Chryje z Polską

Wojtyszko skupił się na jednym epizodzie z życia artysty: wyrazistym, a zarazem stosunkowo mało znanym. W 1905 r., zmobilizowany przez rewolucyjną sytuację w Rosji, Józef Piłsudski rozpoczyna potajemne organizowanie bojówek PPS; aby zgromadzić fundusze na uzbrojenie, za radą Żeromskiego postanawia wystosować odezwę do narodu, popartą głosami wybitnych artystów. Odwiedza Wyspiańskiego, który entuzjastycznie popiera owe plany jako szansę, by wreszcie słowo zmieniło się w czyn. Efekt spotkania jest jednak osobliwy: Wyspiański oferuje socjaliście-rewolucjoniście litografię przedstawiającą Matkę Boską Częstochowską i hymn "Veni Creator"; Piłsudski radzi inspirować się "Trylogią" Sienkiewicza. Porozumienie pomiędzy dwoma wybitnymi i po równi przejętymi sprawą narodową osobowościami okazuje się niemożliwe.

Wojtyszko pisząc "Chryje z Polską" wykorzystał fakty historyczne i dopełnił puste miejsca fantazjami na temat możliwego biegu działań, a w dialogi powplatał cytaty z dokumentów, listów i dzieł Wyspiańskiego. Ta metoda pracy lepiej sprawdziła się w przypadku rysunku autentycznych postaci niż przy karykaturalnych i płaskich sylwetkach bohaterów drugoplanowych. Mówiący cytatami z "Wyzwolenia" i "Studium o Hamlecie" Wyspiański w interpretacji Mariusza Bonaszewskiego jest postacią frapującą: chory, zmęczony i słaby, potrafi jednak podejmować odpowiedzialne decyzje. Zdolny jest zarówno do poetyckich i patriotycznych wzlotów, jak do trzeźwej oceny otaczających go głupich i pretensjonalnych ludzi. Ma zarazem dojmujące poczucie klęski i pełne przekonanie o słuszności swoich trudnych wyborów.

Wyspiański konfrontowany jest z jednej strony z rzeczowym Piłsudskim (Robert Gonera), z drugiej - z żoną Teofilą (poruszająca Katarzyna Skarżanka), z którą wiąże go silna więź, ale zarazem odpychają różnice niemożliwe do przezwyciężenia. Rodzina jest dla niego zarazem gwarancją bezpieczeństwa i więzieniem, źródłem radości i ogromnym obciążeniem. Brak wspólnego języka kładzie się cieniem na życiu osobistym Wyspiańskiego, ale też niweczy plany Piłsudskiego, otoczonego przez skłóconych, niemających skrystalizowanych poglądów i planu działania konspiratorów, drepcących w kółko niczym bohaterowie "Wesela". Typowo polska niemożność działania okazuje się silniejsza niż szczytne idee. Rzucone żartem zdanie, że Wyspiański i Piłsudski kiedyś spotkają się w Krypcie Wawelskiej, jest co prawda prorocze, ale brzmi w tym kontekście bardzo gorzko.

MACIEJ WOJTYSZKO, "CHRYJE Z POLSKĄ", reż.: MACIEJ WOJTYSZKO, zdj.: Grzegorz Kędzierski, muz.: Jerzy Satanowski, scenogr.: Małgorzata Grabowska, emisja w Programie 1 TVP 12 listopada 2007 r. o godzinie 20.20.