historia PRL-u: najważniejsze informacje

Balony wodorowe do opryskiwania pestycydami pól ryżowych w Suqian w prowincji Jiangsu w Chinach, 21 sierpnia 2024 r. // Fot. CFOTO / Future Publishing / Getty Images
Wersja audio

Zapomniana historia ekologii w Polsce. Troszczyliśmy się o planetę wcześniej niż świat

Filip Springer
Mamy w końcu przekład „Milczącej wiosny” Rachel Carson – książki, dzięki której powstał ruch ekologiczny. Dlaczego tak późno? Może dlatego, że był u nas ktoś,…
Zdzisław Najder po powrocie do Polski. Warszawa, czerwiec 1990 r. // Fot. Jan Bogacz, Grzegorz Rogiński / PAP

„Wywrotowiec”: autobiograficzna opowieść o Zdzisławie Najderze

Jacek Stawiski, Zbigniew Gluza
Pamięć o Zdzisławie Najderze i Polskim Porozumieniu Niepodległościowym, które powołał 50 lat temu, są dziś na marginesie. Chcemy to zmienić – mówi Zbigniew…
Helena Wolińska (stoi w środku) podczas wizyty na Węgrzech w 1948 r. wraz z delegacją Milicji Obywatelskiej. Od lata 1944 r. do marca 1949 r. Wolińska kierowała Wydziałem Kadr w Komendzie Głównej MO, a w kwietniu tego roku przeszła do Naczelnej Prokuratury Wojskowej,gdzie do 1954 r. oskarżała „wrogów systemu”. // Repr. Tomasz Gzell / PAP

„Stygmat”: Wolińska i Brus w biografii, która wymyka się prostym osądom

Beata Chomątowska
Nowa książka o Helenie Wolińskiej i Włodzimierzu Brusie nie daje łatwych odpowiedzi. To opowieść o komunizmie, Zagładzie, powojennej Polsce i zbrodniach. Oraz…
Wanda Telakowska (pierwsza z lewej), dyrektorka IWP oprowadza po Instytucie małżonkę premiera Szwecji Ainę Erlander. Warszawa, 23 listopada 1967 r. // Fot. Bolesław Miedza / PAP

To jej zawdzięczamy tysiące świetnie zaprojektowanych mebli. Historia Wandy Telakowskiej

Beata Chomątowska
Wanda Telakowska wierzyła, że da się upowszechnić dobry gust, tworząc w Polsce społeczeństwo bezklasowe. Promowana przez nią kategoria „rodzimości” miała być…

W Polsce zniknęły całe wsie. Tak wyglądał „postęp” [Podkast Tygodnika Powszechnego]

Michał Sowiński, Marta Tomczok
Na ich miejscu powstawały kopalnie, a ludzie tracili domy, pamięć i całe swoje życie. O wysiedleniach, których skutki wciąż są obecne, i o cenie, jaką…
Fabryka Samochodów Małolitrażowych, produkcja Polskiego Fiata 126p. Bielsko-Biała, listopad 1973 r. // Fot. Janusz Rosikoń / PAP

„Maluch” i droga do nowoczesności w Polsce lat 70. i 80.

Michał Sowiński
Historia „malucha” to coś więcej niż opowieść o samochodzie. Fiat 126p zmieniał nie tylko sposób poruszania się, ale też życie społeczne, codzienność i…
Akcja wypuszczania 10 tysięcy balonów z logo Solidarności i ulotkami. Bornholm, 5 marca 1982 r. // Fot. Algot / Bornholms Museum

„Balony dla Polski” od Francuzów. Spektakularna akcja solidarności w czasach PRL

Mikołaj Górski
5 marca 1982 r. z plaży na Bornholmie wzbiło się w niebo 10 tysięcy balonów z logo Solidarności i poleciało z wiatrem na południe. To kulminacja głośnej w…
Kobieca brygada budowlana na zdjęciach dla czasopisma „Przyjaciółka”, 1949 r. // Fot. WAF / NAC

8 marca w komunistycznej Polsce. Tandetny rytuał czy docenienie kobiet?

Ewelina Burda, Błażej Brzostek
Dzień Kobiet w PRL-u nie był okazją, by zwrócić uwagę na warunki pracy i płacy. Ale mimo fasadowej oprawy kobiety chciały go świętować, bo odbierały go jako…

Wolność bez pieniędzy to niewola w nędzy [Podkast Tygodnika Powszechnego]

Michał Sowiński, Jacek Stawiski, Marta Madejska
Odzyskana wolność czy utracona sprawczość? Rozmawiamy z Martą Madejską i Jackiem Stawiskim o tym, co naprawdę wydarzyło się w Polsce po 1989 roku.
Jaonna Kulig w filmie "Ołowiane dzieci", rez. Maciej Pieprzyca, Netflix, 2026 r. // Fot. Robert Pałka / materiały prasowe Netflix

Po emisji „Ołowianych dzieci” na Śląsku zawrzało. Rozumiem negatywne emocje

Wojciech Śmieja
Prawdziwa śląska historia, znakomici śląscy aktorzy, ale w efekcie: zmarnowana szansa. Dlaczego mamy problem z nowym serialem Netfliksa?
Melchior Wańkowicz jako korespondent wojenny 2. Korpusu Polskiego w towarzystwie nieznanych osób na polach Monte Casino. Włochy, 1944 r. // Narodowe Archiwum Cyfrowe

Melchior Wańkowicz w „Tygodniku”: walka z dezinformacją i nożyk do obierania kartofli

Łukasz Garbal
Drukowanie w powojennej Polsce uchodziło wśród emigrantów za zdradę. Mimo to Wańkowicz wybrał „Tygodnik Powszechny” – była to z jego strony wyraźna deklaracja…
Profesor Andrzej Paczkowski. Warszawa, marzec 2018 r. // Fot. Michał Woźniak / East News

Andrzej Paczkowski: nie tylko opisywał dzieje Polski, ale je współtworzył

Patrycja Bukalska
Wybitny polski historyk, w czasach PRL-u działacz opozycji antykomunistycznej, zapalony alpinista. A także autor licznych materiałów w „Tygodniku”. W wieku 87…
Paweł Pieniążek, Marta Hermanowicz, Michał Bilewicz / okladki ksizek

Zmarli zostają z nami na zawsze. Polska literatura wciąż mówi o wojnie

Max Cegielski
Nie ma kolacji czy imprezy, na której dyskusja nie schodzi na pytanie: co zrobisz, kiedy Rosja zaatakuje Polskę? Pójdziesz do wojska czy wyjedziesz?
Marsz Niepodległości. Warszawa, 11.11.2025 r. // Fot. Adam Chełstowski / Forum

Polscy nacjonaliści na manowcach. Diagnoza Machcewicza

Jacek Stawiski, Paweł Machcewicz
Ten sam język, co w latach 60., odnajduję we współczesnej narracji o „pedagogice hańby” czy „pedagogice wstydu”, uprawianej rzekomo przez część polskich elit i…
Tadeusz Mazowiecki i Helmut Kohl w Krzyżowej, 12 listopada 1989 r. // Fot. Andrzej Ślusarczyk / Fundacja „Krzyżowa" dla Porozumienia Europejskiego

Od „linii” do granicy. Polska i Niemcy nad Odrą i Nysą

Jacek Stawiski
W listopadzie 1990 r. Polska i zjednoczone Niemcy podpisały traktat o granicy. Była to realizacja celu, o który zabiegali także polscy uczestnicy oddolnego…
Kardynał Wojtyła, prymas Wyszyński i przewodniczący niemieckiego Episkopatu kard. Joseph Höffner podczas wizyty delegacji polskiego Episkopatu w Niemczech Zachodnich, tuż przed konklawe. Fulda, wrzesień 1978 r. // Fot. DPA / PAP

Od wojny do dialogu. Henryk Muszyński o drodze pojednania

Abp Henryk Muszyński, Monika Białkowska
„Tam, gdzie jest doświadczenie życia Ewangelią, nie będzie miejsca na nacjonalizm czy niechęć do innych narodów” – mówi w rozmowie z „Tygodnikiem” abp Henryk…
Kardynał Bolesław Kominek // Archiwum Fundacji Obserwatorium Społeczne

Czy katolicy z Polski i Niemiec pamiętają, o co chodziło w Orędziu z 1965 roku?

Ks. Michał Mraczek, Wojciech Iwanowski
Wobec obecnych napięć między Polską a Niemcami, Fundacja Obserwatorium Społeczne postanowiła sprawdzić, czy polscy i niemieccy katolicy z różnych pokoleń w…
Uczestniczki V Światowego Festiwalu Młodzieży i Studentów podczas pochodu w Alejach Ujazdowskich, sierpień 1955, fot. Wojciech Jankowski, zbiory Muzeum Warszawy // materiały prasowe

Wystawa „Lato, które zmieniło wszystko” w Muzuem Warszawy: młodość zna sposób na władzę

Piotr Kosiewski
W 70. rocznicę Światowego Festiwalu Młodzieży i Studentów Muzeum Warszawy przygotowało wystawę „Lato, które zmieniło wszystko”. Czy rzeczywiście – wszystko? Na…
Marcin Wojdak "Cosmoderna", Goodbye Gierek. Kraków, 2025 r. // Materiały prasowe Wydawnictwa ZNAK

„Goodbye Gierek”: podróż po estetyce PRL-u

Jacek Taran
Książka Marcina Wojdaka to podróżniczy album skupiony na krajobrazie dobranym według klucza „tu jest jak za Gierka”. Autor mierzy się z krajobrazem minionej…
Młoda Para wychodząca z kościoła przed wyborami w 1989 r. Maj 1989 r. // Fot. Chris Niedenthal / Forum

Chris Niedenthal: Trzeba stać we właściwym miejscu

Jacek Taran, Chris Niedenthal
W dobrym zdjęciu chodzi o trafiony punkt, o zatrzymany w idealnym momencie gest.
Kampania billboardowa Oddziału IPN w Bialymstoku z okazji Narodowego Dnia Pamięci Żołnierzy Wylętych. Białystok, 28 lutego 2025 r. // Fot. Anatol Chomicz / Forum
Wersja audio

IPN w czasie bezkrólewia. Kto zastąpi Nawrockiego?

Marek Rabij
Rozstrzygnięcie wyborów prezydenckich przynosi pytania o Instytut Pamięci Narodowej. Kto zastąpi Karola Nawrockiego w roli prezesa? I czy w Instytucie – po…
„Proszę państwa 4 czerwca 1989 skończył się w Polsce komunizm”, Joanna Szczepkowska, Warszawa 26 maja 2025 r. // Fot. Grażyna Makara

To jedno zdanie Joanny Szczepkowskiej

Joanna Szczepkowska, Katarzyna Kubisiowska, Grażyna Makara
Po moim występie Jerzy Urban napisał, że mam ćwierć mózgu. Potem ktoś mu odpowiedział, że mam cały mózg. No i tak rozmowa o wielkości mojego mózgu trwa do…
Olga Drenda // Fot. Grażyna Makara
Wersja audio

Co zrobić, kiedy przyleci UFO

Olga Drenda
Mamy do czynienia z renesansem historii niesamowitych. Ale co by się stało, gdyby faktycznie udało się namierzyć obcą cywilizację i spotkać z jej…
Fotografia grupowa dzieci z księdzem Władysławem Ostrowskim mandżurskiej Polonii w Harbinie, 1934 r. // Fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe

Odyseja Ludmiły. Polska historia rodzinna, która zaczyna się w Chinach, a kończy w Armenii

Aleksandra Majdzińska
Gdy latem 1953 roku za oknem po raz ostatni migały krajobrazy mandżurskiego Harbinu, dwunastoletnia Luda nie mogła wiedzieć, że właśnie zaczyna swoją podróż…
Protest ruchu Wolność i Pokój, wiosna 1989 r. // Mariusz Bembenek

„Nie ma pokoju bez wolności”. Jak 40 lat temu powstawał ruch WiP

Cecylia Kuta
Byli młodzi i niepokorni, i chcieli czegoś nowego. Czym był Ruch „Wolność i Pokój”? I dlaczego stał się najbardziej oryginalnym ugrupowaniem opozycji pod…
Projekty afiszów z kina Leningrad, 1974–1979, pudełko zapałek dla skali. // Przemek Dębowski / materiały prasowe Wydawnictwa Karakter

Skąd się wzięły twoje zbiory? O książce „Patrz pod nogi”

Łukasz Najder
Kora Tea Kowalska napisała książkę o zbieraniu w ogólności, jak i w konkretnych miejscach i czasach. Bo inaczej pozyskuje się upragnione przedmioty dzisiaj,…
Plafon z podobizną Lecha Wałęsy na Zamku Królewskim w Warszawie. Podczas stanu wojennego plafon autorstwa Marcello Bacciarellego rekonstruował profesor Janusz Strzałecki i w tajemnicy przed władzami nadał jednej z postaci rysy przywódcy Solidarnośći. // Fot. Dorota Kwiatkowska

Wałęsa u Bacciarellego. Legenda Solidarności uwieczniona na Zamku Królewskim

Dorota Kwiatkowska
Strzałecki pracę nad głową Turka zaczyna od przestudiowania czarno-białego zdjęcia. Maluje ciemne oczy i charakterystyczne wąsy. Kupiec w niebieskim turbanie…
Leszek Moczulski. Warszawa, 2013 r. // Fot. Bartłomiej Zborowski / PAP

Prof. Antoni Dudek: Leszek Moczulski to postać, która dobrze zapisała się w historii Polski. Nie ma bohaterów bez skazy.

Antoni Dudek, Piotr Śmiłowicz
Stworzenie przez Leszka Moczulskiego własnej partii było fundamentalnym etapem w rozwoju opozycji demokratycznej.
Screen strony Ośrodek KARTA //karta.org.pl

Czy „Karta” zbankrutuje?

Michał Okoński
Zasłużona organizacja zajmująca się najnowszą historią Polski apeluje o pomoc.
Roman Bratny w ogrodzie swojego domu w Konstancinie. Lipiec 2001 r. // Fot. Piotr Malecki / Forum

Za jedną książkę kochany, za drugą znienawidzony. Roman Bratny, najpopularniejszy pisarz PRL-u

Kalina Błażejowska
Jak wielu intelektualistów jego pokolenia, Bratny chorował na Polskę. Ciągle zastanawiał się, jaka była, jest i powinna być. Tyle że między 1945 a 1989 rokiem…
Tablica z wynikami wyborów na Placu Konstytucji w Warszawie, czerwiec 1989 r. // Fot. Chris Niedenthal / Forum

„Niektórzy mówią, że był to drugi cud nad Wisłą” – historyk Andrzej Paczkowski wspomina swój osobisty 4 czerwca 1989 r.

Patrycja Bukalska, Andrzej Paczkowski
Prof. ANDRZEJ PACZKOWSKI: W 1988 i 1989 roku władze PRL prowadziły politykę dwutorową. Podejmowały rozmowy z Solidarnością, a równocześnie potajemnie…
Jan Papuga, Szczecin 1966 r. // Fot. Witold Chromiński / archiwum prywatne

Był „Nikiforem polskiej literatury” i wiecznym włóczęgą. Nie pasował do PRL-u, podążał za marzeniem: Jan Papuga

Aleksandra Radecka
Prekursor powojennego pisarstwa marynistycznego, polski Jack London, trochę Stachura, a trochę Himilsbach – tak go opisywano. Istotnie, swoimi przygodami…
Cela bp. Antoniego Baraniaka w więzieniu na Rakowieckiej - dziś izba pamięci biskupa // Fot. ze zbiorów Muzeum Żołnierzy Wyklętych i Więźniów Politycznych PRL

Blizny na jego plecach zobaczyła przy badaniu. „Pamiątka?” – zapytała. „Tak, pamiątka” – odparł lapidarnie. Antoni Baraniak nie lubił o tym mówić

Stanisław Zasada
Po 27 miesiącach w areszcie zostały mu nie tylko szerokie blizny na plecach. Odtąd stał się też nerwowy, dużo palił... Wieś Sebastianowo, Więzienie na…
Abp Antoni Baraniak podczas obchodów Tysiąclecia Chrztu Polski w Drohiczynie, 2 października 1966 r. // Fot. NAC

Funkcjonariusze tajnej policji rzucili, aby ubrał się ciepło. Kolejne dwa lata miał spędzić w najgorszym areszcie PRL. Antoni Baraniak jednak nie dał się złamać

Bartłomiej Noszczak
Zanim został arcybiskupem Poznania, był sekretarzem prymasów. Dlatego wpadł w tryby UB: komuniści liczyli, że złoży zeznania przeciw Wyszyńskiemu. Nie złożył,…
Józef Gargasz i Zofia Misztal, ok. 1945-1950 r. / Zbiory Jana Misztala

Był to jedyny chyba taki wyrok w powojennej Polsce: sąd orzekł, że funkcjonariusze MO i UB nie musieli zabijać. Zofia wywalczyła go dla swojego Józefa. Oto ich historia

Cezary Brożek
We młynie w Sułkowicach Józef bywa początkowo na spotkaniach z podwładnymi z konspiracji. Potem pod pretekstem tych spotkań. Wreszcie już bez pretekstu – dla…
Ks. Michał Rapacz - kandydat na ołtarze

Zabił go prawdopodobnie „szwadron śmierci”, grupa likwidacyjna z UB. Papież Franciszek właśnie zatwierdził dekret o jego męczeństwie

Patryk Stanik
Gdy namawiano go, by ukrył się przed nową władzą, odmówił. Nie chciał zostawiać ludzi, którym pomagał już wcześniej, podczas niemieckiej okupacji. Przyszli po…

Rozwiązanie problemów cepem zawsze bazuje na lękach

Olga Drenda
Komuś nieostrożnemu zdarzył się wypadek nad stawem? Zakazujemy wszystkim dostępu do stawu. Pojawiły się podejrzenia, że z drzewa może spaść gałąź? Trzeba…
/

Historia i zdrowy rozsądek. Recenzja książki Marcina Kuli

Lektor
Ta książka odsłania pułapki myślenia w kategoriach wyłącznie narodowych, a w populizmie dostrzega „zjawisko długiego trwania”, pokazując jego postpeerelowskie…
/

Nieco marudzenia. Polscy literaci w PRL-u

Lektor
Tomasz Potkaj pisze interesująco, z mnóstwem szczegółów i anegdot. Tyle na początek, bo będzie w tej recenzji marudzenie.
Michał Koterski jako Edward Gierek w filmie „Gierek” Michała Węgrzyna / MATERIAŁY PRASOWE /

Edward Rozrzutny

Jakub Szumski
W filmie o I sekretarzu PZPR nie znajdziemy ani prawdy czasu, ani prawdy ekranu. Ważne jest tylko to, że tytułowego bohatera można użyć we współczesnych…
Po pacyfikacji strajku w kopalni Wujek. Katowice, 16 grudnia 1981 r. / AUTOR NIEZNANY / ŚLĄSKIE CENTRUM WOLNOŚCI I SOLIDARNOŚCI

Termopile na Brynowie

Zbigniew Rokita
WYDARZYŁO SIĘ 16 GRUDNIA 1981 r. | Była to największa zbrodnia stanu wojennego. Dziś masakra na Wujku to jedna z niewielu kart polskiej historii wieku XX,…
Otwarcie wystawy fotograficznej upamiętniającej ofiary tragedii w Czarnobylu, Warszawa, 26 kwietnia 2006 r. / KRZYSZTOF SITEK / PAP

Płyn Lugola, ruska Cola

Kamil Dworaczek
Choć od katastrofy czarnobylskiej minęło 35 lat, w tej historii wciąż są luki. Na przykład: czy działania rządu PRL były adekwatne do zagrożenia?
Chris Niedenthal, kwiecień 2020 r. // Fot. Bartek Maciejewski

Powiększenie

Chris Niedenthal, Katarzyna Kubisiowska
CHRIS NIEDENTHAL, fotograf: Domofony wszystko zepsuły, za PRL-u było ich bardzo mało. Nie da się już wejść do apartamentowca i robić zdjęć z dachu czy klatki…
Żniwa w PGR-ze pod Tomaszowem Lubelskim, lata 60. XX w. / MUZEUM REGIONALNE W TOMASZOWIE LUBELSKIM

Machnów idzie na siew

Eliza Leszczyńska-Pieniak
Pod koniec PRL-u Państwowe Gospodarstwa Rolne zatrudniały tylu ludzi, co górnictwo. 30 lat temu zaczął się proces ich likwidacji.
Józef Rurawski, Kielce, wrzesień 2020 r. / GRAŻYNA MAKARA

Marsz przez pustynię

Józef Rurawski, Kalina Błażejowska
JÓZEF RURAWSKI, historyk literatury: Że kogoś zabiłem? Nie spędzało mi to snu z powiek. Za dużo przeszedłem, żeby tak przeżywać.
Londyn, Victoria Station, 30 listopada 1948 r. / TOPFOTO / FORUM

Pseudonim „Ważny”

Krzysztof Tarka
65 lat temu emigracyjny polski premier okazał się agentem komunistycznego wywiadu.
Marsz głodowy – demonstracja w sprawie poprawy zaopatrzenia w sklepach i przeciwko podwyżkom cen. Łódź, ul. Piotrkowska, lipiec 1981 r. / JOSEPH P. CZARNECKI / EAST NEWS

Zapomniany protest

Bartosz Józefiak
Blisko 40 lat temu ulicami Łodzi przeszła największa demonstracja PRL-u. Dziś jej uczestniczki mówią: nie o taką Polskę maszerowałyśmy.
Wystawa „Twarze wrocławskiej bezpieki”, przygotowana przez IPN. Rynek we Wrocławiu, lipiec 2007 r. / / ADAM LACH / EAST NEWS

Esbecja w likwidacji

Tomasz Kozłowski
30 lat temu, w lipcu 1990 r., Czesław Kiszczak odszedł z funkcji szefa MSW w rządzie Mazowieckiego, a jego miejsce zajął Krzysztof Kozłowski. Służbę…