Empatia. Dla naiwnych czy odważnych?

W pierwszym odczuciu większość z nas traktuje empatię jako coś oczywistego – naturalną zdolność odczuwania i rozumienia uczuć innych ludzi. Dlaczego więc Centrum Nauki Kopernik zdecydowało się poświęcić jej cały festiwal? 

Empatia nie zatrzymuje się na człowieku. Może obejmować bliskich, obcych, zwierzęta, technologie i całą biosferę. Trzeba spojrzeć na nią z różnych perspektyw – neuronauki, biologii ewolucyjnej, rozwoju sztucznej inteligencji, ekologii – by dostrzec kolejne, nieoczywiste warstwy tego złożonego „iceberga”. Podczas festiwalu będzie można krok po kroku odkrywać jego poziomy i znaleźć swoją własną odpowiedź na pytanie, czy empatia pomaga w radzeniu sobie z wyzwaniami przyszłości.

Czy wszyscy ludzie to „my”?

Współodczuwanie z rodziną i przyjaciółmi, dostrzeganie uczuć naszych rozmówców i słuchanie bez oceniania to podstawowe zachowania empatyczne, a i one nie zawsze przychodzą nam łatwo. Jak wzbudzić w sobie życzliwość do osób, które mają skrajnie inne poglądy niż my? Do zagrożonych wykluczeniem, obcokrajowców? Czy możemy troszczyć się o przyszłe pokolenia – te, których jeszcze nie ma na świecie?

Festiwal Przemiany otworzy wykład prof. dr hab. Tani Singer, psycholożki i neurobiolożki społecznej z Social Neuroscience Lab w Towarzystwie Maxa Plancka w Berlinie. Jej badania nad „treningiem społecznego mózgu” pokazują, że regularne ćwiczenia prowadzą do trwałych zmian w mózgu w obszarach związanych z empatią, współczuciem, uwagą i rozumieniem perspektywy innych. Osoby trenujące stają się bardziej życzliwe, otwarte i prospołeczne w codziennych interakcjach (3.10, godz. 19.00).

Prof. Singer będzie także uczestniczyć w panelu mistrzowskim „Homo empathicus” (4.10, godz. 14.00), wraz z Janem Oleszczukiem-Zygmuntowskim, badaczem alternatywnych wobec kapitalizmu korporacyjnego modeli gospodarczych, oraz prof. Zanną Clay, badaczką empatii u wielkich małp. Eksperci wspólnie z publicznością zastanowią się, czy to rywalizacja napędza historię człowieka, czy raczej zdolność do współodczuwania i kooperacji. 

Podczas festiwalowych debat nie można pozostać neutralnym. Ich format wymaga opowiedzenia się „za” lub „przeciw”. Gościom Przemian przyjdzie zdecydować, czy możliwa jest konstruktywna rozmowa między ludźmi o skrajnie różnych poglądach. Merytoryczną wiedzą wesprze ich psycholożka społeczna, dr Olga Białobrzeska („Nie zgadzamy się – i co dalej?”, 4.10, godz. 13.00). W debacie dotyczącej zaufania do firm farmaceutycznych tworzących nowe leki udział wezmą biolog molekularny dr Rafał Lolo oraz Magdalena Karpińska, oboje związani z firmą AstraZeneca („Innowacje w przemyśle farmaceutycznym – kredyt zaufania”, 5.10, godz. 13.00).

Czym różni się mózg osoby empatycznej od mózgu psychopaty? Na stanowisku Koła Naukowego „NeuroPsyche” (Uniwersytet SWPS) zaprezentowane zostaną wyniki badań nad strukturami i obszarami mózgu odpowiedzialnymi za zdolność współodczuwania. Wypełniając kwestionariusz, można będzie także określić swoje miejsce na kontinuum cech psychopatycznych (4-5.10, godz. 11.00-15.00 i 16.00-20.00).

Żywa Biblioteka (4.10, godz. 15.00-20.00) to festiwalowa nowość! Wyjątkowa przestrzeń bezpośrednich spotkań i rozmów, w której zamiast papierowych tomów „wypożyczamy” Żywe Książki. Będą nimi przedstawiciele grup mniejszościowych lub narażonych na dyskryminację. Przyjdą do Żywej Biblioteki, aby – dzieląc się swoim doświadczeniem – zmieniać rzeczywistość na bardziej empatyczną.

Instalacje wykorzystujące wirtualną rzeczywistość pozwolą gościom festiwalu spojrzeć na świat z perspektywy innej osoby, a także zobaczyć i poczuć to, co ona. Najbardziej immersyjne doświadczenie to 15-minutowa sesja, której uczestnicy zakładają gogle VR i słuchawki. Zsynchronizowane nagranie wideo i proste interakcje fizyczne tworzą wrażenie „zamiany ciał” (BeAnotherLab, 4-5.10, godz. 11.00-15.00 i 16.00-20.00).

Jedność z całą biosferą

Badania naukowe pomogły nam lepiej rozumieć zachowania zwierząt, odczytywać ich emocje, a także budować z nimi relacje. Coraz lepiej znamy także potrzeby dzikich gatunków i zdajemy sobie sprawę ze znaczenia ich dobrostanu dla ziemskich ekosystemów. Empatia planetarna to najtrudniejsze wyzwanie. Utożsamianie się z całą biosferą i dostrzeganie wartości istnienia samego w sobie często oznacza wyrzeczenia i konieczność rezygnacji z osobistych przyjemności.

Tegoroczna wystawa festiwalowa (3-5.10) to próba objęcia empatią innych gatunków i zjawisk przyrody. Goście zobaczą ulotne obiekty z dmuchawców, robotyczne rafy koralowe, archetypiczne figury mitologiczne i drzewa, które już nigdy nie zakwitną. Będą podglądać szympansy żyjące w Afryce i korzystać z wielkiego słownika małp. Dowiedzą się, czym jest kidzina i dlaczego nie należy jej usuwać z plaży. Zajrzą do inteligentnego ula dla bezdomnych pszczół miodnych, a także obejrzą gobelin inspirowany budową ich aparatów gębowych.

Z autorami wystawy będzie można porozmawiać podczas dwóch spotkań z cyklu Artist Talk. „Sztuka dostrajania się, czyli o czym brzęczy natura” pozwoli zanurzyć się w akustycznych pejzażach mórz, amazońskiej dżungli i miejskich łąk. Marco Barotti, Azael Holtz, Anne Marie Maes, Sefa Sagir, Robertina Šebjanič i Kuai Shen będą mówić o tym, jak różnorodne gatunki komunikują o swoim dobrostanie i zagrożeniach, a także o roli sztuki w ukazywaniu ich ukrytej mowy (4.10, godz. 18.15). Drugie spotkanie – „Empatia to za mało. Sztuka w czasach szóstej katastrofy” – dotyczyć będzie sztuki, która się wtrąca i wychodzi poza tradycyjne ramy estetyki. Udział w rozmowie wezmą: Konrad Juściński, Natalia Kopytko, Gosia Kuciewicz, Diana Lelonek, Oliwia Thomas (5.10, godz. 18.15).

Przy stacjach doświadczalnych (3-5.10) będzie można m.in. obserwować bakterie glebowe żyjące w symbiozie z roślinami i podsłuchiwać dźwięki wydawane przez rośliny i grzyby. Zespół profesora Hazema Kalajiego z SGGW otworzy przychodnię dla roślin. Każdy chętny zdiagnozuje swoje domowe rośliny za pomocą systemu umożliwiającego odczytywanie ich EKG – sygnałów biofizycznych wysyłanych w trakcie procesu fotosyntezy.

Podczas panelu mistrzowskiego „Empatyczna planeta” (5.10, godz. 16.00), o skutecznym egzekwowaniu ochrony środowiska rozmawiać będą: filozofka dr hab. Anna Barcz, socjolożka dr hab. Katarzyna Jasikowska, prawnik dr Stanisław Kordasiewicz i biolog dr hab. Wiktor Kotowski.

Emocjonalne maszyny

Empatia wobec robotów i sztucznej inteligencji to nowy temat. Z jednej strony zdajemy sobie sprawę z niezdolności maszyn do odczuwania czegokolwiek, z drugiej – chętnie nadajemy im imiona i uczymy określonych wzorców zachowań. Gdzieś w tle towarzyszy nam pytanie o to, co zrobimy, jeśli kiedyś powstanie AI zdolna do subiektywnego doświadczania.

Podczas Przemian będzie można obejrzeć rój mobilnych robotów, poszukujących wspólnie „źródła jedzenia”. Używają one algorytmów sztucznej empatii, wzorowanej na ludzkiej empatii kognitywnej. Dzięki temu mogą zrozumieć stan innych członków roju, „wczuć się w ich sytuację” oraz zaplanować własne akcje („Sztuczna empatia roju”, 4-5.10, godz. 11.00-15.00 i 16.00-20.00).

Laboratoria Centrum Nauki Kopernik zaprezentują empatycznego robota Nao, który „odczytuje” mimikę, gesty oraz ton głosu, a następnie reaguje na nie, naśladując radość, smutek czy zdziwienie.

Panel mistrzowski „Empatia w epoce AI” (4.10, godz. 16.00) poświęcony będzie granicom zaufania wobec empatycznych chatbotów i coraz częściej pojawiających się na rynku robotów opiekuńczych. Dr hab. Marcin Moskalewicz pokaże, jak w terapii i filozofii manifestuje się problem iluzji empatii oraz co decyduje o autentycznym doświadczeniu troski. Prof. Halina Kwaśnicka opowie o możliwościach i ograniczeniach technologii.

Czy pozwolimy technologii kształtować naszą wrażliwość wobec innych? Zdecydują o tym uczestnicy debaty („CyberTrening empatii”, 5.10, godz. 15.00). O swoich badaniach, które pokazują, że wcielenie się w reprezentanta obcej grupy w wirtualnej rzeczywistości wpływa na empatię i zmienia nastawienie do osób z innych kultur, opowie psycholożka dr Daniela Hekiert-Małozięć. Gościem spotkania będzie także psycholog społeczny dr Konrad Maj.

Film, muzyka i relaks w kawiarni

Tegoroczne Kino Przemian (4-5.10, godz. 17.30) zachęca do zastanowienia się nad relacjami człowieka z technologią, naturą i własną tożsamością.

Festiwalowe koncerty w Planetarium to unikatowe wydarzenia, łączące muzykę i tworzone na żywo kosmiczne wizualizacje. W tym roku wystąpią Skalpel (4.10, godz. 20.00) oraz Janka (5.10, godz. 20.00).

W kawiarni czekać będzie specjalne festiwalowe menu. Nie zabraknie także spotkań #przywspolnymstole – warsztatów i degustacji. Będzie można nauczyć się japońskiej techniki naprawy ceramiki z Anią Gubernat (4.10, godz. 12.30), poćwiczyć jogę z Aleksandrą Kwiatkowską (4.10, godz. 11.00), a także doświadczyć uważnego smakowania posiłków z Martą Kostką (5.10, godz. 12.00).