Jak szczur

Z nieśmiertelnym mitem emigranckiego raju zmierzyła się bałkańska dramatopisarka Biljana Srbljanović. "Ameryka, część druga" to ciąg dalszy powieści Kafki i ciąg dalszy losów bohatera. We współczesnym świecie - tak samo, a może nawet bardziej zdominowanym przez blichtr, chciwość, przekupstwo i arogancję - toczy się kilka równoległych historii, z których każda mogłaby być rozwinięciem losu Karla. Tajemniczy wątek zaginionego Sama - alter ego głównego bohatera; historia Ireny, rzekomej rosyjskiej modelki, w rzeczywistości prostytutki i narkomanki; losy jej brata, niegdyś inżyniera, nielegalnego emigranta zatrudnionego w kuchni w gmachu World Trade Center - jednej z bezimiennych ofiar zamachu; wybełkotana autobiografia kloszarda-weterana wojny w Zatoce Perskiej o nazwisku, nomen omen, Stanley Kowalski.

Karlowi - przemianowanemu na Carla - się udało: poznajemy go jako yuppie pławiącego się w luksusie wspaniałego apartamentu. Zachował jednak naiwność i bezradność - nie tylko toleruje arogancję kelnera i kłamstwa portiera, ale też pozwala się nieustannie wykorzystywać pseudoprzyjaciołom: przeżywającemu kryzys wieku średniego Danielowi, jego kochance Irenie i żonie Muffy.

Widz stopniowo odkrywa prawdę o sytuacji Carla - w związku z absurdalnie błahym błędem stracił pracę i powoli stacza się na dno, rozpaczliwie usiłując zachować pozory normalności. Bierny jak marionetka w rękach losu, nie znajdzie w sobie siły, by mu się przeciwstawić. Jak Józef K. i rzucający się z mostu bohater "Wyroku", przyjmie niepojęty wyrok. Okradając żebraka i żerując na uczuciach majętnej wdowy, zniży się do poziomu szczura. I umrze jak szczur.

"Ameryka, część druga" nie jest jednak tylko kolejną opowiastką o pułapkach kapitalizmu, tragedii bezrobocia i cieniach emigracji. Precyzyjnie prowadzonym aktorom udało się wydobyć z ról znacznie więcej. Przejmującą kreację stworzył Jacek Poniedziałek - jego rozgorączkowany, cierpiący na przywidzenia Carl przeistacza się z wypielęgnowanego yuppie w śmiertelnie zmęczonego, postarzałego o dekady mężczyznę. Niebezpiecznie ciążący w kierunku rodzinnego melodramatu wątek trójkąta uczuciowego znajomych Carla uratowała powściągliwa gra Agnieszki Grochowskiej (Irena), Beaty Fudalej (Muffy) i Roberta Więckiewicza (Daniel).

W tej teatralnej przypowieści na pierwszy plan wysuwa się rozpaczliwa samotność, strach i zagubienie postaci, wypierających się tożsamości (wszyscy są "stąd", czyli znikąd; wysyłają kartki "z okazji Bożego Narodzenia i Święta Chanuki"). Przygnębiająca wizja świata, w którym istotna rozmowa możliwa jest tylko z nagranym na automatyczną sekretarkę głosem zrozpaczonej matki poszukującej zaginionego syna. Głosem powracającym jak wyrzut sumienia - jak upiory dawno porzuconych ludzi i ideałów.

BILJANA SRBLJANOVIĆ, "AMERYKA, CZĘŚĆ DRUGA", tłum.: Dorota Jovanka Cirlić, reż.: AGNIESZKA LIPIEC-WRÓBLEWSKA, zdj.: Tomasz Wert, scenogr.: Katarzyna Jarnuszkiewicz, Arkadiusz Kośmider, kostiumy: Dorota Roqueplo. Emisja: TVP 2, 19 marca 2006 (niedziela), godzina 23.20.