Książka tygodnia: „Wiersze i sny” Jindřicha Štyrskiego

Praga stanowi ważny adres w dziejach surrealizmu, a Jindřich Štyrský (1899-1942) to twórca wybitny, choć w pełni doceniony wiele lat po śmierci. Najpierw bliski kubizmowi, potem współzałożyciel w 1934 r. Grupy Surrealistów, partner malarki Marie Čermínovej, czyli Toyen – wielkiej damy czeskiego surrealizmu – zmarł przedwcześnie, zniszczony chorobą i alkoholem.

Pierwsza u nas książkowa prezentacja jego dorobku zawiera wiersze, „Sny”, reprodukcje prac plastycznych oraz „Emilie przychodzi we śnie” – jak pisze Anna Wanik, „najsłynniejszy tekst prozatorski Štyrskiego, choć każde zdanie tej prozy jest wierszem”. Tekst mocno erotyczny, śmiało zilustrowany i wydany w 1933 r. z zakazem szerszego rozpowszechniania. 

Z kolei w fascynujących „Snach” (oczywiście też zilustrowanych przez autora! – werbalny zapis i obraz tworzą całość) znajdziemy zarówno Emilie, jak i kolegów poetów, Nezvala i Seiferta, a obok – wspomnienia z dzieciństwa w rodzinnej Čermnej (wizja Emilie łączy się z pamięcią o ukochanej, przedwcześnie zmarłej siostrze), marzenia erotyczne i rozmaite motywy poddające się psychoanalitycznej interpretacji. Tłumaczka słusznie też pisze o czarnym humorze i erotyce „obdartej z metafory”.

„Malarz, który umiera w wieku 43 lat – napisał Karel Teige – odchodzi z niedopowiedzianą tajemnicą. Realność, nabierająca na intensywności w ostatnim okresie twórczości Štyrskiego, oraz czysta nadrealność fantazji lirycznej wyraźnie sugerują, że przerwana droga jego sztuki prowadziła od materializacji wyobrażenia poetyckiego na obrazie do urzeczywistnienia wiersza w życiu”.

Teige, krytyk i teoretyk awangardy, młodszy o rok od Štyrskiego, nie napisał jego planowanej monografii; popełnił samobójstwo w 1951 r. Wcześniej związany z ruchem surrealistycznym krytyk i historyk Záviš Kalandra – przed wojną najpierw komunista i redaktor „Rudego Prava”, potem antystalinista, podczas wojny więzień nazistowskich obozów – padł ofiarą mordu sądowego, skazany na śmierć w procesie politycznym i stracony, mimo protestów m.in. André Bretona. 

Toyen pozostała do śmierci w 1980 r. w Paryżu. Surrealizm stał się jednym z ukrytych nurtów kultury czeskiej, ale nie przestał na nią oddziaływać – aż do upadku komunizmu.