Nauka

Kierownik działu: Łukasz Kwiatek

Obraz mikroskopowy limfocytów T znajdujących się we wnętrzu większej komórki odpornościowej (makrofagu pęcherzykowym występującym w płucach). Takie zjawisko biolodzy nazywają emperipolezą. // fot. cellimagelibrary.org

Zagadkowe komórki. Co sprawia, że potrafią zmieniać kształt i się przemieszczać?

Maria Hawranek, Ewa Paluch
Ewa Paluch, biofizyczka: Aby zrozumieć komórki, potrzebujemy jednocześnie i biologii, i fizyki. A od dawna kształcimy studentów albo na fizyków, albo na…
Aleksander Miszalski, Prezydent Miasta Krakowa // Fot. UMK
Materiał partnera

Prezydent Krakowa Aleksander Miszalski zaprasza na Copernicus Festival 2026

Aleksander Miszalski
Copernicus Festival od lat stawia pytania, które nie tracą na aktualności, choć zmieniają się konteksty, w jakich próbujemy na nie odpowiadać.
Mapa włókien nerwowych mózgu stworzona na podstawie badania DTI, jednej z metod neuroobrazowania // Connect Images - Curated / Shutterstock

Świadomość: im więcej na jej temat odkrywamy, tym bardziej niezwykła się wydaje

Kasper Kalinowski, Anil Seth
Anil Seth, neuropsycholog: Jeśli zdefiniujemy świadomość poprzez język czy intelekt, dostrzeżemy ją tam, gdzie jej nie ma, np. w modelach językowych, i…
Neurony i układy (2026) // il. Natalia Polasik / @moonwaterpl

Jak zrozumieć mózg? Ewolucja, różnice między płciami i przełomowe badania

Margit Kossobudzka-Lipińska
W naszych mózgach do dzisiaj występują cząsteczki, które niektórzy badacze uważają za pozostałości prastarego systemu wymiany informacji między komórkami. Mogą…
Mapa temperatury kosmicznego promieniowania tła wykonana na podstawie pomiarów misji WMAP. Obecnie różnice temperatur są minimalne, sięgają tysięcznych części procenta. Ale ich rozkład niesie informacje o bardzo wczesnym wszechświecie. // fot. NASA / WMAP Science Team

Dzień, który nie miał wczoraj. Jak sięgnąć do początków wszechświata

Sebastian J. Szybka
Najstarszego obrazu świata nie znajdziemy w muzeum. To mapa kosmicznego promieniowania tła, przedstawiająca wszechświat 380 tys. lat po Wielkim Wybuchu.
Loris powolny // Debbi / Adobe Stock

Ewolucja, emergencja, system i inne złożone pojęcia: co tak naprawdę znaczą?

Łukasz Lamża
Paradygmat złożoności dostarcza nowych narzędzi i języków opisu rzeczywistości – od fizyki po życie społeczne. Przyjrzyjmy się pytaniom, które odsłaniają jego…
Homo naledi // Emőke Dénes / CC BY-SA 4.0

Dlaczego tak trudno zrekonstruować ewolucję człowieka

Łukasz Kwiatek
Paleoantropolog John Hawks przekonuje, że nasi przodkowie byli bardziej zróżnicowani, niż dotąd uważaliśmy, a przy tym często się z sobą mieszali.
Natalia Polasik „XXX", 2018 r. // il. Natalia Polasik / @moonwaterpl

Dlaczego problemy filozoficzne nie doczekują się zadowalających odpowiedzi

Wojciech Sady
Czy skoro filozofowie nadal komentują teksty sprzed setek lat, to znaczy, że – w przeciwieństwie do nauk – w tej dyscyplinie nie dokonuje się istotny postęp?
Nominacje w konkursie Mądra Książka Roku 2025 dla dorosłych // materiały prasowe
Materiał partnera

Mądra Książka roku 2025: nominacje w konkursie dla dorosłych i dzieci

Kamil Kopij, Marta Alicja Trzeciak
Przedstawiamy nominacje w konkursach Mądra Książka Roku 2025 i Mądra Książka Roku 2025 Dla Dzieci. Zwycięzców ogłosimy podczas Copernicus Festival 2026.
// materiały prasowe Copernicus Festival

Zapraszamy na Copernicus Festival 2026: Złożoność

Łukasz Kwiatek
Program tegorocznego Copernicus Festival z pewnością jest złożony: to przeszło trzydzieści spotkań na głównej scenie w Muzeum Inżynierii i Techniki w Krakowie…
Ewakuacja pasażerów ze statku MV Hondius w porcie Granadilla. Teneryfa, 10 maja 2026 r. // Fot. Chris McGrath / Getty Images

To nie nowy covid. Eksperci uspokajają po wykryciu hantawirusa

Bartosz Kabała
Historia holenderskiego statku MV Hondius z ogniskiem hantawirusa na pokładzie pokazuje, że nasza globalna wioska wciąż boi się pandemii.
Porządek i chaos (2026) // il. Natalia Polasik / @moonwaterpl

David Krakauer: co apostoł nowej nauki o złożoności mówi o świecie

Piotr Urbańczyk
David Krakauer, gość tegorocznego Copernicus Festival, uważa, że potrzebujemy odmiennego ujęcia praw przyrody i narzędzi teorii złożoności, by wyjaśnić świat,…
Perspektywa problemu (2026) // il. Natalia Polasik / @moonwaterpl

Jak z prostych reguł powstaje skomplikowany świat

Łukasz Lamża
Podczas Copernicus Festival porozmawiamy o złożoności. Czasami wstaję rano i wszystko wydaje mi się proste. Następnego dnia wszystko znów jest strasznie…
Esfandijar zabija smoka, manuskrypt, XIV w. // CPA Media / Alamy / BE&W

Język praindoeuropejski: co nowego wiemy dzięki współpracy lingwistyki i genetyki

Kasper Kalinowski, Laura Spinney
Laura Spinney, pisarka i popularyzatorka nauki: Język ewoluuje zawsze, nawet jeśli nic się nie dzieje, choćby poprzez błędy dzieci uczących się mowy od…
fot. Łukasz Bernaś
Materiał promocyjny

Inauguracja programu Bison Fellowship

W Warszawie 27 kwietnia 2026 r. w Rotunda PKO odbyła się oficjalna premiera i inauguracja programu Bison Fellowship – największej w Polsce otwartej i…
Materiał prasowy
Materiał promocyjny

Finaliści Nagrody Przewroty 2026

Spośród 360 zgłoszeń z całego kraju Centrum Nauki Kopernik wyłoniło 10 najbardziej nowatorskich, przewrotowych i inspirujących inicjatyw edukacyjnych – po 5 w…
Noc naukowców na Politechnice Poznańskiej, 27 września 2019 r. // Fot. Łukasz Cynalewski / Agencja Wyborcza.pl

Tomasz Rożek: Dzieci nie mają nauki w nosie

Marcin Żyła, Tomasz Rożek
Do szkolnego podziału na fizykę, biologię czy geografię zawsze czułem dużą nieufność. Na szczęście moja działalność sprawia, że mogę na ten podział gwizdać –…
Dario Amodei, dyrektor generalny Anthropic, podczas konferencji dla deweloperów Code with Claude. San Francisco, 22 maja 2025 r. // Fot. Don Feria / AP / East News

Anthropic i Mythos: czy AI może włamać się do każdego systemu na świecie?

Agata Kaźmierska
Model Mythos od firmy Anthropic ma wykrywać groźne luki w zabezpieczeniach. Czy to przełom w cyberbezpieczeństwie, czy początek nowej ery cyberataków?
Ilustracja jelita cienkiego – kosmki jelitowe zwiększają powierzchnię wchłaniania składników odżywczych do krwi i limfy. U niektórych zwierząt dobrze ukrwione jelita mogą również uczestniczyć w wymianie gazowej, co zainspirowało eksperymenty z podawaniem tą drogą tlenu ludziom // Sebastian Kaulitzki / Adobe Stock

Takanori Takebe: Oddychanie przez jelita może ratować życie

Maria Hawranek, Takanori Takebe
Japoński biomedyk Takanori Takebe pracuje nad dojelitowym wspomaganiem oddychania i organoidami wątroby. To terapie pomostowe, które w krytycznym momencie mogą…
// Adobe Stock

Mózg, piękno i dobro. Jak neurobiologia pomaga zrozumieć potrzeby duchowe

Iain McGilchrist, Michał Łuczewski
Ian McGilchrist, psychiatra, neuropsycholog, filozof: Straciliśmy zdolność do korzystania z intuicji właściwych prawej półkuli mózgu. Wydają się kolidować z…
// Ground Picture / Shutterstock
Wersja audio

Co się dzieje z mózgiem nastolatka w epoce nowych mediów

Ilona Kotlewska
Na całym świecie toczą się debaty nad tym, jak nowe technologie wpływają na mózg i psychikę młodych ludzi. Co mówi na ten temat neuronauka?
Astronauci Reid Wiseman, dowódca Artemis II, Victor Glover, Christina Koch i Jeremy Hansen podczas przygotowań do misji Artemis II SLS. Centrum Kosmicznym im. Kennedy'ego NASA na Florydzie, 30 marca 2026 r. // Fot. Bill Ingalls / NASA

Program Artemis wchodzi w fazę załogową. Dlaczego Amerykanie chcą wrócić na Księżyc?

Wojciech Brzeziński
Misja Artemis II sprawdzi, czy NASA jest w stanie bezpiecznie dostarczyć astronautów w okolice Księżyca. To pierwszy krok w realizacji nowego planu USA: budowy…
W lagunach albo płytkich jeziorach na młodej Ziemi panowały odpowiednie warunki dla reakcji chemicznych, które mogły zapoczątkować życie // Nava Nava / Shutterstock

Jesteśmy na dobrej drodze, by zrozumieć, jak powstało życie na Ziemi

Mariusz Gogól, Rafał Szabla
Rafał Szabla, fotochemik: Opowieść o początku życia jest złożona. Ale ze wszystkich scenariuszy ten podkreślający udział promieniowania UV wydaje się…
Materiał prasowy
Materiał promocyjny

Office 2024 czy Microsoft 365 – które rozwiązanie będzie dla Ciebie lepsze?

Dzisiaj oprogramowanie biurowe jest niezbędne w praktycznie każdej pracy. Od kancelarii prawnej, przez biuro rachunkowe, aż po zakład mechaniki samochodowej,…
Nasz chronotyp określa to, kiedy osiągamy szczyt fizycznego i intelektualnego funkcjonowania i kiedy jest nam najtrudniej. Zależy on wielu czynników - w tym tych wrodzonych. Londyn, 17 grudnia 2025 r. // Fot. Richard Baker / In Pictures / Getty Images

Kto rano wstaje? Jak preferencje dobowe wpływają na nasze życie

Maria Hawranek, Maciej Stolarski
Maciej Stolarski, psycholog: Mamy bardzo silne przekonania na temat chronotypów. Osoby wieczorne uważamy za mniej zdolne, mniej sprawne, mniej pracowite, a…
// metamorworks / Adobe Stock

Ekonomiczna szklana kula: czy wielki model gospodarki pozwoli przewidywać kryzysy?

Karolina Safarzyńska
Fizyk i ekonomista Doyne Farmer pracuje nad modelem, w którym symulowane byłoby działanie niemal wszystkich firm na świecie. Jakie zalety i ograniczenia ma…
Ksiądz profesor Michał Heller // Rys. Marcin Bondarowicz dla „TP"

Racjonalny wszechświat Michała Hellera

Tomasz Miller
Zdaniem Michała Hellera świat przypomina odwieczną, matematyczną strukturę, a sukcesy nowożytnej fizyki niosą w sobie znaczny ładunek filozoficzny i…
Ksiądz profesor Michał Heller, 2008 r. // Fot. Rafał Guz / Forum

Poszukajmy razem mądrości. Michał Heller w rozmowie z Wojciechem Bonowiczem

Wojciech Bonowicz, Ks. Michał Heller
Ks. Michał Heller: Pierwszym symptomem mądrości jest umiejętność obiektywizującego obserwowania świata. Bez narzucania światu tego, co się chce zobaczyć. Jeśli…
// il. Przemysław Gawlas & Michał Kęskiewicz dla „TP”
Wersja audio

Musisz w to kliknąć. Dlaczego clickbait działa i jak na nas wpływa?

Łukasz Kwiatek
„Nigdy w to nie uwierzysz! Znowu to zrobił! Chodzi o Putina”. Pewnie wszyscy przyzwyczailiśmy się do nagłówków wyłudzających nasze kliknięcia. A nie powinniśmy.
Przed meczem o brązowy medal w hokeju kobiet pomiędzy Szwajcarią, a Szwecją na Zimowych Igrzyskach Olimpijskich w Mediolanie-Cortina 2026. Mediolan, 19 lutego 2026 r. // Fot. Jared C. Tilton / Getty Images

W obronie plemienności. Trzy ewolucyjne instynkty, które nauczyły nas współpracy

Kasper Kalinowski, Michael Morris
Michael Morris, psycholog kulturowy: Powstanie plemion rozszerzyło nasz krąg zaufania. Dzisiaj możemy zaufać obcej osobie, jeśli mówi naszym językiem, wykonuje…
// Aleksandr Sutula & Natalia Sutul / Adobe Stock

Dieta dzieci: niezdrowa żywność negatywnie wpływa na rozwój inteligencji

Łukasz Kwiatek
Badanie przeprowadzone na czterech tysiącach dzieci urodzonych w Brazylii w 2015 r. wykazało, że dieta oparta na przetworzonej żywności negatywnie wpływa na…
Zebrafish // Fot. Zhane Luk -/ Adobe Stock

Ryby, wirusy i szczepionki. W morzach i stawach toczy się nieustanny wyścig zbrojeń

Maria Hawranek, Krzysztof Rakus
Krzysztof Rakus, immunolog porównawczy: Gorączka karpi jest behawioralna – ryba płynie do cieplejszej wody, by się ogrzać i łatwiej zwalczyć infekcje. Wirus…
// il. Jerzy Skakun dla „TP"
Wersja audio

Zanim trafimy do lekarza, pytamy AI. Kiedy doktor Chat nie wystarczy

Agata Kaźmierska, Wojciech Brzeziński
Miliony ludzi najpierw pytają o zdrowie chatboty, dopiero potem lekarzy. AI diagnozuje coraz szybciej, myli się coraz rzadziej, a sektor digital health…
// Fot. Miljan Zivkovic / Adobe Stock

Jak pytać „doktora Chata” o zdrowie i nie zrobić sobie krzywdy

Agata Kaźmierska, Wojciech Brzeziński
Chatbot AI może pomóc zrozumieć objawy i przygotować do wizyty u lekarza – ale tylko wtedy, gdy korzystasz z niego świadomie. Te zasady pomagają uniknąć błędów…
Gra z Coriovallum // Fot. CC BY 4.0.

Ludus Coriovalli. Dzięki AI możemy zagrać w starożytną rzymską planszówkę

Łukasz Kwiatek
Między wiekiem II a IV naszej ery w „grę z Coriovallum” grali mieszkańcy rzymskiej osady na terenie dzisiejszej Holandii. Planszę do niej znaleziono jeszcze w…
Materiał Partnera

Fałsz na zamówienie, czyli kłamliwe chatboty krok po kroku

Marta Trzeciak, Marcin Kostecki
Grok potępia „mainstreamowych” dermatologów, ChatGPT leczy raka dietą alkaliczną, Gemini wychwala leki spod lady, Llama podważa istnienie depresji, a Sonnet…
Od lewej: La Chapelle, 50-60 tys. lat (linia neandertalczyków); Homo floresiensis, 60-100 tys. lat (hobbit z Flores); Harbin, 140-300 tys. lat (linia denisowian); Jabel Irhud, 300 tys. lat (wczesny H. sapiens) // materiały prasowe

Ewolucja człowieka: nasza wiedza o jej przebiegu coraz bardziej się komplikuje

Łukasz Kwiatek
Kilkaset tysięcy lat temu rodzaj ludzki był niemal tak zróżnicowany jak w tolkienowskim Śródziemiu. Jak do tego doszło? Nie wiemy, a najnowsze badania wskazują…
Huta Kościuszko w Chorzowie - delegacja ze Związku Radzieckiego. // PAP

Ołów, nowotwory i państwo. Zdrowie publiczne to nie teoria spiskowa

Bartosz Kabała
Trudno prowadzić zdrowe życie w zniszczonym środowisku. A ono zależy również od sprawnych instytucji publicznych, które nie mogą służyć interesom partii czy…
// furryfritz / Adobe Stock

Kot Schrödingera trochę przytył. Fizycy przesuwają granice świata kwantowego

Łukasz Lamża
Eksperyment przeprowadzony przez wiedeńskich fizyków dowodzi, że granica między światem kwantowym a klasycznym jest bardziej płynna, niż dotąd myśleliśmy. Na…
Snowball, tańcząca do muzyki kakadu żółtoczuba, gwiazda YouTube’a // Fot. Irena Schulz / Bird Lovers Only Rescue Service Inc. / AFP / East News
Wersja audio

Zwierzęta czują beat. Co poczucie rytmu mówi o ich umysłach?

Katarzyna Dziadowicz
Do przełomu w naszym rozumieniu umysłów zwierząt czasem może doprowadzić śmieszny film udostępniony na YouTubie.
// liderina / Adobe Stock

Dziewczynki dojrzewają coraz szybciej. Jakie są tego przyczyny?

Bartosz Kabała
W połowie XIX w. pierwsza miesiączka występowała w wieku 16-17 lat. Współcześnie dziewczynki zaczynają dojrzewać kilka lat wcześniej. Konsekwencje zdrowotne są…
Łódź na Nilu, malowidło naścienne z czasów 18 dynastii (ok. 1567-1320 pne). Egipt, Teby, grobowiec Seenefera // Leemage / UIG / BE&W

Bariera, której nie było. Jak podzieliliśmy świat na Wschód i Zachód

Kasper Kalinowski, Josephine Quinn
Prof. Josephine Quinn, historyczka: Dzieje dawnych społeczeństw są historią kulturowego zapożyczania. Historia świata w ogóle zależy od tego, że takie…
Materiał prasowy
Materiał promocyjny

Dlaczego Polacy wciąż wstydzą się mówić po angielsku?

Znamy zasady gramatyki, oglądamy seriale w oryginale i rozumiemy pisane teksty. Jednak gdy trzeba otworzyć usta i sklecić kilka zdań w rozmowie z obcokrajowcem…
Laureatem ogólnopolskiej kategorii poprzedniej edycji Nagrody Przewroty był kurs dokształcający dla położnych „Poradnictwo w okresie transformacji menopauzalnej”, realizowany przez Kulczyk Foundation w partnerstwie z Naczelną Radą Pielęgniarek i Położnych oraz Warszawską Okręgową Izbą Pielęgniarek i Położnych. // Anita Walczewska / materiały prasowe CN Kopernik
Materiał promocyjny

Edukacja jest przewrotna. Centrum Nauki Kopernik przyzna Nagrodę Przewroty 2026

W jednej ze szkół w Siemianowicach Śląskich na matematyce uczniowie i uczennice piszą kredą po ścianach.
Shastasaurus, wizualizacja // Daniel Eskridge / Adobe Stock
Wersja audio

Niezwykła historia ichtiozaurów. Co się stało z władcami prastarych mórz?

Daniel Tyborowski
Ichtiozaury zniknęły w ciszy. Pozostawiły po sobie skamieniałe wspomnienia: zęby, kręgi, fragmenty czaszek. Ale opowieść, którą niosą, nadal pulsuje życiem.
Fot. Agnieszka Kantaruk / B&EW

Piętrowe układanie diet: nowa moda, która może szkodzić

Bartosz Kabała
Diety potrafią pomagać w leczeniu, ale mogą też szkodzić. Coraz częściej pacjenci łączą kilka zaleceń naraz, a w efekcie eliminują z jadłospisu zbyt wiele…
Barbara Latacz / materialy prasowe CERN

Kubit z antyprotonu: krok w stronę komputerów kwantowych i nowej fizyki

Piotr Żuchowski
Zespół kierowany przez polską badaczkę, dr Barbarę Latacz, uzyskał układ kwantowy, który umożliwił nam zajrzenie głębiej niż wcześniej w zasady rządzące…
Alexander Rothaug, „Trzy Mojry”, ok. 1910 r. // Heritage Image / Alamy / BE&W

Przypadek i determinizm: czy w przyrodzie występują zdarzenia nieuniknione?

Łukasz Lamża
Wszyscy zastanawiamy się, co się może wydarzyć w nowym roku. A czy jest coś, co musi się wydarzyć? Oj, nauka nie lubi się z pojęciem przeznaczenia.