Tradycyjne stopnie zastąpiono w siemianowickiej placówce informacją zwrotną, a praca zespołowa przenosi uwagę uczniów z wyniku na proces, zmniejsza stres, a także wspiera kreatywność i współpracę. W Krośnie młodzi ludzie tworzą własne centrum aktywności. W ramach edukacji pozaformalnej łączą działania artystyczne z aktywizmem społecznym. W Chorzowie zielone kompetencje rozwija się w hucie. W całej Polsce natomiast uczniowie i nauczyciele – z użyciem narzędzi cyfrowych i metody design thinking – diagnozują lokalne problemy środowiskowe, a potem tworzą oraz testują własne rozwiązania dla klimatu (np. aplikacje, czujniki, projekty solarne). O tych niezwykłych inicjatywach mogliśmy dowiedzieć się, ponieważ zostały zgłoszone do Nagrody Przewroty – wyróżnienia przyznawanego przez Centrum Nauki Kopernik.
Właśnie ruszył nabór do III edycji Nagrody, który potrwa do 8 marca. Laureaci otrzymają nagrodę pieniężną (20 000 zł) oraz statuetkę – symbol zmian, które początkowo wydają się niemożliwe, a jednak działają. Zwycięskie inicjatywy poznamy podczas uroczystej gali 22 maja 2026 r. Wskaże je kapituła honorowa, składająca się z przedstawicieli świata nauki, edukacji, biznesu, sztuki i życia publicznego.
Pozwólcie o sobie usłyszeć
Nagroda Przewroty powstała z potrzeby zauważenia i wzmocnienia działań, które pokazują, że edukację można tworzyć inaczej. To wyróżnienie dla inicjatyw często skromnych, lokalnych, ale przełomowych i inspirujących. Szczególną wartość mają projekty, które można łatwo wdrożyć w innych środowiskach, co pozwala na szersze oddziaływanie. „W środowisku edukacyjnym pojawia się bardzo wiele niezwykle cennych, wartościowych i nowatorskich inicjatyw, które trochę giną niezauważone. Często rodzą się w niewielkich miasteczkach, w małych instytucjach lub w głowach pojedynczych osób, a zasługują na umieszczenie w świetle reflektorów – po to, żeby docenić te osoby i te instytucje, a także aby pokazać je innym i ich zainspirować” – mówi Robert Firmhofer, dyrektor naczelny Centrum Nauki Kopernik, przewodniczący kapituły honorowej Nagrody Przewroty.
W Przewrotach nie chodzi o „bycie najlepszym”. Chodzi o dzielenie się tym, co działa lokalnie czy ogólnopolsko – po to, by inspirować innych. Dzięki takim małym iskrom system może się zmieniać od środka.
Można zgłaszać inicjatywy edukacyjne, które są:
- śmiałe, nowatorskie, przewrotowe,
- angażujące, inspirujące i skuteczne,
- nawiązujące do ważnych społecznie i aktualnych zagadnień,
- rozwijające samodzielność myślenia i umiejętność wspólnego działania,
- włączające różne grupy osób.
Do drugiej edycji Nagrody zgłoszono aż 230 inicjatyw – od edukacji przedszkolnej po działania dla seniorów, od szkół publicznych, przez biblioteki i podwórka, po huty i szpitale.
Przyznano dwie główne nagrody – w kategorii ogólnopolskiej i lokalnej.
Kurs dla położnych „Poradnictwo w okresie transformacji menopauzalnej” – laureat kategorii ogólnopolskiej – to odpowiedź na lukę systemową i temat, który przez lata pozostawał tabu. Twórcy programu szkoleniowego wykorzystali potencjał położnych, by wspierać kobiety w transformacji menopauzalnej: fizycznej, emocjonalnej i społecznej.
„Mamy w Polsce około 4,5 miliona kobiet w okresie transformacji menopauzalnej. Jeżeli nie dostaną opieki w odpowiednim momencie, to wiele chorób związanych z obniżeniem się poziomu hormonów, czyli właśnie z tą transformacją menopauzalną, może się zaostrzać, rozwijać i tym samym pogarszać stan zdrowia kobiet” – wskazuje Anna Samsel, menadżerka projektów Kulczyk Foundation, pomysłodawcy kursu dla położnych. „Okazało się, że są specjalistki, które mogą stanowić rozwiązanie tego problemu. To właśnie położne, które w trakcie swojej edukacji są przygotowywane do tego, aby szerzyć wiedzę na temat zdrowia kobiet na wszystkich etapach ich życia. Również w okresie transformacji menopauzalnej. I na tym oparliśmy nasz projekt” – tłumaczy Samsel.
Centrum Aktywności Młodzieży w Krośnie – laureat kategorii lokalnej – to miejsce tworzone dla młodzieży i wspólnie z młodzieżą. Powstało w odpowiedzi na brak bezpiecznej przestrzeni miejskiej dla młodych. Łączy sztukę, relacje i wsparcie społeczne. „Myślę, że najbardziej dumni i dumne, a może najbardziej szczęśliwi jesteśmy z tego, że na co dzień udaje nam się budować relacje z młodymi ludźmi” – podkreśla Sylwia Barnett, edukatorka i koordynatorka Centrum Aktywności Młodzieży w Krośnie. „Wydaje się, że jest to jedna z najważniejszych potrzeb, na jakie odpowiadamy: młode osoby potrzebują miejsca, gdzie czują się bezpieczne, i osób dorosłych, z którymi mogłyby budować partnerskie relacje. I to jest dla nas najważniejsza rzecz każdego dnia” – dodaje.
Inicjatywy – drogowskazy zmian w edukacji
Nagroda Przewroty ma ambicję wykraczającą poza samo wyróżnianie dobrych praktyk. Zgłaszane inicjatywy pełnią rolę drogowskazów – wskazują obszary, w których edukacja wymaga zmiany, oraz pokazują rozwiązania sprawdzające się w dynamicznie zmieniającej się rzeczywistości, kształtowanej przez przemiany społeczne, rozwój technologii (w tym AI), kryzys klimatyczny czy migracyjny. Często nie tylko odpowiadają na konkretne wyzwania, lecz także inicjują rozmowę o tym, jakiej edukacji dziś potrzebujemy i co należy w niej zmieniać, by była bardziej sprawcza i włączająca. Jednym z celów Nagrody jest wzmacnianie tej debaty poprzez pokazywanie przykładów skutecznych działań, ich upowszechnianie oraz inspirowanie osób, które chcą działać odważnie, a jednocześnie odpowiedzialnie.
Kopernik – laboratorium i hub edukacyjnych zmian
Centrum Nauki Kopernik od lat działa na styku różnych światów: nauki, kultury, technologii i edukacji. Jak podkreśla Robert Firmhofer, to właśnie bycie na pograniczu czyni tę instytucję wyjątkową: „Zmieniliśmy paradygmat myślenia o edukacji – proponujemy rozwiązania, które angażują, wspierają samodzielność nie tylko poznawczą, ale także samodzielność w tworzeniu czegoś i w kreowaniu własnej ścieżki uczenia i rozwoju”. Kopernik jest zarówno laboratorium nowych idei, jak i hubem, który wspiera środowisko edukacyjne w całej Polsce i poza jej granicami. Tworzone tu innowacje – scenariusze zajęć, zestawy dydaktyczne, eksponaty – powstają nie tylko w pracowniach Kopernika, ale również we współpracy z szeroką siecią partnerów: nauczycieli, edukatorów, instytucji kultury i nauki. Poprzez programy takie jak Kluby Młodego Odkrywcy czy Strefy Odkrywania, Wyobraźni i Aktywności (SOWA), Kopernik dzieli się doświadczeniem, wzmacnia kompetencje lokalnych instytucji i wspiera edukację opartą na ciekawości, działaniu i współpracy. Nie narzuca rozwiązań – raczej inspiruje, zaprasza do tworzenia i rozwoju w relacjach partnerskich.
III edycję Nagrody Przewroty wspierają patroni medialni:
Polsat News, Interia, Tygodnik Powszechny, Polskie Radio Jedynka, Polskie Radio Trójka, Strefa Edukacji, Nasze Miasto, Głos Nauczycielski
Patronat honorowy nad Nagrodą Przewroty objęła Ministra Edukacji.
„Tygodnik Powszechny” – jedyny polski tygodnik społeczno-kulturalny.
30 tys. Czytelniczek i Czytelników. Najlepsze Autorki i najlepsi Autorzy.
Wspólnota, która myśli samodzielnie.
Artykuł pochodzi z numeru Nr 03/2026
