Matka Boska Niepolska. Dlaczego nie jesteśmy narodem wybranym

Polak katolik”. „Maryja Królową Polski”. „Kto nie czci Maryi, nie jest prawdziwym Polakiem”. Słyszymy to nieraz. Wiązanie duchowości i struktur państwowych to kuszący sposób na umocnienie władzy. Maryja Królowa Polski, czyniąca „cud nad Wisłą”, jest tego doskonałym przykładem. Historyczne wydarzenie podlane pobożnością ma dowieść, że Bóg chce tego samego, co władza. 

Skąd się wzięła wiara w „cud nad Wisłą”

„Cud nad Wisłą” na początku nie wiązał się z żadną realną wiarą w nadprzyrodzone wydarzenie. Oznaczał raczej kpinę. Stanisław Stroński (najpierw) i Wincenty Witos (później) publicznie używali tego określenia, by wykazać nieudolność działań Piłsudskiego. Zwycięstwo pod Warszawą nazywano „cudem”, bo zdaniem krytyków Marszałka operacja od strony wojskowej była źle przygotowana, a jeszcze gorzej przeprowadzona.

O złośliwościach jednak szybko zapomniano, a „cud” pozostał. Kościół zaś szybko połączył historyczne wydarzenie z obchodami Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, przy okazji nadając tej uroczystości patriotyczny charakter. Zwycięstwo odniesione w 1920 r. zaczęto przedstawiać jako bezpośrednią Bożą interwencję w losy Polski.

Pobożność ludu dołożyła swoje. Żołnierze opowiadali o postaci kobiety w białej szacie, która unosiła się nad Warszawą i własną ręką powstrzymywała bolszewików. Powtarzano proroctwo, które miała otrzymać Wanda Malczewska, słysząc z ust Matki Bożej, że „uroczystość dzisiejsza wnet stanie się świętem narodowym dla was Polaków, bo w tym dniu odniesiecie zwycięstwo nad wrogiem, dążącym do waszej zagłady”. 

Przypominano, że o cud modliła się cała Warszawa, a duchowni, spodziewając się rzezi, udzielali absolucji generalnej (rzeczywiście tak było: na plac Zamkowy procesyjnie przyniesiono relikwie św. Andrzeja Boboli i bł. Władysława z Gielniowa, a także Najświętszy Sakrament, przed którym klęczał sam nuncjusz Achille Ratti, późniejszy papież Pius XI). Wyjątkowe wstawiennictwo Maryi w czasie bitwy opiewano w homiliach – już wtedy, w 1920 r., ale też po wielu latach, podtrzymując wiarę w „cud nad Wisłą” w kolejnych pokoleniach.

Cud nad Wisłą w polskim kaznodziejstwie

„To nie my wygraliśmy tę bitwę, lecz Matka Najświętsza. Kiedy błagaliśmy Ją w procesjach i modlitwach, w dniach największego niebezpieczeństwa, Ona przyszła z pomocą swym dzieciom” (bp Władysław Bandurski, 1920 r.)

„Zwycięstwo to, przypadłe w dzień Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, jest znakiem dla całego świata: Maryja nie opuszcza narodu, który Ją czci jako swoją Królową” (abp Józef Teodorowicz, Archikatedra Warszawska, 8 grudnia 1920 r.).

„Bolszewicy wzięci do niewoli opowiadali znowu, że widzieli księdza w komży i z krzyżem w ręku, a nad nimi Matkę Boską. Jakżeż mogli strzelać do Matki Boskiej, która szła przeciwko nim. Ten moment kulminacyjny w bitwie pod Warszawą nazwano tego dnia »cudem nad Wisłą«” (pamiętniki kard. Aleksandra Kakowskiego, 1927-1930, oprac. ks. Stanisław Mystkowski)

„W roku 1920, gdy wróg zagrażał naszej stolicy, naród uciekał się pod opiekę Matki Bożej. I właśnie w dzień Jej Wniebowzięcia Bóg dał Polsce zwycięstwo. Czyż można nie widzieć w tym Jej matczynej ręki?” (kard. Stefan Wyszyński, Jasna Góra, 15 sierpnia 1957 r.)

Wiara i zaufanie w pomoc Matki Bożej ma oczywiście duchowy sens. Polacy widzą w Maryi swoją Orędowniczkę, która staje pomiędzy nimi a zagrożeniem, walcząc w ich obronie. Jest źródłem nadziei na ocalenie nie tylko wieczne, ale również w doczesnym życiu. I nie byłoby w tym przekonaniu nic złego, o ile pamiętalibyśmy, że nie jesteśmy wyjątkowi. Co ważne zwłaszcza teraz, w czasie, gdy tak łatwo definiujemy wroga.

Warto pamiętać, że Maryi na własność żaden naród mieć nie może. I że żaden nie może stawać przeciwko drugiemu z nią u boku. Bo Maryja jest Matką dla wszystkich.

Jak Matka Boska została Królową Węgrów i Francuzów

Wystarczy udać się w podróż, by zobaczyć, jak ważna jest Maryja dla innych narodów. Węgrzy od XI w. nazywają swój kraj „Królestwem Maryi”, po tym, jak pierwszy ich władca, św. Stefan, przed śmiercią (w 1038 r.) miał jej ofiarować koronę i cały kraj. Sam zresztą koronowany został na króla w dniu Wniebowzięcia. Węgierskie „Królestwo Maryi” przetrwało wieki, umacniając naród w czasie zagrożeń, także w latach komunizmu.

We Francji aktu poświęcenia królestwa Maryi dokonał król Ludwik XIII w 1638 r., ustalając, że jej uroczystość, 15 sierpnia, będzie odtąd świętem państwowym. Przez 20 lat Ludwik, wraz z żoną Anną Austriaczką, nie mogli doczekać się potomka. Dla królewskiej pary było to nie lada problemem, zagrażającym całej dynastii Burbonów. 

Ale na początku 1637 r. Maryja objawiła się augustianinowi, ojcu Fiacre, prosząc, by królowa odmówiła trzy nowenny w intencji poczęcia, a cała Francja poświęciła się Matce Bożej. Fiacre osobiście – choć oczywiście w imieniu królowej – te nowenny odprawił, a kilka miesięcy później urodził się Ludwik XIV, późniejszy „Król Słońce”.

Czy jego panowanie (masowe prześladowania protestantów, romanse i nieślubne dzieci, próby podporządkowania sobie władzy kościelnej) i życie w przepychu można uznać za owoce boskiej interwencji – kwestia mocno dyskusyjna.

W niektórych krajach Maryja była królową nie tylko symbolicznie

Z kolei w Austrii Maryja zawdzięcza królowanie panującej tam dynastii Habsburgów. Po zwycięstwie pod Wiedniem w 1683 r. cesarz Leopold wrócił do miasta (z którego wcześniej zbiegł), kazał odśpiewać „Te Deum” i uznał, że pokonanie Turków oraz ocalenie kraju przypisać należy wyłącznie Maryi. Od tego czasu Austriacy powszechnie zaczęli nazywać ją Królową Austrii i czcić w licznych sanktuariach.

Jeszcze inaczej wyglądała sytuacja w Portugalii, która w 1640 r. odzyskała niepodległość, po 60 latach unii personalnej z Hiszpanią. Nowy król, Jan IV z dynastii Bragança, szukał sposobu na zjednoczenie ludu i duchową obronę przed hiszpańskim zagrożeniem. Dlatego postanowił odwołać się do Maryi i ogłosił ją patronką i władczynią Portugalii. W uroczystym dekrecie, w marcu 1646 r., postanowił, że kolejni królowie Portugalii nie będą nosić korony, bo ta spoczywać będzie na głowie figury w klasztorze w Villa Viçosa.

Panowanie Matki Bożej nie było w Portugalii jedynie symboliczne. Król przekazał suwerenność narodu w ręce Maryi w sposób formalny, stając się jedynie jej namiestnikiem i lokalnym zarządcą. Tradycja nienoszenia korony przetrwała do końca portugalskiej monarchii w 1910 r. Podobnie jak maryjna pobożność Portugalczyków.

Zasięg kultu maryjnego

Gdy Hiszpanie podbili imperium Azteków (początek XVI w.), rdzenna ludność widziała w nich okupantów, a ich religię utożsamiała z przemocą. Mieszkańcy Meksyku stracili swe dawne świątynie i rytuały, realnemu cierpieniu towarzyszyła duchowa pustka i utrata sensu życia. O skutecznej ewangelizacji trudno było mówić.

Właśnie wtedy jednemu z rdzennych mieszkańców, Juanowi Diego, ukazała się Maryja. Miała rysy Metyski i w języku nahuatl mówiła o bliskości z cierpiącym Jezusem. Na płaszczu mężczyzny pozostawiła swój wizerunek. To właśnie ten cud, a nie hiszpańska ewangelizacja, doprowadziły do masowych nawróceń. 

W ciągu 10 lat w Meksyku chrzest przyjęło ponad osiem milionów ludzi. Maryja stała się obrończynią ubogich i marginalizowanych, ale też ogniwem łączącym rdzennych z kolonizatorami. Jej kult szybko się rozwijał, w 1904 r. papież Pius X nadał Matce Bożej z Guadaelupe tytuł „Cesarzowej Ameryk”. Dziś tamtejsza świątynia jest najliczniej odwiedzanym sanktuarium na świecie.

Przykłady można by mnożyć. Maryja jest Królową Filipin, Rwandy i Demokratycznej Republiki Konga. Była też Królową Genui (w czasach, gdy to miasto było republiką) oraz Królową Wielkiego Księstwa Litewskiego. Suwerenem była też dla Estonii i Łotwy, które nazywano „Terra Mariana”. Od momentu objawień w Knock (1879 r.) włada również w Irlandii. 

W modlitwach i pieśniach nazywana jest „Królową Skandynawii”, a w ikonografii – „Patronką Bawarii”. W Libanie, na wzgórzu Harissa, znajduje się ogromna, ważąca 15 ton figura Maryi, patronki całego kraju, ponad podziałami politycznymi i religijnymi. Pielgrzymują do Niej zachodni katolicy, maronici, melchici, prawosławni, Syryjczycy, a nawet muzułmanie, czczący Maryję jako matkę proroka.

Maryja opoką w niepewnych czasach

Czasem Maryja sama ogłaszała się Królową jakiegoś narodu, czasem była to decyzja państwowa lub papieska, czasem – przekonanie wynikające z tradycji i wiary lokalnego Kościoła. Maryjne królowanie mogło być rozumiane więc w sposób polityczny, ale też duchowy czy liturgiczny.

Tym, co łączy wszystkie te formy, jest ludzka motywacja i nadzieja. Zawierzenie Maryi czy powierzenie jej korony odbywało się w okresach, gdy ludowi groziły wojny, epidemie i niebezpieczeństwo ze strony sąsiadów lub ideologii. Kiedy w niepewnym czasie zarówno władcy, jak i zwykli ludzie szukali czegoś trwałego, na czym mogą się oprzeć. 

Maryja była opiekunką, orędowniczką i ucieczką. Była też symbolem niepodległości i oporu w czasach, gdy ludziom brakowało politycznej wolności. Tak przecież rozumieli ją Polacy w okresie zaborów czy Litwini w czasach rusyfikacji.

Królowanie Maryi budowało też narodową tożsamość, często tym samym legitymizując władzę. Wiązało się z uroczystościami koronacji, której dokonywali papieże, biskupi i władcy: takie narodowe celebracje wokół duchowego centrum jednoczyły wspólnotę zarówno religijnie, jak i politycznie.

Symbol i herezja

Obraz Maryi jako królowej był już obecny w duchowości pierwotnego Kościoła, o czym czytamy choćby w Apokalipsie św. Jana. Papież Pius XII w encyklice „Ad caeli Reginam” ogłosił Matkę Bożą Królową nieba i ziemi. Z perspektywy teologicznej można też dodać, że Maryja uczestniczy w królewskiej godności Jezusa Chrystusa, podobnie jak każdy z nas – my dostąpiliśmy jej przez chrzest.

Ostrożnie jednak trzeba podchodzić do różnego rodzaju „tytułów partykularnych”. Królowanie Maryi nie oznacza rządzenia jakimkolwiek państwem czy instytucją. Jest wyłącznie panowaniem duchowym, opartym na służbie. Przekonanie, że można na nim budować jakikolwiek ludzki porządek społeczny czy polityczny, odrzucając autonomię zarówno świeckich struktur, jak i rozumu, trąci fideizmem. Herezją byłoby też uzasadnianie prawa czy ustroju państwa królowaniem Maryi czy jej objawieniami.

Równie niebezpieczna może być pokusa uzasadniania „królowaniem Maryi” politycznych działań czy przekonania o byciu lepszym niż inne państwa. Maryja nie może stać się narodowym symbolem, budującym religijny nacjonalizm, w swojej istocie sprzeczny z Ewangelią. Jest Matką Kościoła – a narody w tym zbiorze się mieszczą.

Owszem, Kościół dopuszcza w pobożności ludowej oddawanie Maryi czci jako Królowej konkretnego narodu. Co jednak nie oznacza zgody na legitymizowanie tym tytułem jakiejkolwiek władzy politycznej. Ani wykluczania kogokolwiek.

Maryja może być Królową Polski, autorką cudów z przeszłości i przyszłości. Nigdy jednak nie będzie patronką państwa jako systemu władzy. Nigdy jej królowanie nie zastąpi rozumnego działania etycznego i społecznej sprawiedliwości, nigdy nie może prowadzić do teokracji. Fałszywe też zawsze będzie przekonanie, że ze względu na oddanie się Maryi jesteśmy „narodem wybranym”, na uprzywilejowanej pozycji.

Wybrany przez nią jest każdy człowiek, niezależnie od narodowości. Uznając ją za królową wyznajemy raczej, jakie są nasze wobec niej zobowiązania – niż to, jakie ona ma obowiązki wobec narodu. Jej królowanie oznacza tylko – i aż – naszą deklarację pójścia za Jezusem drogą, na której Ona nam towarzyszy. Ta droga zaś z władzą, poczuciem wyższości i własnej wyjątkowości czy z odrzuceniem „innego” nie ma nic wspólnego.