Nauka

Kierownik działu: Łukasz Kwiatek

Laureatem ogólnopolskiej kategorii poprzedniej edycji Nagrody Przewroty był kurs dokształcający dla położnych „Poradnictwo w okresie transformacji menopauzalnej”, realizowany przez Kulczyk Foundation w partnerstwie z Naczelną Radą Pielęgniarek i Położnych oraz Warszawską Okręgową Izbą Pielęgniarek i Położnych. // Anita Walczewska / materiały prasowe CN Kopernik
Materiał promocyjny

Edukacja jest przewrotna. Centrum Nauki Kopernik przyzna Nagrodę Przewroty 2026

W jednej ze szkół w Siemianowicach Śląskich na matematyce uczniowie i uczennice piszą kredą po ścianach.
Shastasaurus, wizualizacja // Daniel Eskridge / Adobe Stock
Wersja audio

Niezwykła historia ichtiozaurów. Co się stało z władcami prastarych mórz?

Daniel Tyborowski
Ichtiozaury zniknęły w ciszy. Pozostawiły po sobie skamieniałe wspomnienia: zęby, kręgi, fragmenty czaszek. Ale opowieść, którą niosą, nadal pulsuje życiem.
Fot. Agnieszka Kantaruk / B&EW

Piętrowe układanie diet: nowa moda, która może szkodzić

Bartosz Kabała
Diety potrafią pomagać w leczeniu, ale mogą też szkodzić. Coraz częściej pacjenci łączą kilka zaleceń naraz, a w efekcie eliminują z jadłospisu zbyt wiele…
Alexander Rothaug, „Trzy Mojry”, ok. 1910 r. // Heritage Image / Alamy / BE&W

Przypadek i determinizm: czy w przyrodzie występują zdarzenia nieuniknione?

Łukasz Lamża
Wszyscy zastanawiamy się, co się może wydarzyć w nowym roku. A czy jest coś, co musi się wydarzyć? Oj, nauka nie lubi się z pojęciem przeznaczenia.
// wizualizacja przy użyciu AI

Świadomość: dwie najpopularniejsze teorie nie są poprawne

Piotr Winkielman
Zwolennicy dwóch najpopularniejszych koncepcji świadomości połączyli siły, by rozstrzygnąć, która z nich jest poprawna. Wynik serii eksperymentów nie zadowoli…
Barbara Latacz / materialy prasowe CERN

Kubit z antyprotonu: krok w stronę komputerów kwantowych i nowej fizyki

Piotr Żuchowski
Zespół kierowany przez polską badaczkę, dr Barbarę Latacz, uzyskał układ kwantowy, który umożliwił nam zajrzenie głębiej niż wcześniej w zasady rządzące…
Prezes Nvidii, Jensen Huang podczas konferencji Nvidia GPU Technology Conference (GTC). San Jose, Kalifornia, 18 marca , 2024 r. // Fot. David Paul Morris / Bloomberg / Getty Images

Rok 2025 miał być przełomem dla rozwoju AI. Jak było naprawdę?

Łukasz Lamża
Miesiąc miodowy sztucznej inteligencji się skończył. Wszyscy już mamy potąd ładnych obrazków, więc czas zapytać: gdzie ta fundamentalna przemiana społeczna? I…
// wizualizacja przy użyciu AI

Sztuczna inteligencja pomogła zaprojektować wirusa zwalczającego bakterie

Paweł Golik
Rok 2025 przyniósł znaczący postęp w badaniach nad sztucznym życiem. Zespołowi z Uniwersytetu Stanforda udało się m.in. „od zera” zaprojektować wirusa zdolnego…
Założyciele You Tuba: Steve Chen, Chad Hurley i Jawed Karim w swojej nowej przestrzeni biurowej w San Mateo w kalifornijskiej Dolinie Krzemowej. 2 listopada 2005 r. // Fot. Zuma Press / Alamy / Be&W

Epoka YouTube’a: jak krótkie filmy zmieniły świat i nas samych

Agata Kaźmierska, Wojciech Brzeziński
W rywalizacji o zasięgi i uwagę nie decydują kompetencja czy wiarygodność, tylko zdolność dopasowania się do logiki algorytmu. A będzie gorzej: na filmikach z…

Wielkie pytania o małe czerwone kropki. Najważniejsze odkrycie teleskopu Jamesa Webba

Sebastian J. Szybka
Teleskop Jamesa Webba dostrzegł nowego rodzaju obiekty astronomiczne. Jeszcze nie wiemy, czym one są, ale już namieszały w nauce.
Para bobrów // Fot. Ian Dewar / Alamy / B&EW

Jak bardzo jesteśmy monogamiczni w porównaniu z innymi ssakami?

Łukasz Kwiatek
Frank Dyble z Uniwersytetu w Cambridge porównał odsetek pełnych rodzeństw do półrodzeństw u ludzi i innych ssaków. Wnioski? Jesteśmy mocno monogamiczni, choć…
Młoda panda olbrzymia // Fot. Jak Wonderly / Adobe Stock

Panda olbrzymia: jak symbol Chin stał się narzędziem dyplomacji

Łukasz Sakowski, Piotr Parzymies
Piotr Parzymies, biolog: Pandy wyewoluowały w Europie, Azję skolonizowały później. Mogło żyć ich nawet sto tysięcy. Dzisiaj niespełna dwa tysiące.
Materiał promocyjny

Polska nauka z napędem AI

Sztuczna inteligencja stała się siłą napędową zmian w polskiej nauce – wyznacza kierunki rozwoju dużych infrastruktur badawczych i przyspiesza przełomowe prace…
// Fot. Your Hand Please / Shutterstock

Amerykanie testują szczepionkę na fentanyl. Nowa broń w wojnie z opioidami

Bartosz Kabała
Firma biotechnologiczna ARMR Sciences rozpocznie badania kliniczne szczepionki neutralizującej działanie fentanylu, jednego z najgroźniejszych opioidów.
„Trzy gracje” (fragment), Peter Paul Rubens, ok. 1638-40 r., Muzeum Prado // akg-images / BE&W

Powinniśmy docenić nasze ciała. Homo sapiens to udany projekt ewolucji

Wojciech Brzeziński, Juan Luis Arsuaga
Juan Luis Arsuaga, antropolog, autor książki „Ciało. Arcydzieło siedmiu milionów lat ewolucji”: Nasze ciała są doskonale przystosowane. Tylko czasem zapominamy…
Artykuł promocyjny

Między przezroczystością a oporem. Jak uczymy się świata za ekranem?

Cyfrowe doświadczenie nie jest takie samo dla wszystkich. Dla jednych ekran komputera czy smartfona to okno na świat, otwierane codziennie szeroko tuż po…
Przemysław Kuśmierek, laureat nogrody Tygodnika Powszechnego "Bonus". Kraków, 28 listopada 2025 r. // Fot. Marek Bednarz

Laureaci Nagrody Bonus 2025. Kuśmierek: „Roboty będą migać już w przyszłym roku”

Anna Goc, Przemysław Kuśmierek
Przemysław Kuśmierek, prezes zarządu Migam: Nasi tłumacze ukraińskiego języka migowego towarzyszyli trzydziestu głuchym Ukrainkom w czasie porodu.
Ilustracja do materiałów reklamowych
Materiał promocyjny

Polska elektromobilność przyspiesza

Centrum Elektromobilności i Automatyzacji Transportu otworzy się w 2026 roku dla przedsiębiorców i badaczy. Czy dzięki niemu dościgniemy europejski peleton?
Fot. Pietukhova / Shutterstock

Mózg na Mounjaro: lek na otyłość czasowo wycisza natrętne myśli o jedzeniu

Łukasz Kwiatek
Wpływ leków takich jak tirzepatyd czy semaglutyd na organizm, w tym mózg, jest złożony, ale pokazuje, że otyłość nie jest wynikiem zaniedbania, tylko chorobą,…
Bill Gates przemawia podczas 2024 Clinton Global Initiative. Nowy Jork, 24 września 2024 r. // Fot. Janet Mayer / Rex Features / East News
Wersja audio

Nowa rozgrywka Billa Gatesa. Czy technokrata nadal chce nas zbawić?

Agata Kaźmierska, Wojciech Brzeziński
Jego Microsoft skomputeryzował świat, jego fundacja go zaszczepiła. Od dekady ostrzegał przed zmianami klimatycznymi. Czy Bill Gates, najbardziej wpływowy…
Neandertalczyk, model - rekonstrukcja: Elisabeth Daynes // Elisabeth Daynes / SPL / East News

Kanibalizm neandertalczyków – co mówią kości o ofiarach?

Łukasz Kwiatek
Naukowcy z Université de Bordeaux opisali szczątki neandertalskich kobiet i dzieci, które zostały zabite i zjedzone w jaskini Troisième w Belgii.
Muchomor Czerwony // archiwum prywatne
Wersja audio

Amanitka truje i odurza. Niebezpieczna moda na muchomory

Marcin Pietras, Tomasz Sobczak
Charakterystyczne, owiane baśniową aurą trujące grzyby stały się niezwykle popularne wśród zwolenników „medycyny alternatywnej” i poszukiwaczy odmiennych…
Pracownicy uczelnianych wydziałów medycznych i Narodowych Instytutów Zdrowia (przyznają one granty na badania) protestują przeciw cięciom w budżecie federalnym. Waszyngton, 19 lutego 2025 r. // Fot. John McDonnell / AP Photo / East News
Wersja audio

Naukowcy opuszczają USA. Powód: zła atmosfera, cięcia, strach

Marta Zdzieborska
Z powodu atmosfery i cięć finansowych coraz więcej naukowców opuszcza Stany Zjednoczone. Jak ten drenaż Ameryki widzą ludzie, których on dotyczy?
// K. Dreczkowski, P. Vitiello, V. Vosylius, E. Johns / Science Robotics

Sztuka naśladownictwa opanowana przez roboty. Co potrafią maszyny?

Łukasz Lamża
Nauczenie maszyny prostych, „ludzkich” czynności wymaga zwykle tysięcy prób i demonstracji. Badacze z Imperial College w Londynie opisali nową metodę nauki,…
Bielenie koralowców na Lizard Island u wybrzeży Australii, w rejonie Wielkiej Rafy Koralowej, kwiecień 2025 r. // Fot. David Gray / AFP / East News
Wersja audio

Koralowce przetrwały pięć masowych wymierań. Tym razem mogą mieć trudniej

Agata Kaźmierska, Wojciech Brzeziński
Rafy koralowe w przeszłości pojawiały się i znikały wielokrotnie, za każdym razem odbudowując się dzięki koralowcom zamieszkującym głębiny. Ale ten plan…
Fot. Vadim / Adobe Stock

Zwyrodnienie plamki żółtej: nowa terapia daje nadzieję na przywrócenie wzroku

Łukasz Lamża
W Polsce około 2 mln osób ma jakąś postać zwyrodnienia plamki żółtej. Dotąd nie istniała żadna skuteczna terapia. Sytuacja może się jednak odmienić.
// Fot. Elizaveta Galitckaia / Shutterstock

Wszystko dla dzieci. Jak mózg kobiet zmienia się w ciąży

Maria Hawranek, Susana Carmona
Susana Carmona, neurobiolożka: Do niedawna my, kobiety w ciąży, jako obiekt badań byłyśmy bezgłowe. A ciąża to najbardziej znacząca przemiana, przez jaką…
Bakteria E. coli, ilustracja // Thom Leach / Science Photo Library RF / East News

Bakteria inna niż wszystkie. Genetycy zmodyfikowali język życia

Łukasz Lamża
Badacze z Cambridge zmienili język genomu bakterii E. coli. Otwiera to drogę do wpisywania w genom żywych istot instrukcji, których dotąd nie było.
Statek załogowy Shenzhou-21 i rakieta Long March-2F przyszykowane do startu. Jiuquan, 24 października 2025 r. // Fot. Wang Jiangbo / Xinhua / AFP / East News

Kosmiczny wyścig: rywalizacja Chin i USA wchodzi w nową fazę

Wojciech Brzeziński
W rywalizacji między USA i Chinami o panowanie w kosmosie walce nie chodzi tylko o prestiż. Także o technologie, które zmienią świat.
Wszystkie formaty komunikacji naukowej Kopernika są projektowane i testowane przez zespół Pracowni Przewrotu Kopernikańskiego // Adam Burakowski / Centrum Nauki Kopernik
Materiał promocyjny

Gipsowa kukła i żywa nauka

Wojciech Brzeziński
Jak odbudować zaufanie do nauki? Centrum Nauki Kopernik uruchamia ambitny program, który pokaże młodym ludziom, że nauka to coś dla każdego.
Goffkein.pro / Shutterstock

Rewolucja w myśleniu o alergiach. Nadmierny poziom higieny sprzyja uczuleniom

Łukasz Lamża
W latach 80. XX w. sformułowano hipotezę, że nadmierny poziom higieny zwiększa chorobliwość dzieci. Okazuje się, że jest w tym trochę prawdy.
Metamorworks / Shutterstock

Biokomputery. Czy komputery przyszłości będą pracować na żywych neuronach?

Wojciech Brzeziński, Ewelina Kurtys
Ewelina Kurtys, neurobiolożka: Jeśli ta technologia zadziała, to zmieni świat. Mózg jest wydajny energetycznie, komputery – nie, bo wykonują mnóstwo…
Anton Vierietin / Shutterstock

Sztuczna inteligencja 2025: prawdy i mity, hity i kity

Piotr Durka
Sztuczna inteligencja to bardzo szerokie pojęcie, obejmujące znacznie różniące się od siebie systemy. Przyjrzymy się im bliżej pod kątem ich obecnego stanu…
// Hodim / Shutterstock

Sztuczna inteligencja przyćmiła rozwój wirtualnej rzeczywistości. Ale go nie zatrzymała

Anna Kulma
Wirtualne pomniki, cyfrowe protesty, hologramy polityków – to już nie science fiction. Wirtualna rzeczywistość przestała być zabawką dla graczy. Dziś…
Tamaryna białoczuba // Fot. Martin / Adobe Stock
Wersja audio

Jeśli człowiek pochodzi od małp, to skąd się wzięły małpy?

Łukasz Kwiatek
Wyginięcie dinozaurów, pojawienie się owadów zapylających i drzew owocowych, podróże międzykontynentalne – wiele rzeczy musiało się stać na świecie, zanim…
Kosmiczny Teleskop Jamesa Webba (ilustracja) // NASA

Małe Czerwone Kropki na zdjęciach z teleskopu Webba. Oto co sugerują astronomowie

Marta Lotka
Niepozorne czerwone kropki zaobserwowane przez Kosmiczny Teleskop Jamesa Webba otwierają nowy rozdział badań kosmosu. Wiele wskazuje na to, że kryją się za…
Ogłoszenie laureatów Nagrody Nobla z medycyny za rok 2025. Otrzymali ją: Gunilla Karlsson Hedestam, Olle Kampe i Marie Wahren-Herlenius. Sztokholm, 6 października 2025 r. // Fot. Atila Altuntas / AFP / East News

Jak organizm utrzymuje równowagę między obroną, a autodestrukcją? Odpowiedź na miarę Nobla

Bartosz Kabała
Shimon Sakaguchi, Mary Brunkow i Fred Ramsdell odpowiedzieli na pytanie, które samo się nasuwa nawet po powierzchownym zapoznaniu się z działaniem układu…
Prof. Aleksander Mądry, dr. Jakub Pachocki i dr. Wojciech Zaremba // Ilustracja: Blanka Biernat dla „TP

Sztuczna inteligencja – dlaczego polscy naukowcy pracują za granicą?

Agata Kaźmierska, Wojciech Brzeziński
Polscy specjaliści od sztucznej inteligencji to światowa czołówka. Jak sprawić, by swoje przełomowe badania prowadzili w kraju?
Laureaci Nagrody Nobla z chemii Susumu Kitagawa, Richard Robson i Omar M. Yagh // Rys. Niklas Elmehed / Nobel Prize

Krystaliczna klatka na cząstki: Nobel z chemii za nowatorskie materiały

Wojciech Brzeziński
Japończyk Susumu Kitagawa i Amerykanie Richard Robson oraz Omar M. Yaghi otrzymali Nobla z chemii za stworzenie materiałów, które potrafią wchłaniać,…
Magdalena Burdzyńska, „Miłość", ilustracja do książki "Quarks, Elephants & Pierogi: Poland in 100 Words", tekst: Mikołaj Gliński, Matthew Davies, Adam Żuławski, redakcja: Adam Żuławski, ilustracje i projekt książki: Magdalena Burdzyńska, wydawnictwo: Instytut Adama Mickiewicza, 2024

Miłość to spektrum. Nowe badania podważają nasze wyobrażenia o tym uczuciu

Kasper Kalinowski, Marta Kowal
Czy wszyscy przeżywamy miłość tak samo? Jak się rozwija to uczucie i czy więcej miłości to więcej bliskości fizycznej? Jaką rolę odgrywają aplikacje randkowe?…
Laureaci nagrody Nobla z fizyki: John Clarke, Michel H. Devoret i John M. Martinis z Niklas Elmehed / materiały prasowe

Kwanty, nadprzewodniki i komputery. Nagroda Nobla w dziedzinie fizyki

Łukasz Lamża
Laureaci tegorocznej nagrody wykazali, że tajemnicze zjawiska kwantowe dotyczą nie tylko cząstek elementarnych, ale także znacznie większych atomów i molekuł.…
Mary Brunkow, Fred Ramsdell Shimon Sakaguchi - laureaci Nagrody Nobla z medycyny i fizjologii, 2025 r. // Niklas Elmehed / materiały prasowe

Nobel z medycyny za badania nad układem odpornościowym. Jakie mogą mieć zastosowanie?

Łukasz Kwiatek
Mary E. Brunkow, Fred Ramsdell i Shimon Sakaguchi zostali nagrodzeni w dziedzinie medycyny i fizjologii za badania nad tolerancją obwodową układu…
Jane Goodall podczas pracy z szympansami, ok. 1985 r. // Fot. Bruce Coleman / Alamy / B&EW

Zmarła Jane Goodall: matka chrzestna szympansów, która chciała, by ludzie stali się lepsi

Łukasz Kwiatek
Jane Goodall, badaczka i działaczka na rzecz przyrody, dotknęła prawdziwego szympansiego życia. Z owoców jej pracy możemy się uczyć wrażliwości na przyrodę i…
Marco Barotti, Koralowce – kinetyczna instalacja dźwiękowa reagująca na dane oceaniczne w czasie rzeczywistym // Fot. Centrum Nauki Kopernik / materiały prasowe
Materiał promocyjny

Muzyka raf koralowych: requiem czy preludium?

Około 50 proc. raf koralowych na świecie zanikło lub poważnie się zdegradowało w ciągu ostatnich 50 lat.
Próchnilec gałęzisty (Xylaria hypoxylon) // Lothar Lenz / Adobe Stock // Fot. Lothar Lenz / Adobe Stock Adobe stock ausgewertet

Powstała pierwsza globalna mapa podziemnego imperium grzybów. Dlaczego to przełom?

Marta Panas-Goworska, Andrzej Goworski
Zespół naukowców z Uniwersytetu Stanforda stworzył niezwykle szczegółową mapę zróżnicowania grzybów. Płynące z niej wnioski są bardzo praktyczne. A także…
Kolonia bakterii gronkowca złocistego (Staphylococcus aureus), z hodowli prowadzonej w National Collection of Type Cultures w Wielkiej Brytanii. Założona w 1920 r. organizacja jest najstarszym biologicznym bankiem patogenów. Znajduje się tam m.in. kolekcja zgromadzona przez R.G.E. Murraya, zawierająca szczepy bakterii sprzed ery antybiotyków. // National Collection of Type Cultures / Materiały prasowe

Ewolucja plazmidów: jak uzbroiliśmy bakterie w geny oporności na antybiotyki

Bartosz Kabała
Coraz większym wyzwaniem dla medycyny jest zjawisko oporności bakterii na antybiotyki. W tym wyścigu zbrojeń między patogenami i współczesną medycyną ważną…
// Gorodenkoff / Shutterstock

Nauka języka obcego dla seniorów. Jakie atuty mają osoby 60 plus?

Łukasz Kwiatek
Naukowcy z Uniwersytetu Essex zbadali, czy osoby w wieku 60 lat i więcej są w stanie skutecznie uczyć się języka obcego i jaki sposób nauki będzie dla nich…
// Jacob Lund / Shutterstock
Materiał promocyjny

Empatia. Dla naiwnych czy odważnych?

Festiwal Przemiany w Centrum Nauki Kopernik