biologia: najważniejsze informacje

Obraz mikroskopowy limfocytów T znajdujących się we wnętrzu większej komórki odpornościowej (makrofagu pęcherzykowym występującym w płucach). Takie zjawisko biolodzy nazywają emperipolezą. // fot. cellimagelibrary.org

Zagadkowe komórki. Co sprawia, że potrafią zmieniać kształt i się przemieszczać?

Maria Hawranek, Ewa Paluch
Ewa Paluch, biofizyczka: Aby zrozumieć komórki, potrzebujemy jednocześnie i biologii, i fizyki. A od dawna kształcimy studentów albo na fizyków, albo na…
W lagunach albo płytkich jeziorach na młodej Ziemi panowały odpowiednie warunki dla reakcji chemicznych, które mogły zapoczątkować życie // Nava Nava / Shutterstock

Jesteśmy na dobrej drodze, by zrozumieć, jak powstało życie na Ziemi

Mariusz Gogól, Rafał Szabla
Rafał Szabla, fotochemik: Opowieść o początku życia jest złożona. Ale ze wszystkich scenariuszy ten podkreślający udział promieniowania UV wydaje się…
Gniazdo kosa // Aleksandra / Adobe Stock

W biologii i mitologii życie powstaje z jajka. Zajrzyjmy do najdoskonalszej fabryki świata

Stanisław Łubieński
Czy jest coś doskonalszego i zarazem bardziej pierwotnego? Piękne i fascynujące, bywa przedmiotem pożądania. Nie tylko w naturze, nie tylko na Wielkanoc.
Urszula Zajączkowska, marzec 2025 r. // Fot. Hanna Zajączkowska

Urszula Zajączkowska o miłości, nieobecności i biologii przemijania

Urszula Zajączkowska, Katarzyna Kubisiowska
To był ogród Stefana i mój, wspólnie sadziliśmy w nim rośliny. Jeśli masz ogród, nie potrzebujesz niczego więcej, by widzieć podstawę życia i śmierci. Tam jest…
Zebrafish // Fot. Zhane Luk -/ Adobe Stock

Ryby, wirusy i szczepionki. W morzach i stawach toczy się nieustanny wyścig zbrojeń

Maria Hawranek, Krzysztof Rakus
Krzysztof Rakus, immunolog porównawczy: Gorączka karpi jest behawioralna – ryba płynie do cieplejszej wody, by się ogrzać i łatwiej zwalczyć infekcje. Wirus…
// wizualizacja przy użyciu AI

Sztuczna inteligencja pomogła zaprojektować wirusa zwalczającego bakterie

Paweł Golik
Rok 2025 przyniósł znaczący postęp w badaniach nad sztucznym życiem. Zespołowi z Uniwersytetu Stanforda udało się m.in. „od zera” zaprojektować wirusa zdolnego…
Para bobrów // Fot. Ian Dewar / Alamy / B&EW

Jak bardzo jesteśmy monogamiczni w porównaniu z innymi ssakami?

Łukasz Kwiatek
Frank Dyble z Uniwersytetu w Cambridge porównał odsetek pełnych rodzeństw do półrodzeństw u ludzi i innych ssaków. Wnioski? Jesteśmy mocno monogamiczni, choć…
Młoda panda olbrzymia // Fot. Jak Wonderly / Adobe Stock

Panda olbrzymia: jak symbol Chin stał się narzędziem dyplomacji

Łukasz Sakowski, Piotr Parzymies
Piotr Parzymies, biolog: Pandy wyewoluowały w Europie, Azję skolonizowały później. Mogło żyć ich nawet sto tysięcy. Dzisiaj niespełna dwa tysiące.
Bakteria E. coli, ilustracja // Thom Leach / Science Photo Library RF / East News

Bakteria inna niż wszystkie. Genetycy zmodyfikowali język życia

Łukasz Lamża
Badacze z Cambridge zmienili język genomu bakterii E. coli. Otwiera to drogę do wpisywania w genom żywych istot instrukcji, których dotąd nie było.
Łazik Perseverance w pobliżu skały Cheyava Falls, która może skrywać ślady pradawnego marsjańskiego życia // NASA / JPL-Caltech / MSSS

Lamparcie cętki na Marsie. Czy to ślady dawnego życia?

Anna Łosiak
Konferencji prasowych ogłaszających znalezienie silnych poszlak na istnienie życia na innych planetach było już wiele. Jednak tę zorganizowaną w połowie…
// Fot. Comstock / Getty Images
Wersja audio

Rasy nie istnieją. To pojęcie musi odejść, nie tylko z przyczyn historycznych

Łukasz Kwiatek
Podręczniki do genetyki przekonują, że u ludzi rasa jest konstruktem społecznym, a nie biologicznym faktem. Jednak w badaniach biomedycznych nadal wykorzystuje…
Samica lwa z potomstwem w okolicy rzeki Ngorongoro w Tanzanii // Stu Porter / Alamy / B&EW

Lepiej urosnąć czy spłodzić dzieci?

Tomasz Müller
Ewolucja optymalizuje wykorzystywanie zasobów przez organizmy. Kształtuje nie tylko ich cechy fizyczne, które pomagają im działać w środowisku. Także ich…
Adamus Swach, polichromia ilustrująca profanację hostii przez Żydów w poznańskim kościele pw. Bożego Ciała // Domena publiczna / Wikipedia
Wersja audio

Jak cuda eucharystyczne poszerzają naszą wiedzę

Artur Sporniak
Kanonizując Acutisa, Kościół promuje cuda eucharystyczne. Tymczasem polscy naukowcy mogą się przyczynić do odebrania im aury nadzwyczajności.
Paralvinella hessleri // Wang H, et al./PLOS Biology / CC-BY 4.0

Morski robak produkuje orpiment. Po co mu złoty barwnik wykorzystywany w malarstwie

Łukasz Kwiatek
Żyjący w ekstremalnych warunkach na dnie oceanu Paralvinella hessleri syntezuje barwnik używany przez Rembrandta.
Wizualizacja wiązania się DNA do białka P53, regulującego proces transkrypcji (syntezowania RNA na bazie DNA). Mutacje tego białka są jedną z częstych przyczyn nowotworów // Juan Gärtner / Adobe Stock

Coraz lepiej rozumiemy, jak komórki troszczą się o swoje DNA

Mariusz Gogól, Marcin Nowotny
W jądrze komórkowym zachodzi wiele reakcji. Białka nieustannie patrolują materiał genetyczny. Sprawdzają jego elastyczność, szukają pęknięć i mutacji. Gdy…
Mrówki tkaczki (Oecophylla smaragdina) współpracujące przy budowie gniazda z liści. // Fot. Iryna Rasko / B&EW

Jeden dodać jeden może dać trzy. Jak współpracują mrówki

Łukasz Lamża
Mrówki prządki (Oecophylla smaragdina) budują gniazda, zwijając liście w tutki, co wymaga wytężonej pracy zespołowej. Badacze z Sydney i Londynu wykazali, że…
// IamJoyful / Adobe Stock

Pandemia rozgwiazd: tajemniczy zabójca znaleziony

Łukasz Kwiatek
W ciągu dekady tajemnicza choroba zdziesiątkowała populacje należące do dwudziestu gatunków rozgwiazd, zabijając nawet 10 miliardów osobników. Biolodzy z USA i…
Pies grenlandzki Qimmeq // Fot. Vanessa Grosemy / Alamy / B&EW

Skąd się wzięły grenlandzkie psy

Łukasz Kwiatek
Pies grenlandzki (Qimmeq) to jedna z najstarszych współczesnych ras psów. Jej przedstawiciele od 800 lat wykorzystywani są przez Inuitów w psich zaprzęgach. W…
Rekonstrukcje wyglądu naszych przodków autorstwa fracunskiej rzeźbiarki Elisabeth Daynes. Od góry: rodzina neandertalska. W środku: Homo ergaster (H. erectus), Australopithecus africanus, Paranthropus boisei, Sahelanthropus tchadensis. Na dole: H. georgicus, A. afarensis (gatunek reprezentowany przez Lucy) // P. Plailly / E. Daynes / Science Photo Library / East News

Wszystkie twarze naszych przodków. Jak staliśmy się ludźmi

Kasper Kalinowski, Guido Barbujani
Guido Barbujani, genetyk i antropolog: Nasi małpi przodkowie byli biali. Pociemnieli, gdy stracili włosy. Jeszcze w epoce żelaza, w czasie mitycznego założenia…
Pająk kwietnik (Misumena vatia), samice potrafią zmieniać barwę ciała, dostosowując się do miejsca ukrycia. // Fot. Bildagentur Zoonar GmbH / Shutterstock

Pająki wygrywają w chowanego. Jak ewolucja uczyniła z nich mistrzów kamuflażu

Mariusz Gogól
W świecie pełnym zagrożeń i konkurencji przeżycie lub złapanie ofiary zależy często od tego, czy osobniki potrafią wtopić się w otoczenie i oszukać inne…
Thomas Henry Huxley (1825-1895) w wieku 64 lat. // Fot. Universal History Archive / Getty Images

Dziedzictwo Thomasa Huxleya. Od teorii Darwina do idei UNESCO

Bartosz Baran
Dwieście lat temu urodził się człowiek, który stał się wzorem naukowca zaangażowanego w debaty społeczne. Oraz protoplastą rodu, który stworzył nowe idee i…
Natalia Polasik „Riders of the Distant Sky" /fragment/, 2024 r. // Natalia Polasik / @moonwaterpl

Między współpracą a rywalizacją: gdy złe drzewo daje dobre owoce

Agnieszka Kloch
Gdy Karol Darwin i Alfred Wallace ogłosili teorię ewolucji, biolodzy zaczęli się spierać o to, czy w przyrodzie jest więcej rywalizacji, czy współpracy. Dziś…
Diphyllodes respublica // Gabbro / Alamy / B&EW

Rajskie ptaki emitują światło

Szymon Drobniak
Pióra, dzioby lub kolorowe kołnierze samców niemal wszystkich gatunków rajskich ptaków wykazują biofluorescencję, czyli emisję widzialnego świata o zielono-…
Odontodactylus scyllarus // domena publiczna

Najpotężniejszy bokser w przyrodzie to drapieżny skorupiak. Nokautuje młotem

Łukasz Kwiatek
Skomplikowana struktura chroniąca odnóża, którymi niepozorny skorupiak zadaje ciosy rozbijające skorupki swoich ofiar, pozwala na pochłanianie fal…
He Jiankui przed odczytaniem oświadczenia dla mediów. Pekin, 21 lutego 2023 r. // Fot. Greg Baker / AFP / East News

Przygotujmy się na transgenicznych ludzi

Łukasz Kwiatek
W ciągu trzech dekad powstaną technologie pozwalające na edycję wielu miejsc w genomie jednocześnie. Dzięki temu będziemy mogli minimalizować ryzyko zapadania…
Pustułka (falco tinnunculus) gniazdująca na kościelnej wieży. Marzec 2015 r. // Fot. Piotr Kamionka / Reporter

Wielkomiejskie umiejętności ptaków. W miastach ewoluują inaczej niż w dziczy

Mariusz Gogól
Ptaki po zamieszkaniu w mieście już po paru pokoleniach zaczynają się zmieniać. Ich ciała stają się mniejsze, a niektóre gatunki, jak kardynał północny, mają…
Danio rerio na obrazie wykonanym w tzw. mikroskopie konfokalnym, pozwalającym na przedstawianie obiektów w trzech wymiarach // Fot. NATIONAL INSTITUTES OF HEALTH / East News

Mózg to nie tylko neurony. Co o komórkach glejowych mówią nam eksperymenty na rybkach danio

Daniel Kozłowski
W cieniu neuronów swoją cichą pracę wykonują komórki glejowe. Budują ich osłonki, karmią je i czyszczą. Okazuje się jednak, że mają one więcej do powiedzenia w…
Słoń afrykański, Kenia. // Fot. Uwe Skrzypczak / B&EW

Podziały wśród słoni. Wszystko zależy od trąby

Łukasz Kwiatek
Słonie mają swoją preferowaną stronę, w którą najczęściej wyginają trąbę – można je więc dzielić na „prawotrąbowe” i „lewotrąbowe”. Andrew K. Schulz z…
Wizualizacja części neuronów mózgu muszki owocowej i połączeń między nimi. // Materiały prasowe FlyWire / Princeton University

Pierwsza taka mapa: powstał kontektom muszki owocowej

Łukasz Kwiatek
Członkowie konsorcjum naukowego znanego jako FlyWire najpierw dokładnie przeskanowali mózgi muszki owocowej mikroskopem elektronowym, potem zidentyfikowali 140…
Sekretarz generalny Komitetu Noblowskiego Thomas Perlmann ogłasza Victora Ambrosa i Gary'ego Ruvkuma tegorocznymi laureatami Nagrody Nobla w dziedzinie fizjologii lub medycyny za rok 2024. Sztokholm, 7 października 2024 r. // Fot. Jonathan Nackstrand / AFP / East News

Poznaliśmy laureatów Nagrody Nobla w dziedzinie medycyny i fizjologii

Bartosz Kabała
Amerykańscy biolodzy Gary Ruvkun i Victor Ambros zostali nagrodzeni za odkrycie miRNA i opisanie jego roli w regulacji ekspresji genów.
Fot. Stock.adobe.com

Amerykańscy naukowcy, barwnik nachosów i przezroczyste szczury

Łukasz Kwiatek
Badacze z Uniwersytetu Stanforda odkryli, w jaki sposób w ciągu kilku minut uczynić miękkie tkanki biologiczne – takie jak skóra i mięśnie – przezroczystymi.…
Sepiola atlantica (na zdj.) to jeden z gatunków mątw, które żyją w symbiozie z gatunkami wytwarzającymi światło. // Fot. Mark Kirkland / VW PICS / East News

Ludzie i zwierzęta: jak działa współpraca w przyrodzie

Maria Hawranek, Jonathan Silvertown
Prof. Jonathan Silvertown, ekolog ewolucyjny: Jesteśmy ultrakooperatywni, ale biologia nie zmusza nas do tego, byśmy byli dobrzy. Na współpracy opierają się…
Grupa bakterii Escherichia coli // Fot. Matthieu Louis / Adobe Stock

W porównaniu do roślin i zwierząt bakterie mogą wydawać się nieciekawe. Niesłusznie!

Kalina Węgrzyn
Te maleńkie stworzenia potrafią aktywnie poszukiwać pokarmu, unikać antybiotyków, a nawet pamiętać i się uczyć.
Brachycephalus pulex / fot. Renato Gaiga / flickr

Żaba z Brazylii jest najmniejszym kręgowcem na świecie

Łukasz Kwiatek
Wendy Bolaños i współpracownicy zmierzyli 46 osobników należących do gatunku Brachycephalus pulex. Okazało się, że 7-milimetrowe samce i 8-milimetrowe samice…
Łaskotane szczury piszczą ze śmiechu

Łaskotane szczury piszczą ze śmiechu

Łukasz Kwiatek
Wygląda więc na to, że szczury – a zapewne i inne zwierzęta – posiadają mózgowy „ośrodek zabawy”, zlokalizowany w ewolucyjnie starej części mózgu.

Menopauza i mózg: w poszukiwaniu terapii

Bartosz Kabała
Naturalna utrata płodności u kobiet to jedna z cech, które wyróżniają ludzi spośród innych ssaków. To powoduje jednak, że okres przekwitania kryje przed nauką…

Nowy mechanizm starzenia się organizmu

Michał Gikowski
Zbytnia szybkość skraca życie. Przynajmniej jeśli chodzi o kopiowanie genów. Bo nadmierny pośpiech prowadzi do powstawania kosztownych błędów.

Komu zawdzięczamy oko

Katarzyna Dziadowicz
Możliwość rozejrzenia się, dostrzeżenia niebezpieczeństwa i lokalizowania pożywienia z oddalenia ułatwiły życie naszym przodkom. Tak złożony narząd zmysłu jak…
Niektórzy biolodzy twierdzą, że rośliny wykazują elementarną świadomość, a ich repertuar zachowań można porównać do tego obecnego u owadów. / ALBERTO GHIZZI PANIZZA / AFP / EAST NEWS

Czy rośliny się uczą?

Paweł Jedynak
Pytanie może wydawać się dziwne, ale w nauce nie można niczego zakładać z góry. Trzeba przeprowadzić eksperyment.

Aminokwas wielki dla ludzkości

Katarzyna Dziadowicz
/ ADOBE STOCK

Dla szczurów jesteśmy całym światem. Czemu tak się ich boimy?

Adam Robiński
Z uwagi na fizjologiczne i genetyczne podobieństwo do człowieka wykorzystywany jest w pracach laboratoryjnych dla dobra ludzkości. Ale jako niepoliczalny,…
PIXABAY /

Zepsuta randka prusaka

Łukasz Kwiatek
Samce prusaków mają coraz większe problemy ze znalezieniem partnerki. Nie wszystkie samice potrafią docenić ich zaloty, za co zresztą odpowiada człowiek.

Co ty pleciesz, stary grzybie

Łukasz Kwiatek

Nie tylko transport

Bartosz Kabała
Laureaci Nagrody Nobla 2021: (od lewej) Ardem Patapoutian, David Julius, Giorgio Parisi, Syukuro Manabe, Klaus Hasselmann, David W.C. MacMillan oraz Benjamin List / NIKLAS ELMEHED / NOBEL PRIZE OUTREACH

Noble 2021

Mariusz Gogól, Bartosz Kabała, Tomasz Miller
Podstawy nauki o klimacie, ważne receptory w skórze, nowa metoda syntezy związków. Nagrodzone odkrycia kojarzą się ciepło. Na dobre i złe.

Mrówko, do ataku!

Katarzyna Dziadowicz
Amerykańska biolożka Lynn Margulis w szklarni, ok. 1990 r. / NANCY R. SCHIFF / GETTY IMAGES

Migracja genów

Mariusz Gogól
Pewien uciążliwy dla rolników owad w nieznany wcześniej sposób uodpornił się na działanie toksyn: kluczowy fragment informacji genetycznej pozyskał od rośliny.
Przygotowanie do startu promu Columbia z Kennedy Space Center, kwiecień 1981 r. Wśród ostatnich pasażerów tego promu była populacja nicieni C. elegans. / / CORBIS / GETTY IMAGES

Trzysta dwa neurony

Daniel Kozłowski
O żadnym innym organizmie zwierzęcym nie wiemy tak dużo jak o C. elegans. Ale wnioski z badań nad tym niepozornym nicieniem przekładają się także na ludzi.