Macierzyństwo pod pełną kontrolą. Jak wychować dziecko w więzieniu?

Kilkupiętrowy budynek Domu dla Matki i Dziecka przy Zakładzie Karnym nr 1 w Grudziądzu bardziej przypomina oddział szpitalny niż zakład karny. Obok więzienia w Krzywańcu to jedyne miejsce w Polsce, które umożliwia skazanym kobietom odbywanie kary wraz z dziećmi do 3. roku życia. Przez 76 lat działalności placówka objęła opieką około 3,2 tys. dzieci; obecnie przebywa w niej 25 matek i 25 dzieci.

Na ścianach wiszą dziecięce rysunki, w kątach stoją pudełka z zabawkami, na półkach pluszowe misie. 

– Osadzone trafiają tu na własną prośbę. Składają wniosek do dyrektora zakładu, w którym odbywają karę, z deklaracją, że chcą ją odbywać razem z dzieckiem. Do nas przyjeżdżają zwykle już w ciąży, na około dwa miesiące przed porodem. Pod opieką psychologa przygotowują się wówczas do macierzyństwa. To kluczowe w rozwoju dziecka, żeby pierwsze chwile spędzało z matką – mówi mł. chor. Edyta Majewska, wychowawczyni w Domu dla Matki i Dziecka.

Ostateczną decyzję, zazwyczaj po kilku miesiącach, podejmuje sąd rodzinny, który wcześniej zwraca się do placówki o opinię. Psycholog więzienny, na podstawie codziennych obserwacji, rozmów i historii życia kobiety, przygotowuje ocenę, jak radzi sobie ona w roli matki i czy może nadal przebywać z dzieckiem. To proces wymagający uważności i cierpliwości.

– Codziennie rano mówię mu, jak bardzo go kocham. Przepraszam, że jesteśmy w „tym” miejscu, że nie wychowuje się z rodzeństwem. Ale jeszcze będzie na to czas – mówi z nadzieją w głosie Agata. Ma 33 lata, a Pawełka urodziła 9 miesięcy temu – w zakładzie karnym, gdzie przebywa od roku i dwóch miesięcy. 

– To moje piąte dziecko. Czwórka jest na wolności pod opieką mojej matki. Rozmawiamy telefonicznie, piszę do nich listy. Czekają na mnie. Będę walczyła, żeby po wyjściu odzyskać nad nimi opiekę – tłumaczy.

Agata odsiaduje wyrok z 2014 roku. 

– Kradzieże, narkotyki. Długo odraczałam odsiadkę ze względu na dzieci, ale w końcu musiałam się stawić – przyznaje. I tak w 2022 roku trafiła do zakładu karnego na Śląsku z rocznym wówczas synem. Spędziła tam 20 miesięcy i warunkowo wyszła na wolność. 

– Po kilku miesiącach pani kurator odwiesiła mi karę, bo znowu trafiłam w towarzystwo z przeszłości. Byłam wtedy już w ciąży z Pawełkiem – opowiada Agata, która z synem spędza całą dobę. 

– Pocieszam się, że na wolności każdy goni. Praca, przedszkole, pranie, sprzątanie, gotowanie. W zakładzie mam więcej wolnego czasu. Zapisuję wszystko: pierwszy ząbek, pierwszy krok – tłumaczy Agata, która celę dzieli z dwiema innymi kobietami. – Różnie bywa. Czasem są̨ takie dni, że jedna z drugą się̨ pokłóci. Ale wspieramy się, doradzamy. Jak komuś mogę pomóc, to się cieszę – zapewnia. 

Codzienność wypełniają im zabawy, sprzątanie, gotowanie, warsztaty, spotkania z psychologami. 

– Uczę się porozumiewania bez przemocy. Wiem już, jak rozmawiać z dziećmi, jak być konkretną, jak stawiać granice. Mam nadzieję, że stałam się dobrą mamą pomimo tego, jak bardzo zbłądziłam – mówi. Sama dzieciństwa nie wspomina dobrze. Szybko uciekła w alkohol, narkotyki, bardzo złe towarzystwo.

– Z mamą nie miałam dobrej relacji. Przeciwnie, były ciągłe kłótnie, kary. Za to ojca nie było w ogóle... Nie chcę tego powtórzyć ze swym życiem, być taką matką dla swoich dzieci. Chcę, by wiedziały, że w każdej chwili będą mogły do mnie przyjść i porozmawiać – mówi z przekonaniem. Kiedy tylko ma możliwość, przypomina im o tym.

Za dwa miesiące wychodzi na wolność. Ma konkretny plan. 

– Zrozumiałam, co zrobiłam źle. Naprawdę dużo ćpałam w życiu, wydałam na to masę pieniędzy. Ale teraz powiedziałam: koniec, znajdę pracę, będę żyć inaczej. Dla dzieci i dla siebie – dodaje.

Kasia odbywa ponad trzyletnią karę od października 2023 roku. Po dwóch miesiącach na własną prośbę została przeniesiona do Grudziądza. Po kolejnych dwóch urodziła syna. 

– Nasza relacja jest bardzo silna, Tomek jest ze mną 24 godziny na dobę. Ma niemal dwa lata i jest najstarszym dzieckiem w zakładzie, a przez to bardzo opiekuńczym dla pozostałych. Pobuja je w leżaczku, a jak płaczą, to pocałuje w czółko – tłumaczy. W przywięziennym Domu dla Matki i Dziecka mają najdłuższy staż. 

– Plan dnia znamy bardzo dobrze. O 6.00 rano mamy pobudkę, o 6.15 apel. Później po kolei wstają dzieci. Śniadanko, przebieranie, zabawy. Potem obiad, drzemka, znowu zabawy, kolacja. Jest bawialnia dla dzieci, chodzimy też na plac zabaw na terenie zakładu, a z wychowawczynią nawet na spacery poza teren jednostki – opowiada.

Kasia i jej syn są „przepustkowi”, więc kiedy tylko mają taką możliwość, korzystają z wyjścia poza więzienie. 

– To działa tak, że dostajemy przepustki systemowo oraz nagrodowo, za dobre sprawowanie. Najkrótsza trwa około 6 godzin, najdłuższa 6 dni. To najlepszy czas – mówi. Kasia stara się wtedy załatwiać wszystkie formalności. Niedawno złożyła wniosek o mieszkanie komunalne. Stara się też wywalczyć alimenty od partnera. 

– Po 16 latach mnie zostawił. W ogóle nie zna swojego dziecka – tłumaczy.

Podczas przepustki Kasia spędza czas ze swoim starszym synem. – Powinnam być przy nim, a jestem w zakładzie. Cierpi on, cierpi mój młodszy syn, przecież też jest w zamknięciu. Cierpimy wszyscy przez to, co zrobiłam – mówi.

Od wielu lat jest uzależniona od narkotyków. 

– Jak zaszłam w ciążę z pierwszym dzieckiem, przestałam. 10 lat nic nie brałam. Potem w pracy miałam wypadek: gwałtownie się schyliłam i uszkodziłam kręgosłup w odcinku lędźwiowym. Chciałam uśmierzyć ból i wtedy wzięłam narkotyki – wspomina. Tak wróciła do nałogu. 

– A że pieniążków było wtedy mało, to popadłam w kradzieże, włamania, handel narkotykami. Dopiero tu, w zakładzie, zrozumiałam, że dalej tak nie chcę. Że mam problem z uzależnieniem. Potrafię się do tego przyznać i z tym walczyć. Dla siebie, nie tylko dla dzieci, to jest bardzo ważne – zapewnia.

Kasia stara się o przedterminowe zwolnienie, a pomaga jej kadra więzienia. 

– Mam nadzieję, że się uda. Wiem, że stanę na nogi. Naprawdę, nie chcę robić już nic złego – przyrzeka. 

Praca z osadzonymi trwa przez cały wyrok. Często zaczyna się od spraw najbardziej podstawowych. 

– Zdarza się, że kobiety trafiają do nas z bardzo trudnych warunków życiowych, więc zanim zaczniemy mówić o wychowywaniu dziecka, musimy zadbać o fundamenty. Od higieny i zmiany bielizny, po przygotowywanie posiłków dla siebie i dziecka. Potrzebna jest dbałość o siebie i codzienna rutyna, wzmacniająca poczucie bezpieczeństwa. Przepracowujemy wszystkie deficyty, z którymi te kobiety się zmagają. Także problemy uzależnienia – wyjaśnia mł. chor. Edyta Majewska.

Równolegle budowane są nowe, spokojniejsze schematy i wzorce relacji. 

– Jak spędzać czas z dzieckiem, jak reagować na jego potrzeby, jak dbać o jego higienę i zdrowy rozwój. Prowadzimy rozmowy instruktażowe, mamy warsztaty, programy profilaktyczne i zajęcia artystyczne. Dla dzieci są zabawy, spacery, a także zajęcia kulturalno-oświatowe poza terenem jednostki – wymienia wychowawczyni. 

Na terenie zakładu znajduje się plac zabaw. Tam matki uczą się, że wspólny czas nie musi być skomplikowany ani kosztowny. 

– Zależy nam na tym, by po wyjściu na wolność potrafiły odnaleźć się w macierzyństwie, czyli budować relację opartą na rozmowie, a nie przemocy – tłumaczy Edyta Majewska, zaznaczając, że postępy w komunikacji testowane są także w relacjach ze współosadzonymi. W celach, które bardziej przypominają pokoje w mieszkaniu, żyją po trzy kobiety z dziećmi. 

– To codzienna nauka współistnienia, dojrzałej rozmowy i rozwiązywania konfliktów. Zdarzają się oczywiście kłótnie, są skargi, ale to normalne podczas takiego procesu – zaznacza wychowawczyni. 

Niezwykle istotnym elementem pracy ze skazanymi jest wzmacnianie poczucia ich własnej wartości. To są przecież osoby, które dorastały zazwyczaj w środowiskach pozbawionych stabilności, gdzie częściej od wsparcia pojawiała się bezwzględna krytyka budząca lęk, a przemoc była główną formą komunikowania się. W ich biografiach powracają więc doświadczenia przemocy, uzależnień, zbyt wczesnej dorosłości i konieczności radzenia sobie bez zaplecza, na którym można by się oprzeć. 

– Zakład karny jest często pierwszym miejscem, w którym te kobiety słyszą, że zrobiły coś dobrze. Proste słowa uznania mają dla nich ogromne znaczenie – podkreśla Edyta Majewska.

Osadzone uczą się rozpoznawać swoje emocje i nazywać je, zamiast reagować impulsywnie. Powoli budują zaufanie do siebie i świata. Zaczynają zauważać, że potrafią zadbać nie tylko o dziecko, ale również o własne potrzeby; stawiać granice. 

– Jeśli kobieta zaczyna myśleć o sobie inaczej, lepiej, to zmienia się też sposób, w jaki patrzy na własne dziecko. Budowanie samooceny staje się fundamentem dalszej zmiany. Bez niej trudno mówić o odpowiedzialności, planowaniu przyszłości czy trwałym zerwaniu z wcześniejszymi schematami. Dla wielu kobiet Dom dla Matki i Dziecka jest pierwszym miejscem, w którym mogą doświadczyć, że nie są wyłącznie sumą swoich błędów. Dostają drugą szansę i mogą z niej skorzystać – zapewnia Majewska.

Marta ma 27 lat i 10-miesięczną córkę Wiktorię. Do zakładu karnego trafiła w piątym miesiącu ciąży, za kradzieże. 

– Ukrywałam się długo, ale jak zobaczyłam na teście dwie kreski, to uznałam, że jak mnie w końcu złapią, to odbiorą mi dziecko – wspomina. Wyrok dostała, kiedy miała dopiero 21 lat. 

– Interesowały mnie szybkie i łatwe pieniądze, trzymałam się wówczas z niewłaściwymi ludźmi. Dużą rolę odgrywały narkotyki; pojawiły się w moim życiu bardzo wcześnie – przyznaje.

W jej domu nie działo się dobrze. Ojciec trafił do zakładu karnego, z mamą nie miała dobrych relacji. 

– Nie mogłam porozmawiać z nią o niczym. Byłam nauczona tego, że zawsze muszę sama radzić sobie z problemami – tłumaczy. Przyszedł jednak czas, kiedy nie potrafiła już im sprostać. 

– Blizny po samookaleczeniach mi o tym przypominają. Byłam nastolatką, czułam się samotna. Uciekłam w uzależnienie – opowiada. W zakładzie karnym przeszła terapię, a na wolności chce uczęszczać na spotkania grupowe.

– Córka stała się zapalnikiem do tego, żeby się w końcu ogarnąć́. Wcześniej nie miałam dla kogo żyć, nie miałam nic do stracenia. Ale urodziłam ją i postanowiłam wychować. Wiem, mam na sobie bardzo dużą odpowiedzialność, ale muszę jej sprostać – zapewnia.

10-miesięczna córka to jej pierwsze dziecko, a do macierzyństwa nie zdążyła się przygotować. Wszystkiego uczy się w zakładzie, z pomocą wychowawczyń. 

– Nie ukrywam, brakuje mi codziennego wsparcia partnera. Ojciec małej jest na wolności, czeka na nas – zapewnia. Na szczęście to już niedługo, bo za półtora miesiąca wychodzą na wolność.

– Przed odsiadką miałam możliwość oddania Wiktorii, ale nie wyobrażałam sobie życia bez niej. Jeszcze długo będę sobie wyrzucała, co zrobiłam źle i że moja córka pierwszy okres życia spędziła w takim, a nie innym miejscu. Boli to, że dziecko nie może zobaczyć świata, kiedy zechce, ale dobre jest to, że mamy możliwość wyjścia poza jednostkę. A poza tym, będzie co nadrabiać – uśmiecha się trochę gorzko, odliczając dni do wyjścia. Jak twierdzi Marta, przez jakiś czas zostaną w Polsce, ale później planują wyjazd za granicę. 

– Chciałabym zapewnić małej wszystko, co powinna mieć. Wszystko to, czego ja nie miałam. Chciałabym bardzo, żeby nie ukrywała przede mną niczego, żeby się nie bała do mnie przyjść z żadnym swoim problemem, tak jak ja się bałam – dodaje.

Matki mogą przebywać w Domu do trzech lat, a w szczególnych przypadkach do czterech. Zdarzają się też warunkowe, wcześniejsze zwolnienia. Zanim to nastąpi, stopniowo sprawdzana jest samodzielność i odpowiedzialność matek. Potem są krótkie przepustki, a w końcu inne, pozawięzienne formy odbywania kary, z dozorem policji.

Dobrze jest, jeśli kobiety utrzymują kontakt z rodziną – o ile ją mają i nie jest ona jedynie źródłem traum. Bywa jednak, że są zdane wyłącznie na wsparcie, które otrzymały w więzieniu. 

– Nie każda osadzona decyduje się na zmianę swego życia, ale na to już nie mamy wpływu. Jednak tam, gdzie pojawia się gotowość na nowe życie, staramy się im towarzyszyć – dodaje mł. chor. Edyta Majewska. 

Agata, Kasia i Marta po wyjściu z zakładu chcą podjąć pracę, zająć się dziećmi i żyć według nowych reguł. Zrodzonych za kratami, ale prowadzących do prawdziwej wolności. 

Imiona bohaterek z zakładu karnego w Grudziądzu zostały na ich prośbę zmienione.