średniowiecze: najważniejsze informacje

Sekretarz wojny Pete Hegseth podczas konferencji prasowej dotyczącej wojny w Iranie. Arlington, USA. 19 marca 2026 r. // Fot. Win McNamee / Getty Images

Pete Hegseth promuje brutalny etos wojownika. Średniowiecze uczy, że to błąd

Maciej Talaga
Czy kult wojowniczości wzmacnia armię, czy też prowadzi do strategicznego chaosu? Historyk sztuki walki czyta idee sekretarza wojny USA przez pryzmat…
Materiał promocyjny

Gotyk w Karpatach

Blisko sto dzieł sztuki z dziesięciu krajów, nowe odkrycia badawcze i unikatowe obiekty rzadko lub nigdy wcześniej niepokazywane publicznie.
Rycheza, królowa Polski, na obrazie z 1657 r. w kościele opactwa w Brauweiler koło Kolonii. Klasztor ten ufundował ojciec Rychezy, a ona sama osiadła w nim pod koniec życia i zmarła tam w 1063 r. // Bildarchiv Monheim GmbH / Alamy / BE&W
Wersja audio

Rycheza: Niemka, która 1000 lat temu ocaliła Królestwo Polskie i dynastię Piastów

Maciej Müller
Była pierwszą królową Polski, a po upadku państwa Piastów pomogła ocalić tron dla syna Kazimierza, nazwanego potem Odnowicielem. Historia Rychezy burzy czarną…
Portret fotograficzny młodej beginki z książką z albumu fotograficznego Carela Frederika Cordesa, 1882 - 1900 r. // Fot. Alamy / Be&W

Beginki: święte czy heretyczki? Kościół miał dawniej z nimi kłopot

Anna Brzezińska
Beginki nie składały ślubów, lecz żyły w czystości i ubóstwie jak zakonnice. Największe obawy duchownych budziły jednak te, które wędrowały między miastami.
Łódź na Nilu, malowidło naścienne z czasów 18 dynastii (ok. 1567-1320 pne). Egipt, Teby, grobowiec Seenefera // Leemage / UIG / BE&W

Bariera, której nie było. Jak podzieliliśmy świat na Wschód i Zachód

Kasper Kalinowski, Josephine Quinn
Prof. Josephine Quinn, historyczka: Dzieje dawnych społeczeństw są historią kulturowego zapożyczania. Historia świata w ogóle zależy od tego, że takie…
Papessa (prawdopod. Maifreda da Pirovano) – ilustracja z talii tarota (fragment) zaprojektowanej przez Bonifacia Bembo dla Bianki Marii Visconti (ok. 1450 r.), Biblioteka Pierpont Morgan, Nowy Jork // BE&W

Gdy Duch Święty był kobietą. Historia Guglielmy z Mediolanu

Anna Brzezińska
Opowieść o szlachetnej pani Guglielmie i jej wyznawcach jest dowodem, że idea kapłaństwa kobiet znana była także w średniowieczu.
Zakonnice modlące się w Opactwie Świętej Marii w Glencairn. Irlandia, 30 sierpnia 2022 r. // Fot. Clodagh Kilcoyne / Reuters / Forum

Święci irlandzcy i cuda znikania ciąż

Anna Brzezińska
Irlandzkie opowieści o „uzdrawianiu ciężarnych zakonnic” to świadectwo wiary w potęgę i miłosierdzie Boga. A także dowód, że średniowieczny Kościół rozumiał…

„Kobieta średniowiecza” Eleanor Janegi: tamten świat po zdjęciu dekoracji nie jest tak odległy od naszego

Maciej Müller
Kobieta miała być cicha, cnotliwa, skromna i piękna – ale w naturalny sposób, bo np. regulacja brwi podchodziła już pod grzech śmiertelny.
Scena z gry "Kingdom Come: Deliverance II" // materiały prasowe

„Kingdom Come: Deliverance II”: zagraj w średniowiecze

Konrad Janczura
To zrobiona z niezwykłym rozmachem pierwszoosobowa gra RPG, pełna wspaniałych widoków, rycerskich pojedynków i czeskiego humoru.
Uwiedzenie Lancelota, miniatura z rękopisu 'Le livre de Lancelot du Lac', Francja ok. 1401-1425 r. // domena publiczna

Seks lubi wino, przynajmniej w średniowieczu

Magdalena Łanuszka
W seksie zalecano osiągnięcie całkowitego spełnienia. Najlepiej wiosną i po południu, gdy kochankowie nie są ani głodni, ani przejedzeni, lecz po strawieniu…
Przygotowanie do ekspozycji obrazu Maartena van Heemskercka Św. Łukasz malujący Madonnę, 1532, Muzeum Fransa Halsa w Haarlemie, wrzesień 2024 r. // Fot. Koen van Weel / AFP / East News

Czy wiemy jak wyglądała Maryja? Tradycja przekazuje, że jej portret sporządził Łukasz Ewangelista

Magdalena Łanuszka
Najsłynniejsze przedstawienie Marii z Dzieciątkiem według legendy sięga czasów, w których żył jeden z ewangelistów. Ale też sam motyw Łukasza portretującego…
Fot. Katarzyna Kukiełka / Materiały prasowe Festiwalu Conrada

Antoine Sénanque: napisałem powieść przygodową o życiu Mistrza Eckharta

Szymon Łucyk, Antoine Sénanque
Antoine Sénanque, pisarz: Francuski duch laickości niemal instynktownie odrzuca organizację religijną. Ale można być spragnionym duchowości, nawet jeśli nie…
Olga Drenda // Fot. Grażyna Makara

Czy naprawdę średniowiecze było lepsze od współczesności?

Olga Drenda
Nasz świat nie przypomina, niestety, gry RPG, w której zostaje się łotrzykiem, wojownikiem albo mnichem i zbiera kolejne punkty many. No i nie ma w nim mistrza…
Sarkofag Królowej Jadwigi w Katedrze na Wawelu // Parafia Archikatedralna św. Stanisława BM i św. Wacława w Krakowie / domena publiczna

Jakie romanse czytała królowa Jadwiga? Pójdźmy tropem rzeczy, które po niej zostały

Magdalena Łanuszka
Jadwiga była wrażliwa i inteligentna. Sądzę, że wobec presji, która jej towarzyszyła, gdy podejmowała decyzje rangi państwowej, musiała zbudować sobie własną…
Magdalena Łanuszka - podkast Sztuka Powszechnie Nieznana

Romański Psałterz wyjątkowej kobiety [Sztuka Powszechnie Nieznana #50]

Magdalena Łanuszka
Niezwykle dekorowany XII-wieczny rękopis, znany jako Psałterz z St Albans, kryje wiele tajemnic. Kim była jego pierwsza właścicielka, eremitka Christinie z…
Magdalena Łanuszka - podkast Sztuka Powszechnie Nieznana

Zima średniowiecza [Sztuka Powszechnie Nieznana #46]

Magdalena Łanuszka
Jak tradycyjnie ilustrowano zimowe miesiące w średniowiecznych cyklach i jakie zalecenia odnośnie zimy znajdziemy w ówczesnych poradnikach zdrowego życia?
Triumf śmierci i taniec śmierci, 1485 r., fresk w Oratorium Pokutników w Clusone koło Bergamo, Włochy / ERICH LESSING / EAST NEWS / ERICH LESSING / EAST NEWS

Średniowieczny taniec ze śmiercią

Maciej Müller
Zastanawiając się, jaki świat się wyłoni, gdy pandemia ustąpi, przejrzyjmy karty historii z zapisem świadectw wielkich europejskich epidemii.
Bitwa pod Legnicą, rycina z „Legendy o św. Jadwidze” / FINE ART IMAGES / EAST NEWS

O krok od korony

Maciej Müller
Gdyby nie tatarska włócznia, Królestwo Polskie odnowiliby książęta Śląska – i to na 80 lat przed Łokietkiem.
Z lewej: Chrzest Mieszka I, przyjęty prawdopodobnie z rąk biskupa Jordana (XIX-wieczna rycina). Z prawej: Św. biskup Stanisław ze Szczepanowa (XVI-wieczny obraz w krużgankach krakowskich franciszkanów). / Fot. Reprodukcja: Piotr Mecik / FORUM

Drugi chrzest

Maciej Müller
Kilkadziesiąt lat po tym, jak Jordan poprowadził do chrzcielnicy Mieszka I, z polskiego Kościoła nie pozostał kamień na kamieniu. Największe zasługi w jego…
„Mord rytualny” Karola De Prevot w katedrze sandomierskiej był zasłonięty przez osiem lat. Odsłonięto go po umieszczeniu tablicy informującej, że wydarzenia na nim przedstawione nie są zgodne z prawdą historyczną. Sandomierz, 16 stycznia 2014 r. / JAROSŁAW KUBALSKI / AGENCJA WYBORCZA.PL

Papieże i mowa nienawiści. O antysemityzmie nie tylko w średniowieczu

Maciej Müller
Chrześcijaństwo nie tylko nie chroniło przed antysemityzmem, ale wręcz do niego prowadziło – wynika z książki abp. Grzegorza Rysia.
/ COLLEGE OF THE HOLY CROSS

Średniowieczne puzzle: Amanda Luyster odtworzyła posadzkę sprzed 800 lat

MaM
/ WIKIMEDIA COMMONS

Sztuka kąpieli, czyli średniowiecze na golasa

Magdalena Łanuszka
Choć o urlopach nie było wtedy mowy, przez średniowieczną sztukę przewija się istnie wakacyjny motyw: pływanie. I to na golasa.
Fragment obrazu „Śmierć Joanny d'Arc na stosie", Hermann Stilke, 1843 r. z kolekcji Ermitażu // Wikimedia Commons / domena publiczna

Święta na stosie

Maciej Müller

Dlaczego warto wyjść poza średniowiecze

Maciej Müller
Szkoda, że wskazując na rzymski katolicyzm jako źródło kultury, abp Gądecki pomija dziedzictwo wielonarodowej i wielowyznaniowej Rzeczypospolitej Jagiellonów.
Podkast Powszechny / cykl Sztuka Powszechnie Nieznana

Sztuka Powszechnie Nieznana (10): Z poradnika średniowiecznego zielarza

Magdalena Łanuszka
Starożytne i średniowieczne traktaty medyczne oraz zielniki to niezwykle interesujące rękopisy, dzisiaj bardzo często zapomniane, znane jedynie specjalistom…
/ Il. PATRYK SROCZYŃSKI

Wiosna średniowiecza

Marcin Napiórkowski
Wieki średnie zrobiły się ostatnio nadzwyczaj aktualne. Zarzut „cofania do średniowiecza” podnosi się przeciw politykom, duchownym i wielkim korporacjom. Do…
Brunetto Latini, Li Livres dou Tresor, Pn Francja (Pikardia), ok. 1315-1325, British Library Yates Thompson 19, fol. 87. / / fot. wg www.bl.uk

Rycerz i ślimak

Magdalena Łanuszka
Enigmatyczny motyw ze średniowiecznych rękopisów może skrywać wciąż aktualny przekaz. Czy na pozór wesoła scenka odnosi się do apatii, zniechęcenia, lub nawet…
Inscenizacja ślubu Władysława Jagiełły z Elżbietą Granowską. Sanok, czerwiec 2014 r. Obok: Elżbieta Granowska na anonimowym obrazie z XVIII wieku. / Fot. SILAR / WIKIPEDIA.ORG

Kobieta po przejściach, mężczyzna z przeszłością

Tomasz Targański
600 lat temu ślub króla Jagiełły z Elżbietą Granowską wywołał skandal. Elżbieta stała się najbardziej znienawidzoną królową z dynastii Jagiellonów.
Modlitewnik Władysława, MS. Rawl. liturg. d. 6, miniatury z kart 15r i 72 r (źródło http://bodley30.bodley.ox.ac.uk/) /

Średniowieczne czarowanie

Magdalena Łanuszka
Wigilia dnia św. Andrzeja, czyli popularne Andrzejki, to przede wszystkim noc wróżb. Chodzi w nich nie tylko o przepowiadanie przyszłości, ale przede wszystkim…
/

Fundament pobożności w wiekach średnich

Wojciech Mruk
W średniowieczu wędrowanie do świętych miejsc było jedną z najpowszechniejszych praktyk religijnych w łacińskim kręgu kulturowym. Skąd wziął się ten zwyczaj i…
Bernt Notke, Danse Macabre (fragment), 2 poł. XV w., kościół św. Mikołaja w Tallinnie / / dodedans.com (http://www.dodedans.com/) / Wikimedia Commons

Średniowieczne Halloween

Magdalena Łanuszka
Dawniej wiedziano, że od tematu śmierci i zła nie należy uciekać – lepiej z nich pożartować. „Zombie” z ówczesnych legend przypominały elitom, że pieniądze nie…
Dobrawa, szkic Jana Matejki / Fot. Biblioteka Narodowa

Za namową ukochanej małżonki

Kamil Janicki
To kobiety nawróciły Europę. Polskę również. Najwyższy czas od nowa odkryć kluczową postać naszej historii: Dobrawę.