Bogaty jak Czech. Dlaczego Czechy mają najwięcej miliarderów w Europie Środkowej

Ma 33 lata i właśnie trafił na czołówki mediów, po wymarzonym debiucie koncernu zbrojeniowego Czechoslovak Group na amsterdamskiej giełdzie. Michal Strnad to dziś najbogatszy człowiek w Europie Środkowej. Jego majątek przewyższa fortunę dziesięciu najzamożniejszych Polaków razem wziętych.

Strnad jest też w siódmej dziesiątce listy najbogatszych ludzi świata (według agencji Bloomberg). Wśród pierwszych czterystu osób z tej listy jest również troje innych obywateli Czech.

„Im gorzej, tym lepiej” – tak czeskie media relacjonowały informacje o sukcesie Strnada. Nie jest tajemnicą, że atak Putina na Ukrainę – największy od 1945 r. konflikt w Europie – ma też beneficjentów: złoty czas przeżywają firmy zbrojeniowe.

Zwłaszcza te, które odpowiadają na potrzeby Ukrainy. Jak Czechoslovak Group (CSG): koncern ma w Czechach zakłady, które naprawiają posowiecki sprzęt, a na Słowacji wytwarza amunicję artyleryjską. Stał się kluczowy dla projektu poprzedniego rządu Petra Fiali: pod koniec 2025 r., po 20 miesiącach realizacji tzw. czeskiej inicjatywy amunicyjnej, grupa CSG odpowiadała za prawie dwie trzecie dostaw. Jedna z gazet nazwała Strnada „Mister 155 mm” (nawiązując do kalibru pocisków).

Kilka danych, które pokazują skalę sukcesu Strnada. Około 20 mld dolarów, o które zwiększył się jego majątek w ciągu roku, stawia go w czołówce światowej – wyraźnie jedynie za Elonem Muskiem, ale już w jednym szeregu z takimi potentatami jak Larry Page i Sergey Brin (współzałożyciele Google’a) i Mark Zuckerberg (właściciel spółki Meta).

Strnad to także trzeci najbogatszy człowiek świata w kategorii „do lat 40” – tu ustępuje tylko Lukasowi Waltonowi (wnuk założyciela sieci marketów Walmart w USA) i Markowi Mateschitzowi (austriacki właściciel 49 proc. udziałów w Red Bullu). Walton w tym roku skończy 40 lat i Strnad wkrótce będzie drugi.

Biznes Strnada rósł zwłaszcza ostatnio. W latach 2021-24 przychody grupy CSG zwiększyły się siedmiokrotnie, a zysk operacyjny dziesięć razy. Debiut giełdowy, który miał miejsce 23 stycznia, podniósł wartość holdingu o jedną trzecią. Jego kapitalizacja rynkowa stała się wtedy wyższa niż Orlenu, dotąd lidera w Europie Środkowej. Strnad to pierwszy Czech w historii, którego majątek (grubo ponad 30 mld dolarów) mógłby pokryć wszystkie wypłacane w tym kraju w ciągu roku emerytury i renty.

Historia CSG to przykład udanej sukcesji i rozwoju, w którym wykorzystano okazje. Zaczyna się w 1995 r., gdy 23-letni Jaroslav Strnad, ojciec Michala, założył spółkę Excalibur Army. Był to czas zmian w krajach aspirujących do NATO – w 1999 r. do Sojuszu dołączyły Czechy, Polska i Węgry. Firma nie dostarczała jednak nowych technologii – skupowała zużyty sprzęt i sprzedawała na złom lub wydobywała z niego części. Czasem nabyte czołgi udawało się upłynnić w całości w Afryce i na Bliskim Wschodzie.

Strnad senior zyskał opinię „handlarza złomem”, ale z czasem poszedł dalej: kupił halę po zakładzie remontowym sprzętu wojskowego, odnowił i zaczął działalność naprawczą. 

Cezurą był 2013 r., gdy przejął spółkę Tatra Trucks – bankruta, ale z perspektywą wznowienia produkcji ciężarówek wojskowych i cywilnych. Kolejny przełom to 2015 r.: ojciec powierzył synowi zarządzanie holdingiem Excalibur, zawiązanym rok wcześniej. Syn miał 23 lata – tyle co ojciec, gdy zaczynał biznes.

Decyzja 45-letniego Jaroslava Strnada budziła w Czechach pytania. Niektóre media spekulowały, że miał trudności ze zdobyciem poświadczenia bezpieczeństwa po zaostrzeniu przepisów, i że dzięki zmianie właściciela grupie CSG łatwiej było zdobywać państwowe kontrakty. 

Z Michalem jako prezesem koncern zmienił nazwę na Czechoslovak Group. To Strnad junior, który po dwóch latach przejął też kontrolę właścicielską, odpowiada za odważne decyzje o ekspansji koncernu na Zachód (w tym duże przejęcia firm we Włoszech i USA). A także za wykorzystanie okazji, którą stał się atak Putina na Ukrainę. 

Choć młody miliarder nie ma wyższego wykształcenia, ma – jak piszą czescy komentatorzy – „biznes we krwi”. Już od kiedy skończył 15 lat, był wdrażany w działalność firmy. W jej halach miał spędzać nawet wakacje. 

Strnad nie jest przypadkiem odosobnionym. Z grona trzynastu państw Inicjatywy Trójmorza w „pięćsetce” Bloomberga jest siedem osób, w tym aż czworo Czechów (poza nimi wspomniany już Austriak i dwie Greczynki). Z Czech są to także: Renáta Kellnerová (miejsce 147.), Daniel Křetínský (miejsce 310.) i Karel Komárek (miejsce 315.).

Kellnerová dysponuje majątkiem stanowiącym nieco ponad połowę fortuny Strnada, ale większym niż dwukrotność majątku najzamożniejszego Polaka, Michała Sołowowa. Jest najbogatszą kobietą Europy Środkowej i piątą najbogatszą kobietą w całej Europie (za dwoma Francuzkami, Greczynką i Niemką), a także siedemnastą najzamożniejszą kobietą świata.

58-letnia dziedziczka imperium biznesowego, który zbudował jej mąż Petr (zmarły w 2021 r. w wypadku śmigłowca na Alasce), zdążyła już odcisnąć na nim własne piętno. Należąca do niej grupa PPF wycofała się w ostatnich latach z Chin i Rosji, gdzie Petr Kellner był aktywny, mierząc w grę w globalnej biznesowej ekstraklasie. Teraz 53 proc. obrotów przypada na Czechy, a grupa unika ryzykownych inwestycji. 

Grupa PPF dywersyfikuje dziś działalność, inwestując w spółki biotechnologiczne i e-commerce – obok tradycyjnej aktywności w finansach, nieruchomościach i telekomunikacji. 

W zapomnienie odchodzą negatywne skojarzenia, towarzyszące firmom Kellnera w latach 90. XX w. i pierwszych dwóch dekadach wieku XXI, a związane z niejasnościami wokół tzw. kuponowej prywatyzacji (pierwotnie PPF było skrótem od „Pierwszy Fundusz Prywatyzacyjny”), pożyczkami na wysoki procent i niejasnymi kontaktami z politykami.

Ważną rolę w kreowaniu nowej struktury grupy PPF miał odegrać 53-letni Tomáš Otruba, prawnik i inwestor (i w wolnych chwilach himalaista). Prywatnie z czasem stał się nowym mężem Renáty Kellnerovej.

Grupa PPF jest też największym akcjonariuszem polskiej spółki InPost: ma 28,75 proc. jej udziałów (po zapowiedzianych niedawno zmianach ma zachować 10 proc.). Z kolei Warszawiacy, wsiadając do metra, mogą korzystać z taboru produkowanego w Pilznie – w 2022 r. na warszawskie tory wyjechał pierwszy z 37 zamówionych składów. Ich dostawcą jest Škoda Group, która od 2017 r. należy do PPF.

Mimo zbieżności nazwy i loga z autami z grupy VW, są to różne firmy. Nieporozumienia, do jakich tu może dochodzić, wkrótce się zakończą: w 2022 r. PPF i VW zawarły umowę, na mocy której ta pierwsza zrzekła się, za odszkodowaniem, praw do logo i nazwy Škoda, począwszy od 2030 r. (w polskim kontekście warto też wspomnieć o wsparciu dla powodzian w 2024 r.: grupa PPF przesłała na zbiórkę w naszym kraju 2 mln euro).

W przeszłości kilka wspólnych projektów z Petrem Kellnerem rozwijał Daniel Křetínský, półtora raza bogatszy od najbardziej zamożnego Polaka. Przy okazji rozmów o interesach poznał córkę Kellnera – Annę. Została jego partnerką życiową i była nią jeszcze w 2021 r., gdy reprezentowała Czechy na olimpiadzie w Tokio w jeździectwie. Křetínský był wtedy typowany do przejęcia schedy po założycielu PPF, ale relacja jego i Kellnerovej nie przetrwała próby czasu.

50-letni Křetínský, prawnik z wykształcenia, jest coraz bardziej rozpoznawalną postacią także w Europie Zachodniej. Jego główne pole aktywności to energetyka, a swoje aktywa skupia w holdingu EP Group. To największa kapitałowo czeska grupa pod względem obrotów (choć tylko 7 proc. z nich przypada na Czechy), zysku i liczby pracowników.

Křetínský przez lata stawiał na to, że transformacja energetyczna zajmie więcej czasu, niż chcieliby brukselscy architekci polityki energetyczno-klimatycznej Unii. Za bezcen kupował aktywa węglowe np. w Niemczech, trafnie zakładając, że dostanie wsparcie od państwa na podtrzymanie działalności, a później rekultywację. Dziś pozbywa się jednak węglowych udziałów, a skupia na energetyce gazowej i produkcji baterii.

Křetínský jest też aktywny w przejęciach medialnych i sportowych. W Czechach ma największy tytuł prasy bulwarowej („Blesk”), a od ponad dwóch dekad szefuje czołowej piłkarskiej drużynie kraju, Sparcie Praga. To pole, na którym od niedawna rywalizuje ze Strnadem – ten w 2025 r. stał się właścicielem Viktorii Pilzno.

W 2019 r. Křetínský wywołał burzę we Francji: kupił mniejszościowe udziały w „Le Monde”, najpoczytniejszym dzienniku opiniotwórczym (sprzedał je w 2023 r.). Francuski dziennikarz napisał wtedy jego biografię pt. „Mister K”. To aluzja do Józefa K. z „Procesu” Kafki, autora instynktownie kojarzonego z Czechami. Miało to budować aurę tajemniczości. Podobnie jak przydomek „czeski sfinks”, używany wobec niego w mediach anglojęzycznych.

Określenia te mogą świadczyć o stereotypowym patrzeniu na obszar za dawną „żelazną kurtyną”. To jednak się zmienia – także za sprawą takich ludzi jak Křetínský. Na Wyspach jest on dziś kojarzony jako właściciel głównej spółki pocztowej Royal Mail i akcjonariusz klubu futbolowego West Ham United. Media biznesowe stawiają go za przykład wizjonerstwa.

Nasz kolejny bohater, 56-letni Karel Komárek, pochodzi z Hodonína – miasta, które Czesi kojarzą z Tomášem Garrigue’em Masarykiem, jedną z najważniejszych postaci ich historii. Pierwszy prezydent Czechosłowacji (z lat 1918-35) nie mieszkał tu już jednak, gdy na początku XX w. teren ten stał się kolebką wydobycia ropy w ówczesnych Czechach, wtedy prowincji monarchii Habsburgów.

Wprawdzie dziś południowe Morawy straciły pod tym względem na znaczeniu, ale Komárek zdążył zdobyć przydomek „ropnego magnata”. Dziś jednak pływa już po wodach globalnych: czeskie spółki odpowiadają tylko za 8 proc. obrotów jego holdingu KKCG.

Z czasem Komárek zróżnicował swą działalność, wcześniej skupioną na energetyce. Tym zajmuje się wciąż spółka Morawskie Kopalnie Ropy Naftowej (MND), należąca do holdingu. Nazwa jest tradycyjna, ale aktywności szerokie: nie tylko wydobycie ropy i gazu, lecz także produkcja energii z OZE, odwierty geotermalne, składowanie dwutlenku węgla, produkcja zielonego wodoru, magazynowanie energii. 

Morawskie Kopalnie są obecne w dziewięciu krajach Europy (najbardziej aktywne są w Czechach, Niemczech i Ukrainie).

Drugi filar działalności Komárka to branża loteryjna, skupiona w grupie Allwyn. Ma ona aktywa w Czechach, Wielkiej Brytanii (jest tu operatorem głównej loterii), USA, Austrii, Grecji, Włoszech. Od niedawna jej logo widnieje na bolidach McLaren w Formule 1.

W przeszłości Komárek współpracował z Gazpromem, co wystawiło go na krytykę. Po inwazji Rosji na Ukrainę przekonuje jednak, że zerwał te relacje, angażując się także w projekty na rzecz Ukrainy. Uwagę zwraca zwłaszcza inicjatywa Ark for Ukraine, stawiającą sobie za cel ochronę tamtejszego dziedzictwa kultury (w zbiórki w ramach tego projektu angażował się były brytyjski premier Boris Johnson).

Komárek w ogóle wyróżnia się filantropijnym rozmachem. Od kilkunastu lat organizuje jeden z najważniejszych festiwali muzyki klasycznej w regionie Dvořákova Praha (jest jego pomysłodawcą). Wspiera młode talenty muzyczne, a ostatnio zaangażował się finansowo w renowację bazyliki św. Jerzego na Hradczanach (w wieku X była to siedziba pierwszego czeskiego klasztoru, którego przeoryszą była Mlada, siostra Dobrawy, żony Mieszka I).

Majątek tych czworga stanowi równowartość jednej piątej PKB Czech (analogiczny wskaźnik dla Polski i Wielkiej Brytanii wynosi 2 proc., Niemiec 3 proc., Węgier 4 proc., a Słowacji 6 proc.). A przecież prócz nich w Czechach są jeszcze inni potentaci – jak magnat węglowy Pavel Tykač czy premier Andrej Babiš (branża chemiczna i rolno-spożywcza, numer siódmy na czeskiej liście „Forbesa”).

Skąd taka koncentracja majątku akurat w Czechach? Jedna z możliwych odpowiedzi to wdrożenie w czasach transformacji szeroko zakrojonej prywatyzacji kuponowej – jednym z jej celów było wszak uniknięcie sprzedaży państwowego majątku inwestorom zagranicznym, wówczas znacznie zamożniejszym niż ci krajowi. 

To przypadek Kellnera: aktywność na tym polu była jego pierwszym krokiem w biznesie. Na późniejszym etapie on i jemu podobni mogli liczyć na relatywną życzliwość kolejnych rządów – nie podejmowano znaczących prób dekoncentracji fortun czy obciążania specjalnymi podatkami. Państwo nie było ich rywalem, gdyż według dominującej doktryny zostawiało biznes „niewidzialnej ręce” – w znacznie większej mierze niż w Polsce. 

A może to szybko zgromadzony kapitał ułatwiał krajowym oligarchom wpływanie na rzeczywistość polityczną? Ale z pewnością nie jest to jedyne wytłumaczenie. 

Szukanie własnej niszy i wpisanie się w potrzeby chwili – to Strnad i Křetínský – także odegrało swoją rolę. Dla tego ostatniego, pochodzącego z rodziny brneńskich profesorów, stawianie sobie ambitnych celów było z pewnością czymś naturalnym. Ale też nie odbiera mu to zasług za dobre strategicznie (choć nieoczywiste) decyzje biznesowe. 

Czechy to też w końcu kraj z silną bazą przemysłową, tradycjami na tym polu i rozwiniętym kształceniem technicznym. Z tego bogactwa korzystają teraz PPF czy CSG. Tytuł „inżyniera” waży w Czechach więcej niż nad Wisłą, a jego dumni posiadacze chętnie eksponują go np. na drzwiach swoich mieszkań. Z przedstawionego grona miliarderów takie wykształcenie ma Komárek.

W każdym razie, po epoce socjalizmu wielcy czescy przedsiębiorcy sprzed lat – jak obuwnik Tomáš Baťa, prekursor zbrojeniówki Emil Škoda czy założyciele największego producenta aut w Austro-Węgrzech Václav Laurin i Václav Klement – doczekali się następców.

KRZYSZTOF DĘBIEC jest doktorem ekonomii, ekspertem Ośrodka Studiów Wschodnich ds. Czech i Słowacji, wcześniej pracował w ambasadach w Pradze i Brukseli.