Mądra Książka roku 2025: nominacje w konkursie dla dorosłych i dzieci

Nominacje w konkursie Mądra Książka Roku 2025 dla dorosłych

Nicklas Brendborg, (SUPER)STYMULOWANI. JAK NAUKA I PRZEMYSŁ MANIPULUJĄ NASZYMI INSTYNKTAMI, tłum. Alicja Głuszak, CCPress

Jak pozwalamy się wodzić za nosy

Współczesna cywilizacja stworzyła świat, do którego nasze ewolucyjne oprogramowanie nie pasuje. Nicklas Brendborg demaskuje mechanizmy, dzięki którym wielki przemysł zamienia nasze naturalne instynkty w pułapki. 

Autor analizuje zjawisko „bodźców nadmiarowych”, pokazując, jak dodawane z premedytacją do produktów spożywczych sól, tłuszcz i cukier czy precyzyjnie zaprojektowane algorytmy mediów społecznościowych przejmują kontrolę nad naszym układem nagrody, skłaniając nas do zachowań, których racjonalnie wolelibyśmy uniknąć. 

Pisze o tym, jak współczesny marketing wykorzystuje zdobycze psychologii behawioralnej i biologii przeciw nam. Rzuca nowe światło na naszą codzienną walkę z pokusami, przekonując, że to nie brak silnej woli jest problemem, lecz fakt, że żyjemy w środowisku zaprojektowanym tak, by maksymalizować zyski wielkiego biznesu. 

Paul M.M. Cooper, UTRACONE CYWILIZACJE. JAK ROZKWITAŁY I UPADAŁY IMPERIA, tłum. Arkadiusz Bugaj, Znak Horyzont

Czego nas uczy historia upadku

Strzaskane trzony kolumn wyłaniające się z piasków pustyni, posągi z Wyspy Wielkanocnej patrzące w pustkę i zarośnięte świątynie Angkoru to nie tylko malownicze ruiny – to ostrzeżenia. Paul Cooper przeprowadza „sekcję zwłok” najwspanialszych imperiów świata, analizując moment, w którym duma ustępuje miejsca katastrofie. Demaskuje iluzję trwałości, pokazując, że każda cywilizacja jest jedynie chwilowym gościem na Ziemi, a mechanizmy jej zmierzchu są przerażająco powtarzalne.

Cooper serwuje gęstą narrację o zmianach klimatu, wyczerpaniu zasobów, wojnach domowych i fatalnych błędach elit. To historia pisana z perspektywy ruin. Ale książka rzuca też światło na naszą teraźniejszość, niepokojąco przypominając, że największe tragedie przeszłości rzadko zdarzały się z dnia na dzień.

Crawford Hollingworth, Cathy Tomlinson, MÓZG NA AUTOPILOCIE. POZNAJ SIEBIE I ZMIEŃ WSZYSTKO, tłum. Magda Witkowska, Prószyński i S-ka

Weź stery we własne ręce

Większość z nas codziennie pokonuje drogę z pracy do domu, nie rejestrując niemal żadnego zakrętu ani zmiany świateł, jakby za sterami naszego ciała siedział niewidzialny pasażer. Ten stan zawieszenia to nie przypadek, lecz dowód na istnienie potężnego mechanizmu, który zarządza niemal całym naszym życiem. 

Autorzy zabierają nas w podróż pod powierzchnię świadomości, gdzie rezyduje nasz wewnętrzny autopilot, potężny mechanizm sterujący niemal wszystkimi naszymi codziennymi działaniami. Z naukową precyzją, ale i dużą dawką empatii, opisują „cztery kamienie węgielne” naszych zachowań oraz dziesiątki błędów poznawczych, które sprawiają, że bywamy istotami na wskroś nielogicznymi. To jednak nie tylko katalog naszych słabości, ale również poradnik pokazujący, jak przejść na ręczne sterowanie własnym życiem.

Agata Kaźmierska, Wojciech Brzeziński, CO TO BĘDZIE? KRÓTKI PRZEWODNIK PO KOŃCACH ŚWIATA, Port

Zbudowaliśmy świat fascynująco niebezpieczny

Najczęściej traktujemy wizję globalnej katastrofy jako efektowny scenariusz filmowy, tymczasem Agata Kaźmierska i Wojciech Brzeziński sprowadzają nas na ziemię, pokazując, że „koniec świata” to w rzeczywistości suma bardzo konkretnych, matematycznych prawdopodobieństw. Autorzy przyglądają się pęknięciom w fundamentach naszej cywilizacji: od przestarzałych procedur obsługi głowic nuklearnych, przez nieobliczalność sztucznej inteligencji, aż po ukryte w laboratoriach patogeny, które tylko czekają na jeden błąd człowieka.

Ale zamiast siać panikę, prowadzą nas przez labirynt współczesnych zagrożeń ze swadą i czarnym humorem. Czy wiedzieliście np., że jesteśmy ledwie jedną silniejszą burzę słoneczną od wysłania naszej cywilizacji z powrotem do XIX wieku? To lektura, która rzuca nowe światło na naszą kruchą codzienność i mówi wiele o świecie, w którym żyjemy.

Agnieszka Krzemińska, HOMO (NIE TYLKO) SAPIENS. INNA OPOWIEŚĆ O NASZYCH PRZODKACH, Wydawnictwo Literackie

Fakty i mity na temat naszego pochodzenia

Tradycyjna wizja ewolucji jako drabiny, po której wspinaliśmy się od prymitywnych form aż do współczesnego człowieka, już dawno odeszła do lamusa. Agnieszka Krzemińska pokazuje bardziej adekwatny naukowo obraz naszych początków. 

To opowieść, w której biologia splata się z kulturą, a sacrum z profanum. Dowiemy się, że neandertalczycy nie byli tępymi osiłkami, lecz wrażliwymi artystami, a nasi przodkowie dzielili planetę z całą galerią innych gatunków ludzi, z którymi nierzadko wchodzili w bardzo bliskie relacje. Autorka rzuca nowe światło na rolę kobiet w paleolicie, demaskuje mity dotyczące polowań, opisuje, jak dawne wirusy i genetyczne pamiątki po kuzynach wciąż kształtują naszą dzisiejszą odporność. Pokazuje, że bycie Homo sapiens to wynik nie tyle przeznaczenia, co splotu przypadków i wzajemnych przenikań wielu ludzkich światów.

Dawid Myśliwiec, WSZYSCY TO ROBIMY, CZYLI KRÓTKA OPOWIEŚĆ O MIJANIU SIĘ Z PRAWDĄ, Altbuch

Przewodnik po poznawczych pułapkach

Dlaczego wasze wspomnienia o rodzinnym obiedzie drastycznie różnią się od wersji pozostałych domowników? Dlaczego tak trudno przekonać kogoś do zmiany zdania mimo posiadania niepodważalnych dowodów? Dawid Myśliwiec zaprasza nas do fascynującego, a czasem niewygodnego świata naszych umysłów. Autor rozkłada na czynniki pierwsze mechanizmy kłamstwa, manipulacji i dezinformacji, które towarzyszą nam na każdym kroku – od niewinnych rodzinnych anegdot po wielkie kampanie polityczne.

Tłumaczy, dlaczego nasze mózgi wolą „bezpieczne” kłamstwo od skomplikowanej prawdy i jak łatwo zaszczepić w nas fałszywe wspomnienia. Wyjaśnia, czym są „niebieskie kłamstwa” oraz jak heurystyka dostępności sprawia, że boimy się rekinów bardziej niż własnych psów. Książka pomaga zrozumieć, co dzieje się w naszych mózgach.

Paulina Rowińska, MAPOMATYKA. JAK MAPY PROWADZĄ NAS I ZWODZĄ, tłum. Michał Rogalski, Wydawnictwo RN

Kartografia, medycyna, biznes i polityka

Gdy patrzymy na mapę świata, często widzimy gigantyczną Grenlandię, która rozmiarem zdaje się dorównywać całej Afryce. Ale to nie błąd kartografa, lecz fascynujący dowód na to, jak bardzo matematyczne próby spłaszczenia kuli zniekształcają naszą wizję rzeczywistości. „Mapomatyka” to opowieść o tym, jak próba przeniesienia trójwymiarowej Ziemi na płaski papier zmusiła nas do kłamstw – czasem niewinnych, a czasem celowych i politycznych.

Z książki Pauliny Rowińskiej dowiecie się także, dlaczego długość linii brzegowej zależy od... długości linijki, poznacie sekrety nawigacji lotniczej, przeczytacie, jak nasz mózg tworzy mapy otoczenia, jak matematyka pomaga ratować życie podczas epidemii i co wspólnego mają kolorowe grafy z planowaniem idealnego usadzenia gości na weselu. 

Kelly Weinersmith, Zach Weinersmith, MIASTO NA MARSIE. CZY MOŻEMY SKOLONIZOWAĆ KOSMOS, CZY POWINNIŚMY TO ROBIĆ I CZY NAPRAWDĘ MAMY TO DOBRZE PRZEMYŚLANE?, tłum. Dorota Konowrocka-Sawa, Insignis

Kosmiczne marzenia i przyziemne problemy

Podczas gdy popkultura karmi nas wizjami odległych galaktyk, rzeczywistość sprowadza nas na ziemię: między 1972 i 2025 rokiem człowiek nie zapuścił się poza pole grawitacyjne naszej planety – zmieniło się to dopiero w tym roku. „Miasto na Marsie” wyjaśnia, dlaczego kosmiczne podróże – a potem kolonizacja innych globów – są takie trudne. 

Autorzy poddają analizie każdy aspekt pozaziemskiego osadnictwa. Od biologicznych ograniczeń, przez porażki zamkniętych ekosystemów (jak Biosfera 2), aż po rozważania o przestarzałym prawie kosmicznym. Wskazują, że brak jasnych regulacji i próby zawłaszczania przestrzeni mogą stać się zarzewiem konfliktów mocarstw nuklearnych. Podważają też sens traktowania Marsa jako „planu B” dla ludzkości – zwłaszcza przez miliarderów z przerośniętym ego. 

Joshua N. Winn, MAŁA KSIĘGA EGZOPLANET, tłum. Tomasz Lanczewski, Helion

Doniesienia z innych światów

Czy jesteśmy sami we wszechświecie? To pytanie przestało już być domeną filozofów, a stało się polem badawczym astronomii. Jeszcze trzydzieści lat temu nie znaliśmy ani jednej planety krążącej wokół gwiazdy innej niż Słońce. Dziś wiemy o tysiącach światów, z których niektóre wydają się wyjęte wprost z kart powieści science fiction. 

Joshua Winn zabiera nas w podróż do miejsc, gdzie zamiast deszczu pada płynne żelazo, a planety, lekkie jak wata cukrowa, krążą wokół dwóch gwiazd jednocześnie. To opowieść o wielkiej epoce odkryć: od pionierskich pomiarów paralaksy w XIX w., przez zastosowanie metody dopplerowskiej w astronomii, aż po kosmiczne misje Teleskopu Keplera. Winn udowadnia, że choć nasz Układ Słoneczny jest dla nas domem, to w skali galaktyki jesteśmy zaledwie małym miasteczkiem na odludziu.

Adam Zbyryt, CZEGO SIĘ BOJĄ PTAKI, Wydawnictwo Poznańskie

Jak się żyje naszym skrzydlatym sąsiadom

Wielu z nas traktuje ptaki jedynie jako ożywiony element krajobrazu, tymczasem pod warstwą piór kryje się skomplikowany system wczesnego ostrzegania i głęboki świat emocji. Adam Zbyryt przedstawia ewolucyjne mechanizmy przetrwania, pokazując, że lęk jest dla ptaków nie tylko obciążeniem, ale przede wszystkim precyzyjnym narzędziem nawigacyjnym. Autor wyjaśnia m.in., jak urbanizacja, hałas i zmiany klimatu stały się „nowymi drapieżnikami”, które testują granice adaptacji gatunków. 

Strach bywa zaraźliwy nie tylko wśród ludzi, a nasze codzienne decyzje – od wycinki drzew po sposób gospodarowania przestrzenią – stają się dla ptaków realnym źródłem egzystencjalnego zagrożenia. To opowieść o istotach, które każdego dnia balansują na cienkiej granicy między instynktowną ostrożnością a ciekawością. I które podejmują równie złożone decyzje, jak my sami.

Nominacje w konkursie Mądra Książka Roku 2025 dla dzieci

Jolanta Richter-Magnuszewska, CO MÓWIĄ ZWIERZĘTA?, Kropka 

Wsłuchaj się w odgłosy zwierząt i naucz się ich języka

„Boję się”, „lubię cię”, „jestem gotowy do obrony” – zwierzęta nieustannie przekazują ważne komunikaty na temat swojego nastroju, stanu zdrowia czy zamiarów. Aby zrozumieć te przekazy, potrzeba odrobiny dobrych chęci oraz wiedzy. Dużą jej dawkę można znaleźć w książce „Co mówią zwierzęta?”. Zawiera ona nie tylko opisy zachowań oraz ich interpretacje, lecz także kody do plików dźwiękowych, które można odsłuchać, by nauczyć się „języka” zwierząt niemal jak one same.

Róża Hajkuś, Paweł Gierliński (ilustracje), CO GŁOWIE WYJDZIE NA ZDROWIE? MÓZG WIE I O TYM OPOWIE, Sensus

Wszystko, co trzeba wiedzieć o swoim mózgu

Co lubi mózg? Uwielbia poznawać nowe rzeczy, jeść zdrowe posiłki, spotykać się z przyjaciółmi, a także wypoczywać. Jest też wielkim fanem aktywności fizycznej. Czego mózg się boi i powinien unikać? Przede wszystkim nadmiaru bodźców, długiego czasu ekranowego, a także social mediów, które skłaniają go do ciągłego porównywania się z innymi i poczucia, że coś go omija. Warto to wiedzieć, by dobrze się tym narządem opiekować. Jak dowodzi książka „Co głowie wyjdzie na zdrowie?”, to wcale nie jest takie trudne, trzeba tylko wiedzieć, jak zacząć. 

Boguś Janiszewski, Agnieszka Jankowiak-Maik, Max Skorwider (ilustracje), CZY KRZYŻACY TO FAJNI CHŁOPACY?, Agora dla Dzieci

Prawdziwa historia nigdy nie jest nudna

„Papież tłumaczy ludziom, że krucjaty to ich święty obowiązek – 1095 r.”, „Krzyżacy otrzymują od papieża oficjalne papiery na bycie Krzyżakami – 1190 r.”, „Krzyżacy i Polacy walczą ze sobą, obie strony wygrywają – tak przynajmniej twierdzą – 1331 r.”. To tylko część kalendarium zawartego w książce, którą Babka od Histy – Agnieszka Jankowiak-Maik, oraz Boguś Janiszewski i Max Skorwider powracają w wielkim stylu. Jak sami piszą: „wyglądacie mi na kumatych”, więc przeczytajcie tę pozycję. Poczucie humoru i zamiłowanie do absurdu mile widziane. 

Michał Rusinek, Joanna Rusinek (ilustracje), BIBUŁA W TAPCZANIE. O SOLIDARNOŚCI DLA DZIECI, Agora dla Dzieci

Opowieści międzypokoleniowe

Dlaczego mały Michał po wyjeździe za granicę robił zdjęcia... kolorom? Czemu mama przywiozła mu z Rosji różowy karabin-zabawkę? Czym był wyrób „czekoladoniepodobny”? Książka „Bibuła w tapczanie” odpowiada na te wszystkie pytania. Ale co ważniejsze – wyjaśnia młodym czytelnikom, za czym tęsknili Polacy żyjący w latach 80. i dlaczego postanowili się zbuntować przeciwko opresyjnej władzy. Choć temat trudny i wydaje się „dorosły”, publikacja podejmuje te wątki z delikatnością i humorem. 

Adam Mirek, Artur Ernest (ilustracje), COŚ TU ŚMIERDZI. NAUKA, KTÓRA WRZE, BULGOCZE I WYBUCHA, Znak Emotikon

Wyprawa w świat zapachów – nie tylko tych miłych

Czy chemia to tylko zbiór zagadkowych symboli, czy raczej „fascynująca opowieść o tym, jak powstaje, zmienia się i przemija wszystko”? Dla czytelników Adama Mirka odpowiedź jest prosta – ten badacz i popularyzator nauki zamienia każdy temat w fascynującą historię: pełną humoru, wybuchów, a nierzadko też „bebechów”, „glutów” i smrodu. I właśnie zrobił to znowu, w swojej najnowszej książce. Zatem uwaga: coś tu śmierdzi!