Rycheza: Niemka, która 1000 lat temu ocaliła Królestwo Polskie i dynastię Piastów

Wszystko popsuło się już kilka lat po tym, jak w 1025 r. umarł wielki Bolesław, przez potomnych nazwany Chrobrym. Pierwszy nasz ukoronowany władca. Po jego śmierci rządy – i koronę – przejął, zgodnie z wolą ojca, Mieszko II; wnuk Mieszka I, pierwszego udokumentowanego historycznie władcy Polski. 

Mieszko, ukochany – choć nie najstarszy – syn Bolesława, świetnie wykształcony, od dziecka wprawiany był w wojaczkę i dyplomację. Umiał dowodzić w polu, bronić grodów, ale znał też etykietę dworu cesarskiego, na którym przebywał w roli honorowego zakładnika. Niewykluczone, że wprawiał się w rządach już za życia ojca, administrując z jego woli Małopolską.

Jak to się więc stało, że w 1031 r. – zaledwie sześć lat po swojej koronacji – Mieszko wylądował, wykastrowany, w lochu czeskiego księcia Udalryka, a na polskim tronie zasiadł jego przyrodni brat Bezprym?

W ciągu 33 lat rządów Chrobry stworzył państwo silne i drapieżne, o zakusach imperialnych. Pokonał Niemców, Rusinów i Czechów. Wiedziony pychą, po zdobyciu Kijowa wysłał do Konstantynopola poselstwo, które cesarzowi bizantyjskiemu przekazało bezczelny list. W ostatnim roku życia – bez zgody cesarza – kazał sobie włożyć na głowę koronę.

Jednak w sukcesach czasów Chrobrego kryły się też zalążki upadku. Państwo piastowskie było monarchią wojenną: żywiło się konfliktem. Utrzymanie drużyny było kosztowne, wymagało napływu łupów i niewolników, a więc ciągłych zwycięstw. Brakowało strukturalnych rozwiązań pozwalających utrzymać armię (a więc i porządek w państwie) w czasach pokoju albo klęsk. 

Mało tego: upokarzani przez Chrobrego sąsiedzi dyszeli żądzą zemsty. Po kilku niezręcznych politycznie decyzjach Mieszka II – m.in. wmieszał się w spór o niemiecki tron po niewłaściwej stronie – rzucili mu się do gardła.

Cesarz niemiecki Konrad II i książę Rusi Kijowskiej Jarosław Mądry zaatakowali jeden po drugim. Ponadto Konrad wydobył z włoskiego klasztoru Bezpryma, pierworodnego syna Chrobrego. Mieszko, mając odciętą drogę na w miarę bezpieczne Węgry, uszedł do Czech. Trudno powiedzieć, na co liczył, bo rządzący tam Udalryk nie miał powodu szanować ani pamięci Chrobrego, ani teraz jego syna. 

Uchodząc, Mieszko pozostawił w kraju na pastwę losu żonę Rychezę i syna Kazimierza.

Rycheza pojawia się w szkolnych podręcznikach z rzadka – chyba głównie dlatego, że XIX-wieczny malarz Jan Matejko, nasz kolejny wieszcz narodowy, wyróżnił ją, uwzględniając jej postać w swoim słynnym cyklu „Poczet królów i książąt polskich”. 

Dlaczego jednak ta drobna blondynka – tak widział ją malarz – trafiła do tego niemal wyłącznie męskiego klubu? Bo poczet Matejki zawiera 44 portrety, w tym tylko cztery kobiece: Dobrawy, Jadwigi, Anny Jagiellonki – i właśnie Rychezy.

Najprostsza odpowiedź: ponieważ Rycheza była pierwszą polską królową.

Nie da się wykluczyć, że w chwili koronacji Chrobrego żyła jeszcze jego ostatnia żona Oda Miśnieńska, ale kroniki milczą o tym, czy została ukoronowana wraz z mężem (w istocie nie znamy żadnych szczegółów tej ceremonii). Natomiast jest pewne, że w chwili koronacji Mieszka II – do której doszło również w 1025 r., zapewne w Boże Narodzenie – miał on żonę, która wraz z nim dostąpiła tego namaszczenia.

Niewykluczone jednak, że wyróżniając akurat Rychezę, Matejko chciał polemizować z tradycją oczerniania jej postaci, ciągnącą się jeszcze od średniowiecza. 

Przyznajmy: chętnie słuchamy złośliwych podszeptów i budujemy z nich dominujące potem historyczne narracje. Dlatego Bona to przewrotna włoska trucicielka, Anna Jagiellonka (nawet w ujęciu kobiet-biografek) jest charakteryzowana jako głupia i brzydka (mimo kilku niezaprzeczalnych osiągnięć politycznych i choć są źródła zachwalające jej urodę). Z kolei mówiąc o Marii Kazimierze, uzurpujemy sobie zdrobnienie „Marysieńka” i opowiadamy anegdoty o sprośnych listach Jana Sobieskiego. 

Kim natomiast w tej konwencji jest Rycheza? Zdradliwą Niemką, która wywiozła z Polski insygnia królewskie. I tak dalej... (problemu nie mamy chyba tylko z Jadwigą, wyniesioną zresztą na ołtarze). 

Więcej to mówi o nas niż o naszych królowych. Może najwyższy czas, żeby ktoś napisał o polskich władczyniach musical na miarę brytyjskiego „Six”, w którym o swoim losie opowiadają liczne małżonki Henryka VIII.

Wiadomo, kto stoi za czarną legendą Rychezy. To Jan Długosz: kanonik katedry krakowskiej i autor monumentalnej XV-wiecznej kroniki. Eufemistycznie rzecz ujmując, nie cenił kobiet, a Niemiec z miejsca kojarzył mu się z Krzyżakiem. Zapewne dlatego przyprawił naszej pierwszej królowej taką, a nie inną gębę. 

Długosz pisał o Rychezie: „Niewiasta umysłu wprawdzie męskiego, w wierze chrześcijańskiej wprawdzie nie opieszała, cnotę i pobożność miłująca, ale której rządy ani staranne, ani narodowi przychylne, Polakom się nie podobały. Niepomna płci swojej i słabości niewieściej, głucha na rady roztropniejszych ludzi, szczęście obrała sobie za narzędzie swojej ślepoty. Jęła pogardzać narodem polskim, szyderczo pomiatając wszystkimi, i z swym rządem kobiecym rozpierając się samowładnie”.

Długosza dzieliło od czasów Rychezy tyle, co nas od Zygmunta III Wazy. Bliższa jej epoki jest już XII-wieczna kronika Galla Anonima. Również mizogin, na ogół nie uważał za potrzebne podawać imion kobiet, jeśli już o nich wspominał. O synowej Chrobrego miał do powiedzenia tyle, że była „siostrą cesarza Ottona III, z której [Mieszko] spłodził Kazimierza”, i że po śmierci męża sprawowała regencję oraz „rządziła królestwem, dbając o jego sławę, o ile to było możliwe dla kobiety”. 

Urodzona około roku 995, Rycheza wywodziła się z najwyższych kręgów arystokracji Cesarstwa Niemieckiego. Była córką Ezzona, palatyna Lotaryngii, oraz Matyldy, siostry cesarza Ottona III (Gall się pomylił: Rycheza była siostrzenicą, a nie siostrą cesarza).

Jej babką była bizantyjska księżniczka Teofano. Części niemieckich elit nie podobało się małżeństwo Ezzona z kobietą z rodu cesarskiego i stąd zapewne złośliwa plotka, że swoją żonę palatyn miał wygrać z Ottonem w kości. Historycy nie dają wiary tej anegdocie, wskazując, że dynastia ottońska świadomie wiązała się ze znaczącymi rodami, budując w ten sposób własne stronnictwo.

Miała liczne rodzeństwo; jej siostry bez wyjątku trafiały do klasztorów (oczywiście nie jako szeregowe mniszki, lecz zarządczynie potężnych majątków opactw). Nie dysponujemy żadnymi informacjami o wychowaniu i wykształceniu Rychezy, można jednak wnioskować, że skoro jej syna Kazimierza (noszącego też drugie imię Karol, po cesarzu Karolu Wielkim) Gall określił terminem homo litteratus (mąż uczony), to miała w tym zasługę matka. 

Zapewne opanowała program siedmiu sztuk wyzwolonych trivium (gramatyki, retoryki i dialektyki) oraz quadrivium, (arytmetyki, geometrii, astronomii i muzyki), co czyniło z niej prawdziwą erudytkę.

Żona z cesarskiego rodu dla bolesławowego syna – to był niebywały sukces polityczny dynastii Piastów. Wielka szkoda, że nie wiemy, kto wpadł na ten pomysł ani jak doprowadzono do jego realizacji. 

Po prawdzie to nie wiemy nawet, kiedy doszło do ślubu. Według części badaczy projekt powiązania dynastii piastowskiej z cesarską mógł pojawić się już w roku 1000, podczas zjazdu gnieźnieńskiego. Faktycznie, klimat niezwykle przyjaznych rozmów Ottona III z Chrobrym teoretycznie sprzyjał podobnemu pomysłowi, ale nie ma na to dowodów.

Najczęściej przyjmowana hipoteza mówi o ślubie w roku 1013, kiedy układ w Merseburgu zawiesił na pewien czas wojnę polsko-niemiecką. Sęk w tym, że kronikarz Thietmar – notabene biskup merseburski – który dokładnie opisuje przebieg spotkania władców niemieckiego i polskiego, nie wspomina o małżeństwie Rychezy z Mieszkiem. Niektórzy historycy spekulowali, że Thietmar uważał to małżeństwo za taki mezalians, że nie znalazł dla niego słów.

Dotąd Piastowie, jeśli brali za żony księżniczki niemieckie, to z rodów saskich. Małżeństwo z Rychezą i skoligacenie z cesarzem stanowiło więc dla Mieszka awans do pierwszej europejskiej ligi (a przynajmniej zrównywało go z pierwszymi rodami Rzeszy, co na jedno wychodziło). 

Ale i dla Rychezy to małżeństwo nie oznaczało poniżenia: Piastowie byli dynastią panującą, wsławioną zwycięstwami Chrobrego. Inna sprawa, że Polska różniła się wtedy od Europy Zachodniej – stąd zapis w roczniku z Brauweiler (prowadzonym w klasztorze ufundowanym przez rodzinę Rychezy), że synowa Chrobrego „miała we wstręcie” obyczaje Słowian.

Mediewista prof. Jerzy Pysiak w podkaście „Klub Hanny Marii Gizy” podkreśla, że Rycheza mogła po przybyciu do Polski przeżyć szok poznawczy. Przybyła z Nadrenii, gdzie stały murowane miasta połączone siecią dróg, a trafiła do kraju pokrytego wciąż puszczą, gdzie ośrodki władzy mieściły się w drewnianych grodach, a transport odbywał się głównie rzekami. 

Nie wiemy, co czuła Rycheza. Możemy za to przypuszczać, że przywiozła nad Wisłę planistów, budowniczych i architektów, którzy nie siedzieli z założonymi rękami (królowej zawdzięczamy prawdopodobnie zaprowadzenie u nas kultu św. Mikołaja). Żona Mieszka zapewne usiłowała na piastowskim dworze wprowadzać nowe obyczaje, a syna Kazimierza, jak już powiedzieliśmy, wychowywała według najlepszych zachodnich wzorców. 

Ożenek Mieszka z Rychezą był znakomitą inwestycją polityczną. W krótszej perspektywie zapewnił Chrobremu sojuszników wśród niemieckich rodów do dalszego wojowania z cesarzem Henrykiem II (wojnę zakończył dopiero w 1018 r. pokój w Budziszynie). Ale ważniejsza była długa perspektywa. Ona zaprocentowała, gdy Królestwo Polskie stanęło nad przepaścią.

Jak już wiemy, Mieszko II, uchodząc przed Niemcami, Rusinami i siepaczami Bezpryma, wylądował w lochu czeskiego księcia Udalryka, a Rychezę i małego Kazimierza zostawił na pastwę przyrodniego brata. Przebiegu wydarzeń nie jesteśmy w stanie zrekonstruować: nie ma z czego. Nie wiemy, czy Rycheza próbowała walczyć z Bezprymem, czy się z nim ułożyła. Pewne jest, że udało jej się wywieźć Kazimierza do Rzeszy. 

Część źródeł głosi, że zabrała ze sobą także piastowskie insygnia królewskie. Źródła są tu zupełnie sprzeczne. Kronika z Brauweiler podaje, że Rycheza uciekła potajemnie z Polski, wywożąc dwie korony, własną oraz Mieszka, aby przekazać je cesarzowi Konradowi II, a w zamian miała otrzymać dożywotnią gwarancję używania tytułu królewskiego. 

Z kolei roczniki z Hildesheim twierdzą, że to Bezprym odesłał cesarzowi koronę wraz z innymi regaliami, składając mu hołd i stwierdzając w ten sposób, że Mieszko II przywłaszczył sobie tytuł królewski. 

Cztery wieki później Jan Długosz ugruntował ten najczarniejszy obraz Rychezy, oskarżając ją wręcz o ograbienie skarbca królewskiego z kosztowności oraz z insygniów przed ucieczką z kraju.

Niektórzy historycy próbują łączyć dziś te przekazy: być może Bezprym wysłał insygnia za pośrednictwem Rychezy? Dla niego byłby to gest poddaństwa wobec cesarza, dla królowej – sposobność do ocalenia życia swojego i Kazimierza. Inni historycy mnożą korony: Bezprym miałby odesłać koronę Chrobrego, a Rycheza wywieźć swoją i mieszkową.

Jest też inna opowieść, z gatunku skandalicznych. Według kroniki z Brauweiler Rycheza miała doprowadzić do rozwodu z Mieszkiem II „z powodu nienawiści i intrygi jego nałożnicy, i (...) uciekła potajemnie, w przebraniu, z nielicznymi pomocnikami, jako że nienawidziła nieznośnych jej zuchwałości i barbarzyńskich obyczajów Słowian”. To działa na wyobraźnię, ale badacze podają w wątpliwość istnienie kochanki królewskiej ze względu na milczenie innych źródeł.

Ciekawsza od powyższych jest interpretacja, według której Rycheza chciała przede wszystkim zabezpieczyć prawa swego syna do tronu, a wywiezienie insygniów miało... zapobiec koronacji uzurpatora Bezpryma. Przekazanie koron cesarzowi mogło być próbą zdeponowania ich w bezpiecznym miejscu. Oraz zapewniło w przyszłości niemiecką pomoc najpierw dla Mieszka II, potem dla Kazimierza – co przesądziło o odzyskaniu tronu. 

W tym wariancie królowa Rycheza staje się obrończynią dziedzictwa polskiej dynastii: Niemką, która w istocie ocaliła Królestwo Polskie.

Skoro zaś dysponujemy tylko garścią sprzecznych informacji, rozrzuconych po kilku odległych czasowo i geograficznie źródłach, stajemy przed sytuacją rodem z kultowej amerykańskiej serii dla młodzieży „Choose Your Own Adventure” („Wybierz swoją własną przygodę”). Musimy wybrać jakiś wariant wydarzeń. Wybór ten zdeterminuje odpowiedni rys osobowości Rychezy oraz ocenę – moralną i polityczną – jej postępku.

A może powie więcej o nas niż o królowej?

Jeśli podążymy nie za Długoszową czarną legendą, lecz za propozycjami współczesnych historyków, wówczas zobaczymy Rychezę, która po wyjeździe z Polski osiada w rodzinnych dobrach we Frankonii i natychmiast uruchamia odpowiednie koneksje. Ponieważ Bezprym wkrótce ginie z ręki zamachowca, Konrad II umożliwia powrót na tron Mieszka II (choć tylko z tytułem książęcym), wypuszczonego tymczasem z czeskiego lochu. 

Ale najgorsze ma się dopiero wydarzyć. Mieszko popada w obłęd i po kilku latach umiera (rok 1034), a państwo pogrąża się w chaosie. Kazimierz, w międzyczasie następca tronu, musi uciekać – znowu do Niemiec. Kraj ogarnia zamęt powstania ludowego (dawniej zwanego reakcją pogańską), płoną grody, klasztory i kościoły. Gall Anonim napisze potem, że w ruinach katedr zamieszkały dzikie zwierzęta.

W 1038 r. następuje kolejna katastrofa: najazd czeskiego księcia Brzetysława, który dewastuje kraj w stopniu nie mniejszym niż później potop szwedzki. Czesi niszczą i palą, uprowadzają tysiące jeńców, a Gniezno ograbiają z relikwii św. Wojciecha, wokół których Piastowie budowali państwową ideologię.

Ale oto Kazimierz, później nazwany Odnowicielem, wraca do kraju – na czele posiłków pod postacią pięciuset rycerzy niemieckich, w których zaopatrzył go Konrad II. 

Za taką akcją militarno-polityczną musiały stać ogromne pieniądze – i misterna gra dyplomatyczna. Zapewne inspirowana przez Rychezę, a prowadzona przez jej krewniaków: arcybiskupa kolońskiego Hermana oraz Ottona, palatyna Lotaryngii. Ale to domysły, dowodów nie ma na to żadnych.

Faktem jest, że w oparciu o taki sojusz Kazimierz obejmuje na nowo rządy, już w Krakowie (ten miał być mniej zniszczony niż Poznań czy Gniezno). Po czym odbudowuje struktury państwowe, uspokaja granice (zawiera sojusz ze swoim szwagrem Jarosławem Mądrym, wielkim księciem Rusi Kijowskiej), wraz z sojusznikami odbija odłączone Mazowsze i Śląsk.

Pojąwszy za żonę kijowską księżniczkę Dobroniegę, będzie mieć z nią syna Bolesława, który w 1076 r. pójdzie w ślady dziada i pradziada, i włoży na skronie koronę Królestwa.

Nie byłoby tego, gdyby nie wsparcie matki, Rychezy – w momencie najbardziej krytycznym.

Pytanie brzmi: jakiej pamięci o Rychezie dziś chcemy? O przewrotnej Niemce, która ukradła Polsce koronę? Czy raczej o królowej, której wysiłki umożliwiły zmartwychwstanie upadłej monarchii Piastów? Wybierzcie sami.

Korzystałem m.in. z: Małgorzata Delimata „Rycheza, królowa Polski. Studium historiograficzne” i Marek Kazimierz Barański „Dynastia Piastów w Polsce”.