Rodziny patchworkowe: jak wygląda życie wielokrotnie złożone

Zależy, jak wypadnie: w jednym tygodniu Marlena i jej partner są parą z dwoma kotami, w kolejnym ich mieszkanie buzuje energią trójki nastoletnich chłopców. Ona ma 11-letniego syna w opiece naprzemiennej z byłym partnerem, on jest ojcem 11- i 14-latka, którzy w tygodniu mieszkają z jego byłą żoną, a prawie wszystkie weekendy i połowę wakacji spędzają u niego. Ich patchworkowy układ działa od 9 lat. – Udało się nam dobrze poukładać te puzzle, ale to wymagało i wciąż wymaga pracy, zaangażowania i kompromisów – przyznaje Marlena. 

– Na początku musiałam rozrysować dzieciom mapę naszego patchworku, bo sporo tu osób, wątków i relacji. Na szczęście nieźle się w tym odnajdują – śmieje się Marta, która od niespełna 5 lat współtworzy rodzinę patchworkową. Ma dwie córki z poprzedniego związku w opiece naprzemiennej, jej partner zaś trzech nastoletnich synów, którzy spędzają u nich weekendy co dwa tygodnie. – Nasz patchwork to dwa światy. Ja i ojciec moich córek współpracujemy, u partnera jest odwrotnie: dla jego byłej żony dzieci są kartą przetargową. Bywa bardzo trudno – mówi. 

Alicja sama wychowywała się w patchworku. – Może to kwestia deficytów z dzieciństwa, może zwykłe zrządzenie losu, albo jedno i drugie – mówi. Z mężem rozwiodła się ponad dekadę temu, obecnie od 5 lat buduje patchworkową rodzinę. Ma 14-letnią córkę, z obecnym partnerem są rodzicami 4-miesięcznego chłopca, jest też macochą dla 24-letniego pasierba. – Mieszkam w małym mieście i nieraz słyszałam, że skaczę z kwiatka na kwiatek. Ludziom łatwo oceniać, ale rozstania nie dzieją się bez powodu – dodaje.

Podobne historie przestały być w Polsce czymś zaskakującym. Według szacunków GUS, opartych na liczbie rozwodów i strukturze gospodarstw domowych, w naszym kraju funkcjonować może nawet milion rodzin patchworkowych, które – wedle słownikowych definicji – powstają wówczas, gdy rodzice po rozstaniu lub rozwodzie budują nowy związek. Rodzina patchworkowa składa się więc z partnerów, ich dzieci z poprzednich związków – oraz nierzadko – wspólnych dzieci pary.

Powiązani są z nią także byli partnerzy i partnerki, czasem ich nowe drugie połówki, oraz dziadkowie, babcie i inni krewni. Sieć zależności bywa więc rozbudowana i niejednokrotnie konfliktowa. 

W przeszłości rozwody były rzadkością, a w ponowne związki wchodziło się głównie z przyczyn losowych, takich jak śmierć męża czy żony. Dziś rozwodem kończy się już co trzecie małżeństwo (znacznie częściej w miastach niż na wsi). Jak zauważa Justyna Żukowska-Gołębiewska, psycholożka, psychotraumatolożka i mediatorka w sprawach rodzinnych – obserwujemy duże zmiany kulturowe na poziomie relacji, których skutkiem jest również coraz większa powszechność rodzin patchworkowych. 

– Kiedyś normą było trwanie w niesatysfakcjonujących związkach „dla dobra dzieci”, bo wtedy takie były oczekiwania społeczne, a rozwody czy samodzielne rodzicielstwo były piętnowane. Dziś rozstanie coraz rzadziej uznawane jest za życiową porażkę, ludzie nie chcą być ze sobą dla pozorów, a małżeństwo czy związek nie musi być na całe życie, jeżeli nie jest zdrowy – wyjaśnia ekspertka. 

Istotnym elementem zjawiska jest także większa niezależność kobiet. – W przeszłości polegały na mężu, dziś są samodzielne finansowo, świadome swoich praw, mają większą odwagę, by stawiać granice i nie tkwić w relacjach, które są dla nich obciążające – wyjaśnia dr Agata Koschel-Sturzbecher, prawniczka specjalizująca się w sprawach rodzinnych. Bazując na doświadczeniu wskazuje, że w przypadku rozstań niebagatelną rolę odgrywają czasy, w których żyjemy. 

– Coraz częściej w tle rodzinnych konfliktów widać przeciążenie codziennością, presję finansową, trudności w łączeniu obowiązków rodzinnych i zawodowych oraz wyczerpanie – uważa ekspertka. To rzutuje na jakość relacji.

Justyna Żukowska-Gołębiewska dodaje: – Dzisiejsi 30- i 40-latkowie zdają sobie sprawę z tego, że dzieci wbrew pozorom świetnie wyczuwają to, co dzieje się między rodzicami, oraz widzą więcej, niż może się wydawać. Rozumieją też, że do prawidłowego funkcjonowania potrzebują zdrowych relacji między dorosłymi, a nie utrzymywania rodziny za wszelką cenę – wyjaśnia. 

Tak było u Marleny, która rozstała się z partnerem ze względu na różnice charakterologiczne. – Zrobiłam to dla dobra dziecka. Nie mogliśmy się dogadać, a nie chciałam, żeby synek stale wysłuchiwał naszych kłótni. W przeszłości byliśmy źle dobraną parą, dziś jesteśmy dobrze współpracującymi współrodzicami, którzy mają do siebie szacunek i się lubią – podsumowuje.

Po rozstaniu każda para z dziećmi musi uporządkować kilka podstawowych kwestii: kto sprawuje władzę rodzicielską, gdzie mieszka dziecko, jak wyglądają kontakty i alimenty. – Żaden sądowy wyrok nie jest w stanie przewidzieć wszystkich codziennych sytuacji ani punktów spornych, a tych w życiu rodziny jest bardzo dużo – podkreśla dr Koschel-Sturzbecher. Dlatego zawsze zachęca swoich klientów, by kończyli związek w sposób, który pozwoli im osiągnąć rzeczywiste, a nie tylko formalne porozumienie. 

W Polsce wciąż dominuje model, w którym dziecko na co dzień mieszka z jednym z rodziców, a z drugim widuje się w ustalonych terminach. Coraz częściej jednak rozstające się pary wybierają wspólne rodzicielstwo, w tym tzw. opiekę naprzemienną, zakładającą dzielenie czasu z dzieckiem w porównywalnym wymiarze.

– Nie istnieje jednak idealny i uniwersalny model, który sprawdzi się w każdej rodzinie, bo opieka musi odpowiadać realnym możliwościom rodziców i potrzebom dziecka, a to oznacza konieczność uważnej obserwacji sytuacji i elastyczności – podkreśla Żukowska-Gołębiewska i dodaje, że małe dziecko może mieć trudność z funkcjonowaniem w rytmie tygodniowych zmian opieki rodziców, a nastolatek może potrzebować więcej kontaktu z jednym rodzicem, a mniej z drugim. To zupełnie normalne. 

Psycholożka obala także popularny mit dotyczący opieki naprzemiennej, która często bywa albo demonizowana, albo nadmiernie idealizowana. 

– Ona może być zdrowym i wspierającym modelem opieki dla dziecka, ale tylko wtedy, gdy rodzice potrafią się ze sobą porozumieć i współpracować w istotnych dla dziecka sprawach – podkreśla. Takie współrodzicielstwo po rozstaniu wymaga nie tylko stałej komunikacji, ale także zbliżonego podejścia do wychowania i podobnych zasad w obu domach. 

– Jeśli między rodzicami istnieje głęboka różnica zdań, to każde ustalenie staje się polem walki, a opieka naprzemienna nie wygasza konfliktu, tylko go podtrzymuje – podsumowuje Żukowska-Gołębiewska.

„Co wyście zrobili dzieciom?”, „Jak one mają żyć na dwa domy?”, „W przyszłości wam za to podziękują, zobaczycie” – to tylko kilka zdań, które osoby tworzące patchworkowe rodziny słyszą regularnie.

Mimo zachodzących zmian, w świadomości społecznej nadal istnieje silne przekonanie o tym, że tylko „normalna, tradycyjna” rodzina jest zdrowa i gwarantuje szczęście oraz szeroko pojęty dobrostan, a poza tym „ludzie w dzisiejszych czasach są niedojrzali”, więc rozchodzą się z błahych powodów. 

Tymczasem – jak wyjaśnia psycholożka – nie ma to wiele wspólnego z rzeczywistością. – Jest masa „tradycyjnych” rodzin z dysfunkcjami, a badania naukowe jasno wskazują, że ten model rodziny absolutnie nie determinuje dobrego funkcjonowania. 

Kluczowe jest to, czy jej członkowie mają zapewnione bezpieczeństwo, czy daje im ona przestrzeń do realizacji potencjału oraz czy ich potrzeby są odpowiednio zaspokajane – wyjaśnia Justyna Żukowska-Gołębiewska, zaznaczając, że dziś wiadomo już, iż głównym czynnikiem ryzyka wystąpienia kryzysu psychicznego u dziecka nie jest sam fakt rozstania się rodziców, ale jego przebieg, forma i to, jak dorośli po nim funkcjonują. 

Niestety – wiele osób nadal uważa, że rozpad związku jest próbą sił i okazją do „dopieczenia” drugiej stronie – co doskonale widać choćby w postach na facebookowych grupach poświęconych patchworkom. 

Marta z kolei wspomina, że gdy ponad 5 lat temu rozstawała się z ojcem swoich córek, również słyszała głosy „doradców”, którzy namawiali ją, by „pokazała mu, kto tu rządzi”, odebrała dzieci, wzięła alimenty i żyła „jak pączek w maśle”. 

– To był poważny związek, byliśmy razem 7 lat. Czułam ból, rozpadałam się na kawałki, ale mimo to nigdy nie grałam dziećmi, bo wiedziałam, że wyrządzi im to krzywdę – mówi kobieta. Tuż po rozstaniu ekspartnerzy umówili się na naprzemienny model opieki nad córkami i ustalili, czym jest dla nich dobro dzieci. 

– Chcieliśmy, żeby dziewczynki czuły obecność obojga rodziców, żeby miały poczucie stabilności i bezpieczne środowisko. Stosownie do wieku tłumaczyliśmy im całą sytuację – wspomina Marta.

Mimo dobrych chęci, przez pierwszy rok po rozstaniu jej stosunki z byłym partnerem były napięte – bo choć sama wchodziła wtedy w związek, to czuła zazdrość o nową relację swojego „eks”. Po kilku ostrych kłótniach postanowili, że dla dobra córek pójdą na terapię. – Nie mogliśmy na siebie patrzeć, siedzieliśmy tam jak za karę, ale wiedzieliśmy, że musimy kilka spraw uporządkować, bo inaczej dzieci oberwą rykoszetem – mówi Marta. 

Po zakończeniu terapii atmosfera mocno się oczyściła; Marta dogadała się z żoną swojego byłego, a córki zaczęły dobrze funkcjonować w opiece naprzemiennej. – Staliśmy się wobec siebie po prostu życzliwi – podsumowuje. 

Człowiek stworzony jest do życia w stadzie, dlatego nie ma nic dziwnego w tym, że osoby po rozstaniach wchodzą w ponowne związki. Problem leży jednak w tym, że dorośli często próbują budować patchwork zbyt szybko – zanim sami uporają się z emocjami po poprzedniej relacji i zanim dzieci zdążą przeżyć „żałobę” po dawnej rodzinie. Oraz oswoić się z tym, że ich życie zmieniło się na zawsze. 

– Rodzice oczekują, że dziecko wejdzie w patchwork na „miękko”, że z miejsca polubi lub pokocha nowych członków rodziny. Fantazjują, że dziecko „sobie poradzi”, bo przecież jest elastyczne. Tymczasem ono jest neurobiologicznie zaprogramowane na stabilność i powtarzalność, nie na dorosłe rewolucje życiowe – wyjaśnia Justyna Żukowska-Gołębiewska. 

Z badań wynika, że adaptacja dziecka do patchworku może trwać od dwóch do pięciu lat. To powolny proces budowania zaufania, a sam fakt, że dorośli są w sobie zakochani, nie jest gwarancją sukcesu całego przedsięwzięcia. Marta przyznaje, że mimo upływu lat starsza córka nadal traktuje jej partnera trochę jak intruza.

– Oczywiście widzi to, że on mnie kocha, że mnie szanuje. Ich relacje są poprawne, ale nie oczekuję, że zapała do niego wielką miłością – zaznacza. Marta przyznaje też, że z perspektywy czasu widzi błędy, które sama popełniła jako macocha. – Była mojego partnera jest konfliktowa, nie powinnam jednak niechęci wobec matki przerzucać na jej dzieci, bo to nie ich wina. Ale jestem tylko człowiekiem. Teraz próbuję to naprawić – mówi. 

Wiele osób wchodzących w patchwork naiwnie wierzy w to, że miłość wszystko poukłada. – To nie jest komedia romantyczna, lecz skomplikowany system rodzinny z wieloma wektorami – wyjaśnia psycholożka i dodaje, że czynnikiem decydującym o dobrostanie wszystkich członków patchworku jest to, w jaki sposób system jest tworzony. 

Proces tworzenia nowej rodziny ma dużą szansę na powodzenie, wymaga jednak uważności i cierpliwości, bo w jedną całość łączy się dwa różne środowiska, różne bagaże doświadczeń, różne historie. 

– Trudno oczekiwać, że wszystko od razu zagra. Zwłaszcza że badania naukowe wskazują, iż rodziny patchworkowe potrzebują dwa razy więcej pracy nad komunikacją niż rodziny tradycyjne – wyjaśnia Justyna Żukowska-Gołębiewska. – Tworzenie patchworku to ogromna odpowiedzialność. 

Dla Alicji te słowa nie są tylko suchą teorią, ale osobistym doświadczeniem. Jej 14-letnia córka dwukrotnie przeżyła „stratę” ojca.

– Z mężem rozwiodłam się, gdy Lena była mała. On wtedy zniknął z jej życia – opowiada smutno. Kiedy córka miała niecałe trzy lata, Alicja związała się z mężczyzną, z którym dziewczynka zbudowała bliską i czułą relację. – Nazywała go tatą, był dla niej najważniejszym mężczyzną – wspomina.

 – Po 7 latach rozstaliśmy się, a on odciął się od niej, bo jego nowa partnerka nie zgodziła się na kontakty. Dla Leny to był cios w samo serce – mówi Alicja. Dziś nastolatka jest w terapii, a do obecnego partnera mamy podchodzi z dystansem. – Zbyt wiele razy została skrzywdzona. Ludzie często nie mają pojęcia, że patchwork to nie tylko relacja dorosły–dorosły, dziecko też się przywiązuje. A kiedy zostaje porzucone, to już nie jest „nieudany związek”, ale trauma na całe życie – mówi kobieta.

Kolejnym „kawałkiem” istotnym dla zdrowego funkcjonowania patchworków jest podział ról w formującej się rodzinie. Owszem, nowy partner czy partnerka często wykonuje czynności typowe dla rodzica – wozi dziecko na zajęcia, pomaga w odrabianiu lekcji czy przygotowuje posiłki – ale powinna być to rola wspierająca. – Decyzje podejmowane w sprawach dzieci powinny leżeć wyłącznie po stronie ich rodziców – uważa Żukowska-Gołębiewska. 

– Dzieci mają swych rodziców. My, partnerzy, jesteśmy dla nich takimi życzliwymi dorosłymi, którzy chcą dla nich dobrze. Jestem więc bardziej ciocią niż mamą – wyjaśnia swoją rolę Marlena i dodaje, że to, na co umówią się biologiczni rodzice, jest w ich patchworku świętością. – Mam wpływ na mojego partnera, mogę z nim różne kwestie przedyskutować, ale ostateczna decyzja należy do niego i jego byłej żony. Mogę się z nią nie zgadzać, ale zawsze ufam, że jest podyktowana dobrem dzieci – podsumowuje. 

Tegoroczne święta Marlena i jej partner spędzili bez chłopców, bo w Boże Narodzenie dzieci raz są u nich, raz u drugich rodziców. – Tak działa patchwork, trzeba się dostosować – uważa Marlena. Trzy prezenty poczekały trochę dłużej pod choinką.

Imiona bohaterek z uwagi na delikatność niektórych kwestii zostały na ich prośbę zmienione.