transformacja ustrojowa: najważniejsze informacje

Czeski miliarder Michal Strnad podczas debiutu giełdowego w Amsterdamie. Holandia, 23 stycznia 2026 r. // Fot. Piroschka Van De Wouw / Reuters / Forum

Bogaty jak Czech. Dlaczego Czechy mają najwięcej miliarderów w Europie Środkowej

Krzysztof Dębiec
Majątek tej czwórki stanowi równowartość jednej piątej całego czeskiego PKB. Jak doszli do takich fortun, niespotykanych w innych krajach Europy Środkowej?…
Warszawa, czerwiec 2022 r. // Fot. Wojciech Kryński / Forum

Nasza Polska: osiągnęliśmy tak wiele, że bardzo boimy się to stracić

Marek Kęskrawiec, Marcin Duma
Polskie społeczeństwo akceptuje już fakt, że można być konserwatystą, a zarazem człowiekiem nowoczesnym.
Ryszard Bogucki podczas procesu o spowodowanie śmierci Marka Papały. Warszawa, 10 lutego 2010 r. // Fot. Wojciech Surdziel / Agencja Wyborcza.pl

Ryszard Bogucki na wolności. Jak wyglądała gangsterska Polska lat 90.

Marek Kęskrawiec
Mafie z Pruszkowa i Wołomina stały się symbolem bezradności polskiego państwa. U szczytu potęgi były w latach 90. – gdy dopiero powstawały służby zdolne do…
// Ilustracja: Przemysław Gawlas & Michał Kęskiewicz dla „TP”

Napiórkowski i Stawiszyński: Czego nauczyło nas 25 minionych lat. Czy idą lepsze czasy?

Tomasz Stawiszyński, Marcin Napiórkowski
Ostatnie 25 lat to historia nadziei, kryzysów i zmian. Tomasz Stawiszyński i Marcin Napiórkowski rozmawiają o lekcjach ubiegłego ćwierćwiecza i sprawdzianach,…
Ada Piekarska i Weronika Zalewska // fot. Alicja Lesiak / materiały prasowe IAM
MATERIAŁ PARTNERA

Weronika Zalewska na Malta Biennale 2026 z projektem „Archiwum wahań”

Projekt Weroniki Zalewskiej wykorzystuje formę telewizyjnego teleturnieju jako narzędzia refleksji nad europejskim doświadczeniem transformacji.

„Heweliusz”: ta katastrofa udała się polskiemu kinu

Anita Piotrowska
Serial „Heweliusz” to imponująca produkcja, która nie idzie utartymi ścieżkami filmowego heroizmu.
Centrum Handlowe Forum w Popradzie na Słowacji, lipiec 2022 r. // Fot. Jan Rychetsky / CTK / PAP

Polskie firmy idą w świat. Muszą, mogą czy chcą?

Bartłomiej Mayer
Coraz więcej i chętniej inwestujemy za granicą. W regionie Europy Środkowej polscy przedsiębiorcy są już potentatami, ale apetyty mają większe.
Prezydenci Polski Bronisław Komorowski, Aleksander Kwaśniewski i Lech Wałęsa na Obchodach 30 rocznicy wolnych wyborów z 4 czerwca 1989 r. Gdańsk, 4 czerwca 2019 r. // Fot. Beata Zawrzel / REPORTER

Po co Polsce prezydent?

Jacek K. Sokołowski
Czy prezydent to tylko wybierany w wyborach powszechnych nadzorca parlamentu? Zwalczanie rządu wpisane było w modus operandi tego urzędu nie tylko w czasach…
Protest pod hasłem "Polityka tworzy armię pielegniarek z tektury". Warszawa, 6 czerwca 2024 r. // fot. Marysia Zawada / REPORTER

Ostatnie ochłapy. Czy sektor publiczny w Polsce przetrwa?

Marcin Kędzierski
Weszliśmy w orbitę Zachodu akurat wtedy, gdy idea państwa dobrobytu i jego silnych instytucji zaczęła popadać w kryzys. Nasi politycy starają się jednak –…
„Proszę państwa 4 czerwca 1989 skończył się w Polsce komunizm”, Joanna Szczepkowska, Warszawa 26 maja 2025 r. // Fot. Grażyna Makara

To jedno zdanie Joanny Szczepkowskiej

Joanna Szczepkowska, Katarzyna Kubisiowska, Grażyna Makara
Po moim występie Jerzy Urban napisał, że mam ćwierć mózgu. Potem ktoś mu odpowiedział, że mam cały mózg. No i tak rozmowa o wielkości mojego mózgu trwa do…
Prezydent Andrzej Duda na Dożynkach Prezydenckich w Warszawie. 15 września 2024 r. // Fot. Paweł Wodzyński / East News
Wersja audio

Po co nam głowa państwa? Jakie kompetencje prezydenta są w Polsce potrzebne

Piotr Śmiłowicz
Silny społeczny mandat i stosunkowo niewielkie uprawnienia: generuje to ogromne napięcia, zwłaszcza jeśli prezydent ma ambicje polityczne, a w kampanii szastał…
Wieczór wyborczy Rafała Trzaskowskiego. Tarnobrzeg, 18 maja 2025 r. // Fot. Grzegorz Bukała / Reporter

Sokołowski o wyborach: przedawkowaliśmy polaryzację

Michał Okoński, Jacek K. Sokołowski
Skąd sukces Mentzena? Gdzie odpłynęli wyborcy Hołowni? Czy Nawrocki spełni marzenia prezesa? Jakie są szanse Trzaskowskiego? Wybory komentuje Jacek K.…
Olaf Lubaszenko i Jędrzej Hycnar w filmie „Napad", reż. Michał Gazda // Fot. Bartosz Mrozowski / Materiały prasowe Netflix

„Napad” na Netfliksie: co można było zrobić lepiej w mrocznym polskim filmie o skoku na bank

Anita Piotrowska
Nowy polski kryminał przemawia najbardziej obrazem czasu transformacji. Prawie wszystkie postacie grają tutaj nieczysto, choć często mają coś na swoją obronę.…
Leszek Moczulski w 2012 r. // Fot. Tomasz Urbanek / East News

Nie żyje Leszek Moczulski: wizjoner, który pierwszy miał odwagę mówić o pełnej niepodległości

Piotr Śmiłowicz
Mimo kilku plam na życiorysie Leszek Moczulski pozostaje jednym z najważniejszych i najbardziej romantycznych bojowników o wolność w powojennej historii Polski.
Kampania wyborcza Solidarności przed wyborami 4 czerwca 1989 r. // Fot. Witold Jaroslaw Szulecki / East News

Co właściwie świętujemy 4 czerwca? O polskiej transformacji bez lukru

Michał Przeperski, Katarzyna Kubisiowska
Michał Przeperski, historyk: Obecna Polska ma miliony słabości, lecz końcówka PRL-u niosła ich miliardy. No i trudno było za komuny powiedzieć, że to nasze…
Scena ze spektaklu "1989", reż. Katarzyna Szyngiera. Kraków, 2 grudnia 2022 r. // Fot. Bartek Barczyk / materiały prasowe Teatru im. J. Słowackiego

Zapomniana wolność: przełom 1989 roku rozliczamy jako początek bolesnej transformacji. Nie pamiętając, że był też końcem lat 80.

Marcin Napiórkowski
Dziś naszą wyobraźnię meblują marazm, nierówności i polaryzacja. Pora odzyskać różnorodne opowieści o wolności, równości i braterstwie, na których zbudowana…
Leszek Balcerowicz na 25. Targach Książki w Krakowie, październik 2022 r. /Łukasz Gągulski / PAP

Leszek Balcerowicz jawi się jako ktoś, kto nie uczy się ani na swoich, ani na cudzych błędach

Marek Rabij
On sam uważa się za strażnika kanonu zdrowej ekonomii.
Demonstracja w Pradze, 11 grudnia 1989 r. 18 dni później bohater tłumówfaktycznie został prezydentem Czechosłowacji. / KHOL PAVEL / CTK / PAP

Havlowe dzieci, Havlowe wnuki

Patrycja Bukalska
– Idąc na spotkania do szkół, czuję się jak stary partyzant. Ale to trzeba robić – mówi 72-letnia Petruska Sustrova, przed 1989 r. opozycjonistka, potem…
Walki w Bukareszcie, 24 grudnia 1989 r. Dziś prokuratura oskarża Iona Iliescu, lidera partyjnego puczu przeciw Ceausescu, o przyczynienie się do śmierci tysiąca ludzi. / CHRISTOPHE SIMON / EAST NEWS

Ucieczka przed przeszłością

Kamil Całus
30 lat po egzekucji Nicolae Ceausescu wiele tajemnic związanych z wydarzeniami roku 1989 w Rumunii czeka na wyjaśnienie. Większość obywateli nie ma już nadziei…
Rafał Woś / Fot. Grażyna Makara /

Polska Chrystusem transformacji?

Rafał Woś
Lubimy czuć się lepsi od innych narodowości. Powtarzanie, że to właśnie nasz kraj najlepiej ze wszystkich w regionie przeszedł transformację z socjalizmu w…
Rafał Woś / Fot. Grażyna Makara /

Adoloran kontra Balcerowicz

Rafał Woś
Które polskie filmy i seriale najtrafniej pokazują nadwiślańską transformację? Poniżej subiektywna lista faworytów, chętnie uzupełnię ją jednak o propozycje…
Rafał Woś / Fot. Grażyna Makara /

Odważmy się na alternatywę

Rafał Woś
Dlaczego mówienie o alternatywnym modelu polskiej transformacji budzi tyle wściekłości? Cóż takiego strasznego się wydarzy, jeśli dopuścimy myśl, że można było…
Na okładce: przed punktem wyborczym na warszawskim Żoliborzu, 4 czerwca 1989 r. / JAN MOREK / PAP / JAN MOREK / PAP

Polski rok 1989, krok po kroku

Andrzej Paczkowski, Patrycja Bukalska
Prof. Andrzej Paczkowski: Gdyby zmiany zachodzące w Polsce załamały się, gdyby w 1989 r. władze wprowadziły na nowo stan wojenny, byłby to także koniec…
Wojciech Jaruzelski wkrótce po tym, jak Zgromadzenie Narodowe wybrało go na prezydenta PRL. Warszawa, sala sejmowa, 19 lipca 1989 r. / CHRIS NIEDENTHAL / GETTY IMAGES

Widziane z drugiej strony

Antoni Dudek
Z jakimi nadziejami i oczekiwaniami obóz rządzący w PRL podjął rozmowy z Solidarnością? I co z tego na koniec wyszło?
infografika Lech Mazurczyk

Nie możemy być fiskalnym Talibanem

Marcin Piątkowski, Marek Rabij
MARCIN PIĄTKOWSKI, ekonomista: Musimy przeprojektować Polskę. Jeśli nam się nie uda, stracimy najlepszą szansę w historii, żeby dogonić Zachód.
Lech Wałęsa odpowiada na pytania dziennikarzy w przerwie obrad Okrągłego Stołu, kwiecień 1989 r. // Fot. Jan Bogacz / PAP

Okrągły Stół: jak to było

Łukasz Kamiński
Długo był symbolem polskich podziałów, ale potem przysłoniły go nowe napięcia. Czy oznacza to, że dzisiaj patrzymy na tamte zdarzenia bez emocji? Wątpliwe.
Handel uliczny przed Pałacem Kultury, 1992 r. / KRZYSZTOF WOJCIEWSKI / FORUM

Długie trwanie transformacji

Monika Ochędowska
Wiemy, że z zawartości akwarium można zrobić zupę rybną, ale czy można z zupy rybnej zrobić akwarium? Po latach urządzania się we wrzącym garze czasy…
/ Fot. Jerzy Michalski / FORUM

Sensacja! Romans! Przygoda!

Kalina Błażejowska
Pierwszą opowieść o gustach i zainteresowaniach lat transformacji czyta się z uśmiechem, ale po lekturze robi się smutno.
Marcin Król / Fot. Adam Kozak

Byliśmy głusi

Magdalena Nowicka
Liberalne elity budujące III RP nie były głupie. Były jednak głuche na uzasadnione niepokoje społeczeństwa.
Rok 1993: bazar w centrum Warszawy /fot Chris Niedenthal / Forum /

Czy mogło być inaczej?

Jerzy Osiatyński, Waldemar Kuczyński
W ciągu minionych 20 lat w Polsce dokonał się skok cywilizacyjny. Ale w codziennych dyskusjach zwykle skupiamy się na tym, co się nie udało albo co można było…

Kapitalizm nasz realny

Rafał Matyja
Jaki model gospodarczy zbudowano w Polsce w ciągu minionych 20 lat? I jakie miało to skutki nie tylko dla życia gospodarczego, ale dla rozwoju społecznego?

Wielki Skok

Antoni Dudek
Ludzie aparatu państwowego i partyjnego PRL zaczęli się angażować w działalność biznesową na długo przed rokiem 1989. Korzyści z tego płynące miały wpływ na…

Rynek niejedno ma imię

Reinhold Vetter
Reformy w krajach Europy Środkowej nie przebiegały tak samo. Co różniło Polskę od Węgier albo kraje bałtyckie od Słowacji? I co z tego wynikło? (Rozszerzona…

Solidarność i socjalizm

Jan Skórzyński
W myśleniu działaczy Solidarności i większości organizacji opozycyjnych z lat 80. trudno się doszukać gospodarczych akcentów wolnorynkowych. Nieliczni uważali…