„Sugarcane: rozliczenie z przeszłością”. Oscarowy dokument o kanadyjskiej hańbie

Co czuje mężczyzna z rezerwatu, były lider Pierwszego Narodu Williams Lake, kiedy z badań genetycznych wychodzi mu, że jest... w połowie Irlandczykiem?  Okazuje się, że jego biologicznym rodzicem był niejaki ojciec McGrath, współodpowiedzialny za nadużycia seksualne, znęcanie się i śmierć wielu podopiecznych w szkole z internatem. 

Niesławna placówka przy Misji św. Józefa działała w latach 1891-1981 na terenie Kolumbii Brytyjskiej jako jedna z wielu tego typu instytucji przeznaczonych dla dzieci rdzennych mieszkańców. Z rozporządzenia kanadyjskiego rządu zabierano je rodzicom i w celach „cywilizacyjnych” zamykano w ośrodkach prowadzonych przez Kościół katolicki. Jednakże film dokumentalny „Sugarcane: Rozliczenie z przeszłością”, nagrodzony za reżyserię na ubiegłorocznym festiwalu Sundance i teraz nominowany do Oscara, nie koncentruje się wyłącznie na tym, jak w XX wieku rozwiązywano „problem z Indianami”.

Kanadyjską dokumentalistkę i dziennikarkę śledczą Emily Kassie oraz Juliana Brave’a NoiseCata, aktywistę o rdzennej tożsamości, interesuje znacznie więcej niż dzisiejsze dochodzenie w sprawie odkrycia 215 nieoznakowanych dziecięcych grobów. Pokazują wielką zbiorową traumę, która ciąży na losach kolejnych pokoleń mieszkańców rezerwatu i nie tylko. Jej namacalne i tragiczne skutki w USA pokazywał także omawiany w tym miejscu dokument „Zaginiona” Sabriny Van Tassel, zaś o szczegółach haniebnego procederu w samej Kanadzie przeczytać można w reportażu „27 śmierci Toby’ego Obeda” Joanny Gierak-Onoszko. 

Ci, którzy doświadczyli tamtych krzywd i dziś występują przed kamerą, nazywają siebie ocalałymi, a podane na końcu filmu miażdżące dane liczbowe przekonują, iż nie ma w takim określeniu żadnej przesady. Dzieci znikały w tajemniczych okolicznościach, niektóre popełniały samobójstwa, najdrastyczniejsze jednak przypadki dotyczą losów noworodków odbieranych uczennicom zgwałconym przez księży czy zakonników. Niektóre z tych dzieci zostały uratowane cudem, na przykład z kubła na śmieci przeznaczone do spalenia. 

Kiedy dziś starsze kobiety pytane są o swoich krzywdzicieli, nazwiska z trudem przechodzą im przez gardło. Milczenie było zresztą przez całe dekady jedyną strategią przetrwania, tudzież następstwem wpajanego przez lata poczucia winy i wstydu. Ocalałym nawet Frank Sinatra śpiewający słodkim głosem kolędę „Cicha noc” źle się dzisiaj kojarzy, a coraz to nowe fakty skutkują podpalaniem kościołów.   

Mimo to wiele spośród ofiar nie utraciło swojej wiary. Jedna z nich – ten, który odkrył ponurą tajemnicę swojego DNA i zmarł niedługo przed premierą filmu – znalazł się nawet w delegacji zaproszonej do Watykanu. Lecz „Sugarcane” zwraca uwagę na połowiczność gestów wykonywanych nie tak dawno przez papieża Franciszka czy premiera Trudeau. Kiedy jedni mówią przede wszystkim o wybaczeniu, inni woleliby porozmawiać o zadośćuczynieniu, w znaczeniu elementarnej sprawiedliwości.

Żadne bowiem gesty ani tradycyjne obrzędy nie załatwią dzisiejszych problemów „odziedziczonych” po przemocowych placówkach – alkoholizmu, chorób psychicznych, rozbitych czy dysfunkcyjnych rodzin. Dlatego dokument rezygnuje z dynamiki właściwej filmowym śledztwom i woli oświetlenie bardziej intymne. A że pracuje na żywej ludzkiej tkance, dużo bardziej zajmuje go działanie terapeutyczne aniżeli demaskatorskie. 

Inaczej też ogląda się film, który dla jednego z twórców jest trudnym powrotem do koszmaru własnej rodziny. NoiseCat musiał zmierzyć się z przeszłością swego ojca i babki, skonfrontować ich i siebie ze skrywaną latami prawdą, z całym milczeniem otaczającym przeszłość jego współziomków. Efektem jest wyraźnie spowolniony rytm i refleksyjny ton „Sugarcane”, w którym rządzą pojedyncze historie. Nie pozwalają jednak przejść obojętnie obok przemocy systemowej – sankcjonowanej, a potem latami wymazywanej przez kanadyjskie państwo i Kościół.

„SUGARCANE: ROZLICZENIE Z PRZESZŁOŚCIĄ” – reż. Emily Kassie, Julian Brave NoiseCat. Prod. Kanada/USA 2024. Disney+.