowski opowiada o stanie katolicyzmu w jego ojczyźnie – USA.

Na wybory prezydenckie rozmawiamy z prof. Antonim Dudkiem, który kreśli możliwe scenariusze, również te czarne. Marcin Napiórkowski zaś w wyborczym kontekście demaskuje zaklęcie populistów pokroju Trumpa i Mentzena: „zdrowy rozsądek”.

W numerze także: Katalog Copernicus Festival 2025. Ekstra materiały o nauce >>>

Edytorial

Ks. Adam Boniecki, wrzesień 2021 r. // fot. Grażyna Makara

Widząc spokój papieża Leona XIV, i ja jestem spokojny

Ks. Adam Boniecki
Kardynałowie dobrze wybrali. W pierwszych dniach pontyfikatu twierdzić coś takiego to bezczelność? Więc bezczelnie tak twierdzę.
Michał Kuźmiński, dziennikarz Tygodnika Powszechnego

Wybory i rytuały

Michał Kuźmiński
Konklawe to nie tyle wybory, co rytuał: działanie, z którego wychodzi się innym, niż się weń weszło, uświęcone i opatrzone tabu, działanie, które coś zamyka,…

Obraz tygodnia

Spotkanie Karola Nawrockiego z mieszkańcami Rzeszowa. 8 maja 2025 r. // Fot. Grzegorz Wajda / Reporter

Nawrocki show. Kampania prezydencka, która miała wyglądać inaczej

Piotr Śmiłowicz
Kłopoty to moja specjalność – takie hasło mógłby umieścić na plakatach wyborczych kandydat PiS Karol Nawrocki. Gdy za kilkanaście lat historycy będą wspominać…
Wizyta Karola Nawrockiego na targowisku w Radzyminie. 16 kwietnia 2025 r. // Fot. Jacek Domiński / Reporter

Karol Nawrocki i pan Jerzy: co ta afera mówi o traktowaniu przez państwo seniorów?

Przemysław Wilczyński, Paweł Kubicki
„Kandydat PiS może dużo stracić: każdy z nas, niezależnie od poglądów, jest sobie w stanie wyobrazić albo siebie, albo kogoś bliskiego, kto jest stary,…
Wiceminister Łukasz Krasoń przemawia do pustej sali Sejmowej. Warszawa, 8 maja 2025 r. // YouTUbe / SejmRP_PL

Pusta sala sejmowa, protest i prace w komisjach. Co dzieje się z ustawą o asystencji osobistej?

Ewelina Burda
Częste w środowisku osób z niepełnosprawnościami poczucie zagrożenia, że ustawa o asystencji osobistej nie wejdzie w życie, potęgowane takimi obrazkami jak…
Egzamin maturalny w liceum im. Mikołaja Reja w Warszawie. 5 maja 2025 r. // Fot. Tomasz Jastrzębowski / Reporter

Matura do poprawki. Egzamin ósmoklasisty także

Przemysław Wilczyński
Dwa egzaminy są jak powtarzające się – tylko co cztery lata – dwa występy sportowca na igrzyskach olimpijskich. Wszystko co pomiędzy nimi, jawi się jako…

Na punkty

Parada 80-lecia zwycięstwa w wielkiej wojnie ojczyźnianej. Moskwa, 9 maja 2025 r. // Fot. Rex Features / East News

W 80-lecie zakończenia wielkiej wojny ojczyźnianej Putin urządza pokaz siły

Anna Łabuszewska
Propaganda napędza przekaz, że „operacja specjalna” na Ukrainie jest kontynuacją tamtej wojny: wtedy Rosja walczyła z nazizmem i teraz znów z nim walczy.
Prezydent Francji Emmanuel Macron premier Donald Tusk po przybyciu do Nancy. Francja, 9 maja 2025 r. // Fot. Christophe Petit Tesson / AFP / East News

Traktat w Nancy podpisany. Nowy rozdział czy kurtuazyjny gest?

Szymon Łucyk
Podpisanie traktatu w Nancy przez premiera Tuska i prezydenta Macrona wieńczy okres zbliżenia obu krajów. Ale z racji ogólnikowych sformułowań trwałość polsko-…
Członkowie społeczności akademickiej składają kwiaty na kampusie Uniwersytetu Warszawskiego śmierci jego pracowniczki. Warszawa, 8 maja 2025 r. // Fot. Wojciech Olkuśnik / East News

Zabójstwa lekarza i pracowniczki UW. Jak rozmawiać o lęku i przemocy?

Anna Goc, Bogdan de Barbaro
Prof. Bogdan de Barbaro, psychiatra i psychoterapeuta: Dramatyczne wydarzenia ostatnich dni mogą być dla nas okazją do namysłu, skąd się bierze zło i jak z nim…
Tomasz Alen Kopera, H020, 2020 r. // Domena publiczna

W Polsce kupujemy coraz więcej sztuki

Monika Ochędowska
Na sztukę wydaliśmy w zeszłym roku ponad 600 mln zł. Jak podał GUS, łączna kwota sprzedaży dzieł sztuki i antyków wzrosła o ponad 15 proc.
Rosa Persica // Fot. Will-o-the-wisp / Shutterstock

Przodek wszystkich róż. Odkrycie naukowców może odmienić rynek kwiatowy

Łukasz Lamża
Analizy genetyczne sugerują, że dziki przodek wszystkich obecnie hodowanych róż najbardziej przypominał pewien dziko rosnący krzew, niezbyt podobny do kwiatów…
// rys. Bartosz Minkiewicz

Bartosz Minkiewicz Rysuje

Bartosz Minkiewicz

Temat Tygodnika

Papież Leon XIV przed audiencją z dziennikarzami i pracownikami mediów. Watykan, 12 maja 2025 r. // Fot. Christopher Furlong / Getty Images
Wersja audio

Czy Leon XIV spełni pokładane w nim nadzieje

Edward Augustyn
Jaki będzie nowy papież? W pierwszych odpowiedziach jest wiele naszych wyobrażeń, oczekiwań i tęsknot. Spróbujmy ustalić fakty.

Słuchacz, mediator, szachista. Jaki jest Robert Prevost i jakim papieżem będzie Leon XIV?

O. Wiesław Dawidowski
O. Wiesław Dawidowski OSA opowiada o swoim współbracie: „Gdy w mailu przed konklawe zażartowałem: »Czy myślisz, że to czas na papieża augustianina?«, Robert…

Kraj

Zwolennicy Rafała Trzaskowskiego zasłaniają baner Karola Nawrockiego podczas spotkania prezydenta Warszawy z mieszkańcami Kościerzyny. 2 maja 2025 r. // Fot. Karol Makurat / Reporter

Stawką tych wyborów jest powrót PiS do władzy

Piotr Śmiłowicz, Antoni Dudek
Antoni Dudek: Wybory prezydenckie, które staną się plebiscytem za czy przeciw rządowi Tuska, Rafał Trzaskowski może wciąż przegrać.
Ilustracja: Kasia Kozakiewicz dla „TP"

Miłość kosztuje. W gabinetach weterynaryjnych wiedzą ile

Marek Rabij
Polska miłość do zwierząt domowych ma wymierną wartość ponad 2,5 mld zł, które co roku zostawiamy u weterynarzy. Mierzona w ten sposób temperatura tego uczucia…

Opinie

Wiec wyborczy Sławomira Mentzena. Częstochowa, 24 kwietnia 2025 r. // Fot. Karol Porwich / East News
Wersja audio

Zdrowy rozsądek: pojęcie, które zrobiło karierę w polityce. Choć jest przerażająco nierozsądne

Marcin Napiórkowski
Od Trumpa po Mentzena przez świat idzie rewolucja zdrowego rozsądku. Rzekomo apolityczna, ale nie dajcie się zwieść: nie ma nic bardziej politycznego niż…

Świat

Demonstranci palą kukłe premiera Indii Narendra Modi podczas protestów po ataku Indii w Pakistan. Hajdarabad, Pakistan, 7 maja 2025 r. // Fot. Yasir Rajput / Reuters / Forum

Dlaczego doszło do wymiany ognia między Indiami i Pakistanem

Wojciech Jagielski
Atomowe mocarstwa Indie i Pakistan zwarły się w nowym starciu o Kaszmir, himalajską krainę, do której obaj sąsiedzi roszczą sobie prawo od początku swego…
Chrzest dorosłej kobiety podczas trasy ruchu chrześcijańskiego ReAwaken America w Cornerstone Church. Batavia, USA, 12 sierpnia 2022 r. // Fot. Carolyn Kaster / AP Photo / East News

Ameryka znów wierzy. Jak dziś wygląda religijność w ojczyźnie papieża Leona XIV

Jarema Piekutowski
Specyficzny katolicyzm J.D. Vance’a i instrumentalizacja religii przez prawicowych populistów. Ale też ożywienie religijne i kościoły jako lek na samotność.…
Zwolennicy Donalda Trumpa po ogłoszeniu jego zwycięstwa w wyborach prezydenckich. Palm Beach, 6 listopada 2024 r. // Fot. Chip Somodevilla / Getty Images

Trump i jego armia. W co wierzą Amerykanie z MAGA

Marta Zdzieborska, Alexander Hinton
Zwolennicy Trumpa wierzą, że nawet jeśli jego działania mogą być początkowo dotkliwe dla Amerykanów, to długofalowo przysłużą się Stanom Zjednoczonym.…

Wiara

Sobór nicejski. Ikona Michaela Damaskenosa z XVI wieku wykonana dla klasztoru Wrontisi na Krecie. // Domena publiczna

Sobór w Nicei: jak cesarz wykorzystał chrześcijan

Artur Sporniak, Henryk Pietras SJ
O. Henryk Pietras SJ, historyk wczesnego chrześcijaństwa: W historii soborów – poczynając od pierwszego, zwołanego do starożytnej Nicei – należy odróżnić mit…
Ks. Teodor Sawielewicz, twórca TeoBańkologii. Dobroszyce, 8 lipca 2019 r. // Fot. Maciej Rajfur / Gość Niedzielny / Forum

Skąd się bierze fenomen twórcy TeoBańkologii?

Stanisław Zasada
Kilkadziesiąt tysięcy ludzi odmawia z ks. Teodorem Sawielewiczem koronkę czy różaniec. Skąd fenomen twórcy TeoBańkologii?
Konferencja prasowa Konferencji Episkopatu Polski, od prawej rzecznik KEP ks. Leszek Gęsiak, prymas Polski abp Wojciech Polak, przewodniczacy KEP abp Tadeusz Wojda. Warszawa, 14 marca 2025 r. // Fot. Wojciech Olkuśnik / East News

Dlaczego mało kogo interesuje, co do powiedzenia mają rzecznicy kościelni?

Monika Białkowska
Na to, że jest nierozumiany, Kościół w Polsce zapracował latami lekceważenia mediów. Niedawne spotkanie rzeczników diecezjalnych w Gnieźnie raczej tego nie…

Czytania

Ks. Wacław Oszajca // Fot. Grażyna Makara

Może następne konklawe będzie w Bombaju?

O. Wacław Oszajca SJ
A może „Veni Creator” zaśpiewają nie tylko basy, barytony i tenory, ale również alty i soprany?

Na konklawe myślałem o Łodzi

Kard. Grzegorz Ryś
Tym razem nie mogłem fizycznie uczestniczyć w łódzkiej Ekumenicznej Drodze Światła z racji trwającego konklawe, ale zdążyłem przesłać tekst pierwszej stacji:…

Historia

Fort Vancouver, siedziba Hudson's Bay Company, połowa XIX w. // Fot. SSPL / Getty Images

Najstarsza spółka świata anglojęzycznego bankrutuje. Jak pomogła stworzyć Kanadę?

Małgorzata Sidz
Istniejąca od 355 lat spółka zamyka wszystkie sklepy. Bez niej Kanada nie byłaby ani tak wielkim i samodzielnym państwem, ani jedną z najlepiej rozwiniętych…

Nauka

Thomas Henry Huxley (1825-1895) w wieku 64 lat. // Fot. Universal History Archive / Getty Images

Dziedzictwo Thomasa Huxleya. Od teorii Darwina do idei UNESCO

Bartosz Baran
Dwieście lat temu urodził się człowiek, który stał się wzorem naukowca zaangażowanego w debaty społeczne. Oraz protoplastą rodu, który stworzył nowe idee i…

Kultura

Od 2008 do 2022 r. Maciej Pisuk pracował nad fotograficzno-reporterskim projektem poświęconym mieszkańcom ulicy Brzeskiej na warszawskiej Pradze. Połączone efekty jego pracy znajdziemy w nowej edycji książki „Staniemy się tacy jak on. Głosy z przeklętej ulicy” // Maciej Pisuk / archiwum autora

Od Paktofoniki i Magika do Gajki i Jacka Kuroniów, czyli o sile bezsilnych

Katarzyna Kubisiowska, Maciej Pisuk
Maciej Pisuk, scenarzysta: Wszystkie moje kombatanckie epizody mają w sobie jakąś groteskową skazę. Nawet kiedy esbek lał mnie pałą podczas przesłuchania, to…
Kadr z gry "Assassin’s Creed: Shadows" // Materiały prasowe Ubisoft

Asasyni i templariusze w Japonii. Gramy w „Assassin’s Creed: Shadows”

Konrad Janczura
Oficjalne ostrzeżenie rządu Japonii do twórców najnowszej odsłony „Assassin’s Creed” nie było żartem: w grze nie można ani niszczyć świątyń, ani przelewać krwi…
Premiera filmu „Byliśmy rekrutami”. Kijów, 30 kwietnia 2024 r. // Fot. Dmytro Larin / Getty Images
Wersja audio

Ukraińscy filmowcy walczą z Rosją na dwóch frontach

Michał Walkiewicz
Wieści o bohaterskich filmowcach z frontu niosą się od Hollywood aż po Cannes. Szkoda, że równocześnie musimy słuchać o stracie, z jaką wiąże się bojkotowanie…
Daniele Menozzi, Kościół, pokój i wojna w XX wieku // Materiały prasowe PIW

„Kościół, pokój i wojna w XX wieku”: czy Franciszek rzeczywiście zdradził nauczanie poprzedników?

Edward Augustyn
Włoski historyk Daniele Menozzi pokazuje, jak doktryna Kościoła zmieniała się w kwestii podejścia do wojny.
Olivia Laing, Ogród poza czasem / materiały prasowe

„Ogród poza czasem” Olivii Laing: praca z pamięcią, przeszłością i emocjami

Emilia Konwerska
Opowieść o ogrodzie u Laing to historia władzy i przemocy, a jednocześnie wielkiej miłości.
Czołówka gry "Commandos: origins" // Materiały prasowe Claymore Game Studios

„Commandos: Origins”: wyzwanie dla szarych komórek i dobrze opowiedziana historia

Konrad Janczura
Pierwsze części tej serii do dziś uchodzą za jedne z najtrudniejszych gier w historii, dlatego wciąż mają swoich – może i podstarzałych, ale za to wiernych –…
Sidse Babett Knudsen i Sebastian Bull w filmie "Ukryty motyw", reż. Gustav Möller, 2024 r. // materiały prasowe Gutek Film

„Ukryty motyw” już w kinach – ten film warto zobaczyć

Anita Piotrowska
Nowy film Gustava Möllera to kliniczne studium władzy i munduru. Blisko mu jednak do intymnego kina zemsty, rozgrywanego niespiesznie i po cichu.
Jindřich Štyrský, „Wiersze i sny", tłum. Anna Wanik, Wojewódzka Biblioteka Publiczna i Centrum Animacji Kultury w Poznaniu 2025 // materiały prasowe

Książka tygodnia: „Wiersze i sny” Jindřicha Štyrskiego

Lektor
Pierwsza u nas książkowa prezentacja dorobku Štyrskiego zawiera wiersze, „Sny”, reprodukcje prac plastycznych oraz „Emilie przychodzi we śnie”. Tekst mocno…

Felietony

Olga Drenda // Fot. Grażyna Makara
Wersja audio

Co zrobić, kiedy przyleci UFO

Olga Drenda
Mamy do czynienia z renesansem historii niesamowitych. Ale co by się stało, gdyby faktycznie udało się namierzyć obcą cywilizację i spotkać z jej…
Stanisław Mancewicz / Fot. Grażyna Makara / Katarzyna Włoch // Tygodnik Powszechny

Kampania Nawrockiego przejdzie do historii. Jako przykład najgłupszej reakcji na kryzys wizerunkowy

Stanisław Mancewicz
U dr. K. Nawrockiego widać wielki potencjał memiczny. Myśleliśmy, że vis comica dr. A. Dudy to wyjątek w galerii prezydentów państw świata tego. Wygląda jednak…
Wierni słuchają pierwszego wystąpienia papieża Leona XIV. Watykan, 8 maja 2025 r. // Fot. Stefano Rellandini / East News

Czy papież Leon XIV nas usłyszy?

Zuzanna Radzik
Ponoć nowy papież umiejętnie słucha, co jest ważną synodalną kompetencją. Czy jednak słucha uważnie wszystkich, również tych, z którymi się nie zgadza?
Eliza Kącka // Fot. Grażyna Makara

Nie prasuję. Dla planety

Eliza Kącka
„Wczoraj myłam włosy. We wtorek dzwoniłam do matki. Potem oglądałam rolki na fejsie”. „Masz jeszcze fejsa?”. „Jestem starej daty”. „Haha”. „Zmęczyło mnie to.…
Papież Leon XIV podczas spotkania z Kolegium Kardynalskim. Watykan, 10 maja 2025 r. // Fot. Vatican Media / AP / East News

W zlaicyzowanym świecie, w świeckich mediach pełno Leona XIV. Są trzy powody

Tomasz Stawiszyński
Skoro Kościół, w znacznym stopniu również na swoje własne życzenie, stracił pozycję, jaką kiedyś zajmował, dlaczego z takim przejęciem śledziliśmy relacje z…

Smaki

Fettuccine alla papalina // Mychko / Adobe Stock

Nawrócenie Gwyneth Paltrow

Paweł Bravo
Ze zdumieniem odkryłem, że ta wspaniała aktorka zamieniła wielki teatr i epokowe kino na promowanie guseł w duchu późnego New Age’u. Dlaczego mnie to obchodzi?

Zmysły

Sowa płomykówka // Fot. Milan / Adobe Stock

Sowa płomykówka jako gwiazda filmowa

Maria Hawranek
Lloyd Buck, hodowca: Lilly uwielbia latać, ale nie znosi siedzieć bez ruchu i pięknie wyglądać, a tego w filmie potrzeba do ujęć portretowych. Ma na nie bardzo…

Dodatki w numerze Nr 20/2025

// graf. na okładce: Anna KubikCopernicus Festival 2025: Tajemnica

Fot. Sasenki / Adobe Stock

Mózg to maszyna do uczenia się. Musimy się nauczyć lepiej z niej korzystać

Maria Hawranek, Stanislas Dehaene
Nasz naturalny apetyt na wiedzę sprawia, że chcemy się uczyć rzeczy nieznanych i samo ich odkrycie uruchamia nasz układ nagrody. Jednocześnie rzeczy te nie…
Zalley / Generator obrazu DALL-E / Open AI

Terrence Sejnowski: człowiek, który wynalazł sztuczną inteligencję

Jan K. Argasiński
Czy da się stworzyć taki sztuczny system, który uczy się, dostrzega wzorce, dopasowuje decyzje do zmieniających się okoliczności? Terrence Sejnowski nie tylko…
Narodowe Centrum Nauki w Krakowie // Łukasz Bera
Materiał partnera

Co chcą wiedzieć sami naukowcy

Anna Korzekwa-Józefowicz
W jaki sposób aktywność mózgu wpływa na to, co czujemy i myślimy? Czy bakterie zamarzają? Czy powstanie komputer kwantowy? Nawiązując do hasła Festiwalu…
Galaktyka Andromedy // NASA / JPL-Caltech

Wszechświat rozszerza się coraz szybciej. Nasz model kosmologiczny trzeszczy w szwach

Sebastian J. Szybka
Rewolucje w fizyce rozpoczynają się, gdy nie da się pogodzić obowiązujących teorii z obserwacjami. Czy kosmologia obserwacyjna burzy właśnie stary obraz świata…
Natalia Polasik „Inner Sun" /fragment/, 2025 r. // Natalia Polasik / @moonwaterpl

Oto wielka tajemnica wiedzy

Łukasz Lamża
Większość naukowych zagadek nie zasługuje na dumne miano tajemnicy. Po czym poznać, że mamy do czynienia z tylko bardzo trudnym pytaniem? Ano po tym, że –…
Natalia Polasik „Wiedza zakazana" /fragment/, 2025 r. // Natalia Polasik / @moonwaterpl

Co się dzieje w czarnych dziurach

Maciej Wielgus
Sprawiają wrażenie, jakby zawierały gęsto upakowaną, oddziałującą grawitacyjnie materię. Ale to tylko pozór, bo czarne dziury są niematerialne. Rodzą się z…
Wielka Parada Smoków, 2024 r. // Fot. Bogusław Świerzowski / krakow.pl
Materiał partnera

Odkrywajmy razem tajemnice Krakowa. Nie tylko nocami!

Połowa roku to w Krakowie gorący okres – również z powodu wydarzeń kulturalnych. Każdy mieszkaniec i turysta, bez względu na wiek, znajdzie wtedy coś dla…
Natalia Polasik „Riders of the Distant Sky" /fragment/, 2024 r. // Natalia Polasik / @moonwaterpl

Między współpracą a rywalizacją: gdy złe drzewo daje dobre owoce

Agnieszka Kloch
Gdy Karol Darwin i Alfred Wallace ogłosili teorię ewolucji, biolodzy zaczęli się spierać o to, czy w przyrodzie jest więcej rywalizacji, czy współpracy. Dziś…
Mądra Książka Roku - materiały prasowe
Materiał partnera

Mądra Książka Roku. Nominacje w konkursie

Kamil Kopij, Marta Alicja Trzeciak
Co warto czytać? Przedstawiamy nominacje w konkursie Uniwersytetu Jagiellońskiego na najlepsze książki popularnonaukowe dla dorosłych i dzieci wydane w 2024 r…
Natalia Polasik „Pytania bez odpowiedzi" /fragment/, 2025 r. // Natalia Polasik / @moonwaterpl

Najpiękniejsze prawo Keplera. Matematyka istnieje niezależnie od nas

Marek Abramowicz
Nasz umysł nie tworzy matematyki. Odkrywamy ją podobnie jak Kolumb Amerykę. Tylko tak potrafię wytłumaczyć jej skuteczność w opisie świata.
Fot. Ralph Lear / Adobe Stock

Co szympansy mają nam do powiedzenia?

Łukasz Kwiatek
Badania Klausa Zuberbühlera zrewolucjonizowały naszą wiedzę na temat komunikacji małp. Mamy dziś dobre powody, by pytać, czy również one mają własne języki.
Homo heidelbergensis // Fot. Alfredo Garcia Saz / Adobe Stock

Archeogenetycy odczytują na nowo naszą historię z DNA i starych kości

Wojciech Brzeziński
Ekspansja rolników, podboje Hunów, Awarów i Słowian – badania archeogenetyczki Zuzany Hofmanovej rzucają światło na najmniej znane z tradycyjnych źródeł części…
Gwiezdna galaretka // Lairich Rig CC BY-SA 2.0

Małe i duże zagadki na Copernicus Festival 2025

Uczestnicy tegorocznej edycji Copernicus Festival opowiadają nam o pytaniach i zagadkach naukowych, które ich najbardziej fascynują.
// graf. na okładce: Anna Kubik

Copernicus Festival 2025: Tajemnica. Poznaj program i weź udział w festiwalu!

Łukasz Kwiatek
Na Copernicus Festival 2025 pod hasłem "Tajemnica" zapraszamy od 20 do 25 maja. Główne wydarzenia odbywają się w Muzeum Inżynierii i Techniki przy ul. św.…