historia: najważniejsze informacje

Dodatki tematyczne

DODATEK DO „TYGODNIKA POWSZECHNEGO” 37/2023 REDAKCJA: Michał Sowiński | PROJ. GRAF.: Marek Zalejski | GRAFIKA NA OKŁADCE: Powstańcy styczniowi z oddziału żuawów śmierci 1863 roku, Walery Rzewuski / Biblioteka Narodowa SKŁAD: Agnieszka Cynarska-Taran, Jan Stanisławski | FOTOEDYCJA: Jacek Taran | OPIEKA WYDAWNICZA: Anna Pietrzykowska
Maszyna do szycia Rożniaty // Iwo Książek / Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN
Materiał partnera

Wielka historia małych rzeczy

Magdalena Waligórska
W ogólnopolskiej akcji przechowane.org poszukujemy przedmiotów codziennego użytku, które znajdowały się w żydowskich domach. Chcemy odkryć i opowiedzieć…
Meliha Varešanović w codziennej drodze do pracy podczas oblężenia Sarajewa, 1994 r. // Fot. Tom Stoddart / Getty Images

Meliha Varešanović: kobieta, która wniosła szyk do strefy wojny

Magdalena Koch
Dzięki fotografii z oblężonego miasta została symbolem odwagi i ikoną nieoczywistej formy rebelii cywilów wobec wojennej przemocy.
Jakub Gierszał w filmie "Pojedynek", reż. Łukasz Palkowski, 2026 r. // materiały prasowe TVP VOD

Dlaczego nie potrafimy nakręcić dobrego filmu o polskiej historii

Michał Walkiewicz
W naszym kinie historycznym dominują militaria. Nie kręcimy filmów o emigracji, emancypacji i ruchach robotniczych. Dlaczego?
Krzywy Kościół w Starej Karwinie // Visit Czechia

„Krzywy kościół”: o czym opowiada największy czeski bestseller

Zbigniew Rokita
„Krzywy kościół” Karin Lednickiej to najlepsza śląska powieść od czasu „Dracha” Szczepana Twardocha. Przeczytało ją już ponad pół miliona Czechów.
Łódź na Nilu, malowidło naścienne z czasów 18 dynastii (ok. 1567-1320 pne). Egipt, Teby, grobowiec Seenefera // Leemage / UIG / BE&W

Bariera, której nie było. Jak podzieliliśmy świat na Wschód i Zachód

Kasper Kalinowski, Josephine Quinn
Prof. Josephine Quinn, historyczka: Dzieje dawnych społeczeństw są historią kulturowego zapożyczania. Historia świata w ogóle zależy od tego, że takie…
Saliny w Stonie na półwyspie Pelješac w Chorwacji są jednymi z najstarszych nieprzerwanie działających salin w Europie. // Fot. Grgo Jelavic / PIXSELL / Alamy / Be&W
Wersja audio

Sól: czym pachnie morze, które nie uciekło do nieba

Bartek Kieżun
Gdyby nie sól, nie mogłyby zaistnieć cywilizacje i nie byłoby wielkich odkryć geograficznych. Była walutą i symbolem zaufania. Oto, co widać znad salin.
Norman Davies, Warszwa, marzec 2023 r. // Fot. Marek Wiśniewski / Puls Biznesu / Forum

Norman Davies: Historia jest tym, co człowiek potrafi z dziejów zrozumieć

Jacek Stawiski, Norman Davies
Norman Davies: Wszyscy pracujemy na podstawie niewystarczających informacji i musimy tworzyć nasze wyjaśnienia na podstawie tego, co mamy, nie tego, co…
Russel Crowe w filmie "Norymberga", reż. James Vanderbilt, 2025 r. // Materiały prasowe Monolith Film

Norymberga. Proces ludzi, nie potworów

Mateusz Demski, Jack El-Hai
Norymberga była dowodem na to, że zło może zostać ukarane. Dawała nadzieję, że wciąż istnieje sprawiedliwość. Rozmowa z autorem książki „Norymberga. Naziści…
Przybyłe ze Szkocji „śledziowe dziewczyny” w drodze do pracy w porcie Great Yarmouth, około roku 1936. Praca była ciężka, ale dawała im szansę zarobienia własnych pieniędzy. W tamtych czasach były one w gronie najbardziej wyemancypowanych kobiet. // Fot. Trinity Mirror / Mirrorpix / Alamy / Be&W

Doceń śledzia. Ta ryba budowała fortuny i żywiła pół Europy

Patrycja Bukalska
Bez niego trudno wyobrazić sobie polskie święta Bożego Narodzenia. Tymczasem znaczenie śledzia, niepozornej ryby, jest iście globalne. Jej wpływu na gospodarkę…
Helena Bławatska, 1887 r. // Domena publiczna

Medytacja w Europie: początki i wkład Towarzystwa Teozoficznego

Maciej Bielawski
Nie da się zrozumieć popularności medytacji na Zachodzie, nie wspominając działającej w XIX wieku grupki ludzi zafascynowanych duchowością Wschodu.
Piotr Cywiński, laureat nogrody Tygodnika Powszechnego "Bonus". Kraków, 28 listopada 2025 r. // Fot. Marek Bednarz

Laureaci Nagrody Bonus 2025. Piotr Cywiński: „Łączenie ludzi ma swoje granice”

Przemysław Wilczyński, Piotr Cywiński
Napędza mnie m.in. myśl, że kiedyś stanę u progu zaświatów, a tam spotka mnie milion trzysta tysięcy spojrzeń. Chcę, żeby to było dobre spotkanie – mówi Piotr…
Alexandra David-Néel, 1933 r. // Fot. Elisabeth Meyers / Preus museum

Historia medytacji: jak doszło do duchowej rewolucji XX wieku

Maciej Bielawski
Spójrzmy na XX wiek przez pryzmat wydarzeń, zjawisk i osób, które odcisnęły ślad na sztuce kontemplacji. To lekcja pouczająca i fascynująca, bo medytacja jest…
Ludzie uciekający przed snajperami do autobusu wiozącego legendarną „brygadę Sarajewa”. Bośnia, Sarajewo, 28 marca 1993 r. // Fot. Vincent Amaly / AFP / East News

„Ludzkie safari” w Bośni: ostrożnie z tą sensacją

Tomasz Stawiszyński
Opowieść o skrajnie zdemoralizowanych bogaczach, którzy zabawiają się mordując niewinnych, wpisuje się idealnie w buzujące dookoła nastroje. Pozwólmy jednak…
2534-podcast-maria_faustyna_kowalska.jpg

Siostra Faustyna: była postacią jak z „Chłopek”. Co nam mówi dziś? [Tematy Tygodnika]

Michał Kuźmiński, Zuzanna Radzik
Co wynika ze spojrzenia na świętą siostrę Faustynę bez hagiografii? Co można dziś wyczytać z jej dzienniczka, nawet jeśli nie wierzy się w objawienia prywatne…
Piotr Zychowicz na Targach Książki Historycznej. Warszawa, 27 listopada 2016 r. // Fot. Włodzimierz Wasyluk / Forum
Wersja audio

„Historia realna”. Piotr Zychowicz kontra polskie mity

Piotr Śmiłowicz
Jedni chwalą go za odwagę stawiania niepopularnych tez, inni jego twórczość nazywają historyczną pornografią. Jedno jest pewne – obok działalności Piotra…
Uczestniczki V Światowego Festiwalu Młodzieży i Studentów podczas pochodu w Alejach Ujazdowskich, sierpień 1955, fot. Wojciech Jankowski, zbiory Muzeum Warszawy // materiały prasowe

Wystawa „Lato, które zmieniło wszystko” w Muzuem Warszawy: młodość zna sposób na władzę

Piotr Kosiewski
W 70. rocznicę Światowego Festiwalu Młodzieży i Studentów Muzeum Warszawy przygotowało wystawę „Lato, które zmieniło wszystko”. Czy rzeczywiście – wszystko? Na…
Dyrektor Instytutu Pileckiego Krzysztof Ruchniewicz podczas uroczystości wręczenia medali Virtus et Fraternitas w Belwederze. Warszawa, 17 grudnia 2025 r. // Fot. Leszek Szymański / PAP

Straszne słowo „restytucje”. O co chodzi w nowym sporze o Instytut Pileckiego

Piotr Kosiewski
Zapowiedź międzynarodowych seminariów organizowanych przez Instytut Pileckiego wywołała burzę. Dyrektor Krzysztof Ruchniewicz został oskarżony o chęć zwracania…
Giotto „Wesele w Kanie” (fragment), ok. 1304 - 1305, fresk w kaplicy Scrovegnich w Padwie // BE&W

Tajemnice biblijnego wina. Jakie jest jego znaczenie w Piśmie Świętym?

Michał Kuźmiński, Paweł Rakowski
Co pił Jezus podczas Ostatniej Wieczerzy? Ile wina wypito w Kanie Galilejskiej? W dzisiejszym odcinku zaglądamy do kielicha – ewangelicznego.
Wystawa "Nasi Chłopcy" / Michał Okoński // Fot. A. Grabowska / Materiały prasowe Muzeum Gdańska / Fot. Grażyna Makara

Wystawa „Nasi chłopcy” o Polakach w armii III Rzeszy: dlaczego jest o niej tak głośno [Tematy Tygodnika]

Ewelina Burda, Michał Okoński
W kolejnym odcinku Tematów Tygodnika rozmawiamy z Michałem Okońskim, który zobaczył wystawę „Nasi chłopcy” w Muzeum Gdańska i opisuje ją oraz historie, które…
Paweł Wierzbicki, nauczyciel historii // archiwum prywatne

Jeśli wychodzę z lekcji i czuję, że „pykło”, to dla mnie największa satysfakcja

Jakub Haduch, Paweł Wierzbicki
Paweł Wierzbicki, nauczyciel historii: Mam w życiu kilka pasji – polityka, piłka nożna, rock’n’roll i prowadzenie lekcji.
Lekcja historii w muzeum Topografia Terroru w Berlinie, 2016 r. // Fot. Bruno Coelho / Alamy / East News

Nie ma głupich pytań

Stanisław Anioł, John Patrick Anthony McCumiskey
John Patrick Anthony McCumiskey, nauczyciel: Zdolność interpretowania kontekstu odróżnia nas od sztucznej inteligencji. Uczniowie, którzy poznają historię w…
Łukasz Lamża - Jeszcze inna przyszłość

Czy nastąpi koniec historii? [Jeszcze inna przyszłość, odc. 20]

Łukasz Lamża
Historia się kończy. Świat wyszedł już z epoki powstających i upadających cywilizacji, z epoki wojen. Granice państwowe powoli się zestalają, a gdy tylko…
Photochrom Zürich, Jerozolima. Bazar przy Cytadeli, 1894–1895 r. // Materiały prasowe Muzeum Narodowe w Warszawie

Drogi do Jerozolimy w Muzeum Narodowym w Warszawie

Piotr Kosiewski
Jerozolima była mitem, legendą, fantazmatem, ale też miejscem ostatecznego zbawiania. I jednocześnie – realnym bytem, przedmiotem sporów, konfliktów i wojen…
Homo heidelbergensis // Fot. Alfredo Garcia Saz / Adobe Stock

Archeogenetycy odczytują na nowo naszą historię z DNA i starych kości

Wojciech Brzeziński
Ekspansja rolników, podboje Hunów, Awarów i Słowian – badania archeogenetyczki Zuzany Hofmanovej rzucają światło na najmniej znane z tradycyjnych źródeł części…
Kardynałowie. Watykan, 26 kwietnia 2025 r. // Fot. Massimo Valicchia / NurPhoto / Getty Images

Konklawe 2025: kim będzie nowy papież [Tematy Tygodnika]

Michał Kuźmiński, Zuzanna Radzik, Edward Augustyn
To konklawe jest inne niż wszystkie. Kardynałowie prawie się nie znają, pochodzą z regionów o rozmaitych problemach i wyzwaniach. Jakie zadania postawią przed…
Tom Holland, Boże Władztwo - jak chrześcijanśki przewrót zmienił oblicze świata // materiały prasowe

„Boże władztwo”: Tom Holland napisał męczącą książkę o dziejach wiary

Maciej Müller
Kościoły się wprawdzie wyludniają, ale cywilizacja zachodnia nie jest w stanie odrzucić chrześcijaństwa – dowodzi brytyjski historyk Tom Holland w „Bożym…
Konklawe. Tajemnice wyborów papieskich // Materiały prasowe

„Konklawe. Tajemnice wyborów papieskich”: za kulisami Watykanu

Edward Augustyn
To fachowe i barwne kompendium wiedzy jest propozycją nie tylko na najbliższe dni. W końcu jeszcze niejedno konklawe przed nami (statystycznie: sześć w naszym…
Kardynałowie w Bazylice Santa Maria Maggiore. Rzym, Włochy, 27 kwietnia 2025 r. // Fot. Eric Vandeville / Vatican Pool / Getty Images

Czy Piotr był „głową Kościoła”? Kiedy i jak powstało papiestwo? [Tematy Tygodnika]

Michał Kuźmiński, Monika Białkowska
Już za parę dni w Watykanie zbiorą się kardynałowie, żeby wybrać papieża. Czyli właściwie kogo? Głowę Kościoła i następcę Piotra, pierwszego spośród równych…
Ciało papieża Franciszka w kondukcie do Bazyliki św. Piotra w Watykanie, 23 kwietnia 2025 r. // Fot. Antoine Mekary / NurPhoto / AFP / East News

Świat żegna Franciszka. Opowieść o życiu papieża z Argentyny [Tematy Tygodnika]

Michał Kuźmiński, Edward Augustyn
Przyglądamy się biografii papieża z Argentyny: od chłopaka tańczącego tango w Buenos Aires przez zakonnego zwierzchnika lawirującego w realiach rządów junty.
Marcello Bacciarelli, Bolesław Chrobry w koronie koronacyjnej, 1770 r. // domena publiczna

Bolesław Chrobry. Gra o tron sprzed 1000 lat

Michał Kuźmiński, Maciej Müller
Dokładnie tysiąc lat temu koronował się nasz pierwszy król. Dlaczego tak mało o tym wiemy i ile z tego jest mitem?

„Kobieta średniowiecza” Eleanor Janegi: tamten świat po zdjęciu dekoracji nie jest tak odległy od naszego

Maciej Müller
Kobieta miała być cicha, cnotliwa, skromna i piękna – ale w naturalny sposób, bo np. regulacja brwi podchodziła już pod grzech śmiertelny.
Na targu targ Machane Yechuda w Jerozolimie // Fot. Dan Yeger / Alamy / Be&W
Wersja audio

Wszystkie chleby Jerozolimy i ich historie

Bartek Kieżun
W Jerozolimie wszystko coś znaczy. W jej chlebach szukałem więc opowieści o ludziach, którzy stworzyli to miasto.
Plansza z gry Sid Meier's Civilization VII // materiały prasowe Firaxis Games

„Sid Meier’s Civilization” powraca po raz siódmy. Kto chce być Bogiem?

Michał Walkiewicz
Właśnie ukazała się siódma odsłona „Cywilizacji”. Czy dzięki grze wideo można przeniknąć współczesną geopolityczną wojnę? Zrozumieć Donalda Trumpa? Albo…
Siedziba Programu 3 Polskiego Radia. Warszawa, 25 września 2022 r. // Fot. Albert Zawada / PAP

Co „Tygodnik” mówi dziś o sobie?

Piotr Mucharski, Ewelina Burda, Olga Drenda, Tomasz Stawiszyński
Autorzy Tygodnika na 80-lecie pisma mówią w radiowej Trójce o tym, co szykujemy na kolejnych 80 lat.
Materiał promocyjny

O wojnie z wrażliwością. Książki, które trzeba przeczytać

Znamy tegorocznych zwycięzców Międzynarodowej Nagrody im. Witolda Pileckiego.
Screen strony Ośrodek KARTA //karta.org.pl

Czy „Karta” zbankrutuje?

Michał Okoński
Zasłużona organizacja zajmująca się najnowszą historią Polski apeluje o pomoc.
Mali pensjonariusze przy ambulansie ofiarowanym przez szwajcarską organizację charytatywną na otwarciu Zespołu Sanatoriów dla dzieci w Rabce Zdroju. Luty 1948 r. // Fot. CAF / PAP

Dawno temu za Pocieszną Wodą. Baśń o Rabce

Beata Chomątowska
O Mieście Dzieci Świata opowiada się jak o „dziecięcym raju”, gdzie chorym malcom wraca krzepa i chęć do życia. Rzeczywista historia Rabki-Zdroju ma raczej…
/ KASIA KOZAKIEWICZ DLA „TP”

Języki obce

Marek Rabij
Mój dom należał wcześniej do nauczyciela miejscowej szkoły. W ogrodzie uprawiał szparagi. Powiedziałam mężowi, że my też musimy. Ziemi nie wolno odbierać tego…
Marta Madejska autorka ksiazki pt "Aleja włókniarek" / Fot. Marcin Stępień / Agencja Wyborcza.pl
MATERIAŁ PARTNERA

Troska i trwanie. Dwanaście lat przygody z archiwistyką społeczną w Łodzi

Marta Madejska
Archiwistyka społeczna może pomóc nam się nauczyć, jak być społecznością. Dokumenty nie tylko opowiadają historię, są przede wszystkim świadectwem życia.

Źle urodzeni. Lektor o „Bezdusznych” Kaliny Błażejowskiej

Lektor
To jest także książka o odpowiedzialności i współodpowiedzialności za zbrodnie.
Jak w baśni: sowa i lis rządzą

Józef Czechowicz i Lublin to para doskonała

Marta Panas-Goworska, Andrzej Goworski
„Miasto, które nie pamięta o swoim poecie – przemija”, mówił nad jego grobem Miłosz. Do dziś w każdą pierwszą pełnię lipca lublinianie wędrują ścieżkami Józefa…
Ludovico Carracci, Objawienie Najświętszej Maryi Panny świętemu Jackowi. Obraz z 1594 r. / DOMENA PUBLICZNA / WIKIMEDIA

Św. Jacek, czyli co zostaje z hagiografii, kiedy wezmą się za nią historycy

Maciej Müller
Poszukiwania prawdy o św. Jacku niesłychanie w ostatnich latach przyspieszyły. Jest w tej historii wielka mistyfikacja, nieznana średniowieczna kronika i…

Ambasador antyku. Zmarł prof. Aleksander Krawczuk

Marek Rabij
Starożytność była dla niego światem bohaterów, poezji i sztuki, pasji i piękna. Chyba wyczuwał, że tylko taka opowieść może być do czegoś przydatna dwa tysiące…
Pierre Nora, Paryż, 1986 r. / JEAN-REGIS ROUSTAN / AFP / EAST NEWS

Pierre Nora: Historyk na ringu

Magdalena Nowicka-Franczak
Uprawianie historii w epoce upamiętniania jest wielką, coraz rzadszą sztuką. Polityczne walki o pamięć zbiorową odebrały historykom niewinność i naiwność. Ale…

Krzyżowcy północy

Maciej Müller
Aby istnieć, zakon krzyżacki potrzebował wroga. Dlatego stworzył sobie nad Bałtykiem własną Ziemię Świętą, wygodniejszą niż Palestyna.
Anna Markiewka (pierwsza z lewej) na pochodzie dożynkowym. Liszkowo, Kujawy, 1986 r. / ARCHIWUM TOMASZA TP-ONLINE

Babcia kontra Olbrzym. Jak zmieniały się prawa kobiet

Tomasz Markiewka, Jędrzej Dudkiewicz
Tomasz Markiewka, filozof: W odniesieniu do wielkiej historii mieszkańcy wsi czuli się jak kibice na trybunach. Mieli swoich faworytów, ale nie mogli wbiec na…

Cztery humory

Maciej Müller
Elementy rzeczywistości harmonizują, tworząc spójny i doskonały system - pisała Hildegarda z Bingen. Człowiek może zakłócić ten system, choćby źle się…
Jerzy Turowicz w redakcji Tygodnika Powszechnego, 1995 r. / fot. Wojciech Druszcz / Archiwum TP

Uśmiech Kirkora

Tomasz Fiałkowski
Turowicz jawi się - słusznie - jako postać pomnikowa, człowiek, który wpłynął na kształt polskiego życia publicznego i polskiego katolicyzmu. W tym obrazie…