Miloszević umarł niewinny

Jeśli porównywać proces Milosevicia z norymberskim - a jest to zasadne tak w wymiarze prawnym, jak i politycznym - to warto przypomnieć, jak wielką wagę przywiązywano wtedy do zdrowia i dobrego samopoczucia (tak jest, dobrego samopoczucia) przywódców III Rzeszy: każdego więźnia obserwował bez przerwy strażnik, a sztab lekarzy reagował nie tylko w przypadku kataru, ale także depresji. Miloszević miał w celi komputer, telefon i faks, ale czegoś zaniedbano, skoro tak ważnego więźnia znaleziono martwego w celi. Że choruje, było wiadome: haski proces ciągnie się od czterech lat także dlatego, że był wielokrotnie przerywany z powodu złego stanu zdrowia byłego prezydenta Jugosławii. Teraz, skoro obowiązuje domniemanie niewinności, "rzeźnik Bałkanów" umarł jako człowiek niewinny.

Podobnie jak postaci jego poprzedników (Hitlera, Stalina, Mao czy Pol Pota), osoba Miloszevicia zmusza do powtórzenia odwiecznego pytania o rolę jednostki w historii. Czy Miloszević był ideologiem (serbskiego nacjonalizmu), czy też posługiwał się ideologią "tylko" jako instrumentem, to i tak pytanie, na które odpowiadać będą historycy, brzmi: czy gdyby w chwili, kiedy niezależność uzyskiwały kolejne jugosłowiańskie republiki, przywódcą narodu serbskiego został ktoś inny, a nie on - syn katechety, który w 1986 r. stanął na czele Serbskiej Partii Komunistycznej, aby cztery lata później zostać, dzięki hasłom nacjonalistycznym, prezydentem Serbii - to również doszłoby do wojen w Chorwacji, Bośni i Kosowie? Do śmierci kilkuset tysięcy ludzi, wygnania i cierpień milionów, trzyletniego oblężenia Sarajewa, gwałtów na kobietach, "czystek etnicznych", Srebrenicy i do "wojny totalnej" wszystkich ze wszystkimi...

Kres rządom Miloszevicia położyli w 2000 r. sami Serbowie. Dlatego w jego procesie chodziło nie tylko o sprawiedliwość. Miał on także wpływ na zmiany demokratyczne w Serbii i na ocenę przeszłości. Tę szansę haski trybunał zmarnował.