Pomógł aliantom zbombardować niemiecką fabrykę paliw. Zginął tuż przed końcem wojny

Czwartego dnia ofensywy, 19 kwietnia 1945 r., wojska sowieckie przełamują linię niemieckiej obrony przed Berlinem na wzgórzach Seelow. Następnego zaczynają artyleryjski ostrzał miasta. Także tego dnia, w bunkrze pod Kancelarią Rzeszy, odbywa się przyjęcie z okazji 56. urodzin Hitlera. W noc poprzedzającą Führer przekazuje dowódcy berlińskiego okręgu hasło „Cytadela”: znak do ogłoszenia stanu alarmowego najwyższego stopnia.

W tle tych wydarzeń rozgrywa się dramat czterech członków polskiego ruchu oporu, osadzonych w więzieniu Brandenburg-Görden koło Berlina. Niemiecki sąd skazał ich na śmierć. Jednym z nich jest Leon Sowiński.

O takich jak on historycy napiszą potem, że byli „oczami aliantów”. Ludzie pracujący w polskim wywiadzie, który działał w całej okupowanej Europie i Afryce Północnej, wpłynęli na przebieg II wojny światowej. Z owoców pracy Oddziału II i wywiadu AK korzystali Brytyjczycy i Amerykanie. Pod koniec lat 90. XX w. Jan Nowak-Jeziorański powie, że bez nich ta wojna mogła trwać rok lub dwa dłużej.

To opowieść o jednym z nich.

Rodzi się jako poddany pruski: w Chełmnie, na sześć lat przed wybuchem I wojny światowej. W 1923 r., już obywatel młodej II RP, zaraz po szkole podejmuje pracę w sklepie „Bławaty-Konfekcja” Edmunda Krywalda. Wpierw jako praktykant, potem ekspedient i dekorator. Równolegle uczęszcza na kurs księgowości, by wkrótce zająć się też prowadzeniem ksiąg handlowych. 

Zwalnia się na własną prośbę. W świadectwie pracy właściciel pisze: „Pan Sowiński zdobył sobie moje pełne zaufanie, które umiał do ostatniej chwili jego współpracy zachować, był żytelny, pilny i mogę wymienionego, jako dzielnego i sumiennego ekspedienta polecić. W czasie swej bytności u mnie zachował się p. Sowiński beznagannie” (pisownia oryginalna).

18-letni Leon przeprowadza się do Kościerzyny i zatrudnia w Domach Towarowych Bronisława Drawskiego. Jest ekspedientem, później kierownikiem. Równocześnie znów się uczy: eksternistycznie, w tutejszej Szkole Handlowej.

Zachowało się zdjęcie Leona z tego czasu. W dwurzędowym płaszczu z futrzanym kołnierzem i kapeluszu typu homburg, mimo młodego wieku sprawia wrażenie człowieka już dojrzałego.

W następnych latach rozwija handlowe doświadczenie w kolejnych miejscach, m.in. jako kierownik w sklepie bławatnym „Bazar” w Starej Kiszewie. 

W 1931 r. zostaje powołany do 64. Pułku Piechoty w Grudziądzu.  Po odbyciu służby wraca do Kościerzyny i znów zatrudnia się w Domach Towarowych Drawskiego. Pracuje tam do połowy 1934 r., gdy ulega pokusie, jaką jest prężnie rozwijająca się Gdynia.

W tym to roku Antoni Sobański pisze w „Wiadomościach Literackich”, że „Gdynia jest miastem naprawdę młodym: miastem ludzi młodych, miastem męskim; miastem ludzi zdrowych, bo muszą wytrzymać ciężką pracę, a przedsiębiorczością już się wykazali”.

Pryncypałowi Leon tłumaczy, że chce „polepszyć swój byt”, a Drawski w świadectwie pracy pisze, że może „gorąco polecić” Sowińskiego jako „jednego z najlepszych współpracowników dzisiejszej młodzieży kupieckiej”. Ułatwia to zapewne uzyskanie posady kierownika w gdyńskim Domu Towarowym przy ul. Świętojańskiej. 

Ale Leon pracuje tu tylko trzy miesiące. Duch miejsca wzbudza w nim zapał do pójścia na swoje. Z przyjacielem Maksem Olbrachtem-Prądzyńskim zakładają w lutym 1935 r. sklep bławatny w miejscowości Starzyno w powiecie puckim.

Zatrudniona w sklepie przez Leona jego siostra Wanda i Maks zakochują się w sobie. Ślub biorą w 1938 r. W tym samym roku wspólnicy otwierają kolejny sklep, w Pucku. Zarządza nim Leon, a szwagier kieruje tym w Starzynie.

Na ślubie siostry u boku Leona obecna jest narzeczona: Maria Krausówna. Po kądzieli pochodzi z rodziny Żelewskich, szeroko na Kaszubach rozgałęzionej. Jej ojciec ma w Pucku hotel (najstarszy w mieście), restaurację i skład kolonialny.

Leon i Maria biorą ślub w kwietniu 1939 r. w kościele w Ryńsku. Proboszczem jest tu krewny Marii: ks. Feliks Otto Bach Żelewski (w 1901 r., w toruńskim procesie tajnego związku Filomatów Pomorskich, sąd zakazał mu studiowania na pruskich uczelniach; studia teologiczne kończył we Lwowie). Młodzi zamieszkują przy puckim Rynku w kamienicy, w której Leon prowadzi sklep.

Pod koniec sierpnia Leon zostaje zmobilizowany: do V baonu Obrony Narodowej, który należy do Oddziału Wydzielonego „Wejherowo”. Jego zadaniem jest obrona dostępu do Kępy Oksywskiej. W planach Kępa ma być bastionem, który nie dopuści Niemców do gdyńskich portów. Obrona przewidziana jest na góra siedem dni, w czasie których spodziewana jest aliancka pomoc. 

Ta nie nadchodzi. Napór wroga zmusza polskie oddziały do cofania się, zaczyna brakować amunicji. Batalion Leona traci ponad połowę stanu osobowego.

W nocy 10 września dowódca OW „Wejherowo” zarządza opuszczenie pozycji i odwrót na Kępę Oksywską. 14 września Niemcy zajmują Gdynię. Kępa jest ostrzeliwana przez artylerię i lotnictwo, jej obrońcy ponoszą duże straty. 18 września w Suchym Dworze (Gdynia Pogórze) Leon dostaje się do niewoli.

Tego samego dnia zaczyna się ostrzał Kępy Oksywskiej przez pancerniki „Schleswig-Holstein” i „Schleisen”. Nazajutrz płk Stanisław Dąbek, dowódca lądowej obrony wybrzeża, uznaje dalszy rozlew krwi za bezcelowy. Nakazuje zaprzestać walki i odbiera sobie życie.

Nie udało się dotąd ustalić, w którym z obozów jenieckich, Stargardzie Szczecińskim czy Dobiegniewie, przebywał Leon. Wiadomo, że w którymś z nich spotkał się z Maksem, który dostał się do niewoli na Półwyspie Helskim. 

Wspólnicy szukają wyjścia z krytycznej sytuacji. Uzgadniają, że jeden wybierze pracę przymusową w wyznaczonym przez Niemców miejscu, a drugi podpisze Volkslistę, co umożliwi mu powrót do domu. Ustalają, że jeśli jeden zginie, drugi zaopiekuje się jego rodziną.

Wyboru dokonują przez losowanie. Leonowi przypada praca przymusowa. Odpowiada mu to, w Pucku woli się nie pojawiać. Był członkiem Polskiego Związku Zachodniego i boi się represji. Maks podpisuje Volkslistę (w 1942 r. trafi do Wehrmachtu, przeżyje wojnę).

W lipcu 1940 r. Leon dostaje nakaz pracy w tartaku w Falkenwalde (dziś Tanowo koło Polic). Poruszać może się tylko na odległość 100 km, na dalsze wyjazdy musi uzyskać przepustkę.

Maria odnalazła męża jeszcze w obozie przejściowym w Gdyni. Widziała go wtedy jedynie z daleka. Później odszukała go w kolejnym obozie, gdzie mogli porozmawiać przez druty. Zaraz po tym, gdy Leona zwolniono z niewoli, Maria przyjeżdża do Falkenwalde i mieszka tam jakiś czas, wynajmuje pokój u starszego niemieckiego małżeństwa. Owocem tego pobytu są narodziny syna Jerzego w 1941 r.

Leon stara się o przepustki i parokrotnie odwiedza rodzinę w Pucku. Kolejny syn, Christian, rodzi się w 1943 r.

Wiele lat później Christian poświęci dużo czasu na rekonstruowanie historii ojca. W poszukiwaniach trafi na ślady, że już od połowy 1940 r. Leon brał udział w podziemnym wywiadzie. W takiej działalności obowiązuje tajemnica najwyższa, liczba źródeł jest skąpa. Nie sposób ustalić, dla której z podziemnych organizacji pracował.

Na Pomorzu jest ich kilka: Miecz i Pług, Związek Jaszczurczy, Gryf Pomorski i Związek Walki Zbrojnej / Armia Krajowa. W wywiadzie AK dalekiego zasięgu o kryptonimie „Stragan” (potem „Lombard”) działa sieć „Bałtyk”, obejmująca Pomorze. Z kolei organizacja Odra składa się z jeńców i robotników przymusowych (struktury te ze sobą współpracują).

Jest też kilka drobnych grup. Duże organizacje nie włączają ich do swych struktur, a tylko wprowadzają do nich osobę, która nie wyjawia swej faktycznej przynależności.

Antoni Lesner, który zetknął się wtedy z Leonem, pracował przymusowo w stoczni Oderwerke w Szczecinie, a później w zakładach sąsiadujących ze stocznią Vulcan. Wedle jego relacji „Sowiński wypytywał (...) gdzie pracuję, co robię. Postawił jeden warunek: nic nie notować, wszystko »zapisywać« w pamięci. A więc: jakie typy jednostek budujemy lub remontujemy, jakie części i dokąd są wysyłane, jakie są nastroje wśród Niemców”.

Pod koniec 1943 r. z Leonem kontaktuje się mąż jednej z sióstr jego żony – inżynier Aleksy Jendryczka, szef grupy wywiadowczej Miecza i Pługa. Jest też świeżo zaprzysiężonym członkiem „Lombardu” w sieci „Bałtyk” (to podgrupa „Bałtyk-303” dostarczy aliantom informacje o produkcji „cudownej broni” V-1 i V-2 w Peenemünde).

Jendryczka, który używa pseudonimu „Pomorski”, dopiero co uciekł znad jeziora Ilmień w Rosji, gdzie w Organisation Todt zajmował się melioracją. Podziemie finguje jego śmierć. Jego zadaniem na Wybrzeżu jest nawiązanie kontaktu z polską siatką ze Szczecina, obserwacja portów oraz rozpracowanie zakładów produkcyjnych i baz materiałów pędnych. Wśród jego współpracowników jest Franciszek Szornak z Wejherowa, szwagier żony Leona.

Blisko miejsca pracy Leona leżą Police, gdzie jest fabryka paliw syntetycznych. O znaczeniu strategicznym: Niemcy nie mają złóż ropy, a wojna pożera olbrzymie ilości paliwa. Z pomocą siatki, w którą zaangażowany jest Leon i członkowie innych struktur, Jendryczka rozpoznaje fabrykę. Operacja ma kryptonim „Synteza”. Efekty rozpoznania trafiają, przez Gdynię i Szwecję, do aliantów, którzy wiosną 1944 r. skutecznie bombardują fabrykę.

W kwietniu 1944 r. w punkcie kontaktowym w Warszawie, w którym Gestapo urządza „kocioł”, zostaje aresztowany Jendryczka. Snuto domysły, co było powodem wpadki. Wiadomo, że tuż przedtem w pociągu Szczecin-Warszawa ujęto kuriera organizacji, która współpracowała z Jendryczką. Rozpoznanie kurierów i łączników, a następnie ich śledzenie było ważną metodą rozpracowania podziemia.

Mają miejsce kolejne aresztowania. Leon zostaje zatrzymany na dworcu w Pucku. W obecności Marii, która odprowadza go do pociągu: po odwiedzeniu rodziny miał wracać do Falkenwalde.

Jest więziony w Szczecinie. Marii pozwolono na krótkie widzenie z nim. „Był bardzo zmieniony – relacjonowała później – nie poznałam go, miał wiele siwych włosów, był mało kontaktowy, spytał jedynie o dzieci, czy mamy z czego żyć”.

Maria jest przesłuchiwana. Nie zostaje aresztowana, ale musi meldować się w puckiej policji. Aby ratować męża, pisze list do SS-Obergruppenführera Ericha von dem Bach-Zelewskiego, jej dalekiego krewnego. Ten odpowiada, że „polskim świniom” nie pomaga.

19 stycznia 1945 r. do Trybunału Ludowego w Berlinie trafia akt oskarżenia wobec siedmiu Polaków. Pięciu, w tym Leon, odpowiada za szpiegostwo i zdradę (są uznawani za obywateli Rzeszy), a dwaj za to, że nie powiadomili władz o przestępstwie.

Rozprawa ma miejsce 2 lutego. Następnego dnia sąd wydaje wyrok: Sowińskiego, Jendryczkę, jego żonę Gertrudę oraz Alfonsa Warszczyńskiego i Adama Sobolewskiego skazuje na śmierć, a Szornaka i Ludwika Lietza na 7 lat więzienia. Prośba Leona o ułaskawienie zostaje odrzucona. W marcu trafia do więzienia Brandenburg-Görden.

Zgodnie z niemieckim prawem egzekucję można wykonać po stu dniach od uprawomocnienia się wyroku. Ale wobec nadchodzącej klęski procedury nie mają znaczenia. 20 kwietnia w więzieniu zjawia się, mimo trwającego nalotu, dwóch wysłanników Trybunału z nakazem egzekucji. Prócz czterech Polaków dotyczy on też paru innych skazańców. 

Wszystko odbywa się w makabrycznym pośpiechu. Każda z egzekucji, przez ścięcie na gilotynie, trwa dwie minuty zamiast przepisowych pięciu. To ostatnie egzekucje w tym więzieniu. 

Gertruda przeżyje. Osadzona w więzieniu dla kobiet w Berlinie, ocaleje.

Dopiero w 1985 r. Bundestag wydaje uchwałę, w której wyrokom Trybunału Ludowego odebrana zostaje moc prawna. W 1998 r. ustawa uchyla wszystkie narodowosocjalistyczne wyroki jako niesprawiedliwe.

Korzystałem z publikacji Christiana Sowińskiego „Historie rodzinne po mieczu i kądzieli”. Profesorowi Jerzemu Sowińskiemu dziękuję za jej udostępnienie.