Bogini - królowa niebios

Występujący w obronie kultu Jahwe Jeremiasz napotkał na silny opór jednej grupy społecznej - kobiet. Wiele wskazuje, że pełniły one funkcje kultyczne w obrzędach ku czci bogini, “królowej niebios" (Jr 7, 18; 44, 17. 18. 25.). Świadczy o tym zwłaszcza bezpośrednia polemika przekazana w rozdziale 44. Księgi Jeremiasza. Do późniejszych opracowań redakcyjnych tego tekstu zaliczyć należy wezwania do całego ludu, by zaprzestał składania ofiar cudzym bożkom.

22.02.2004

Czyta się kilka minut

Pierwotnie spór toczył się między prorokiem a kobietami. Znamienne, że nie określa ich przez odniesienie do ojców, mężów czy synów. W znanym nam tekście słowa, którymi prorok zwraca się do kobiet, nie są wolne od ironii: “Wy, niewiasty, wypowiadacie [śluby] własnymi ustami i spełniacie je własnymi rękami, twierdząc: »Wypełnimy ściśle śluby, które złożyłyśmy: będziemy składać królowej niebios ofiary kadzielne i ofiary z płynów dla niej«. - Wypełniajcież więc ściśle swoje śluby i składajcie gorliwie wasze ofiary z płynów!" (44, 25n). Jeremiasz zapowiada następnie karę, jaką jest pozostanie w niewoli tych, co nie wierzą słowu Jahwe.

Prorok pozostaje osamotniony w wezwaniach. W niewoli, gdy znikąd nie widać pomocy Jahwe, Jego lud pokłada nadzieję w bogini, królowej nieba. Jeremiasz w odejściu od kultu Jahwe widzi przyczynę niewoli, lud zaś w powrocie do czczenia bogini dostrzega nadzieję na wyjście z niewoli, zapewnienie pokoju, bezpieczeństwa i chleba: “Co do mowy, którą wygłosiłeś do nas w imieniu Jahwe, wcale cię nie usłuchamy. Chcemy bowiem nadal wypełniać to wszystko, co przyrzekły usta nasze: kadzenie królowej niebieskiej i ofiary z płynów dla niej, jak to dotąd czyniliśmy..." (44, 16n).

Bogini ta była identyfikowana z różnymi postaciami. Być może chodziło o asyryjską boginię Isztar lub kananejską Astarte, być może “królowa niebios" łączyła w sobie cechy wielu lokalnie czczonych bogiń. Ponad 2,5 tys. lat później nie jesteśmy w stanie stwierdzić, o którą z nich chodziło. Faktem jest jednak, że czas tuż przed niewolą babilońską jest epoką wyraźnego ożywienia kultu bogiń w Izraelu. Świadczy o tym nie tylko Księga Jeremiasza, ale analogiczne wezwania innych proroków oraz wykopaliska archeologiczne. Odnaleziono m.in. ponad 3 tys. wypalanych figurek glinianych z tego czasu (w tym ok. 2 tys. w Jerozolimie), z wizerunkiem kobiecej postaci o wydatnym biuście. Skoro wyobrażenia te pojawiają się nie tylko na materiałach dla bogatych (jak kość słoniowa czy metal), lecz także na tanim i dostępnym wszystkim, wnosić można o powszechności kultu bogini.

O tym, że nie była to cześć oddawana tylko przez kobiety, można wnosić z samej Księgi Jeremiasza: “Synowie zbierają drwa, ojcowie rozpalają ogień, a niewiasty rozczyniają ciasto, by przyrządzić pieczywo [ku czci] »królowej niebios« i wylewać [ku czci] innych bożków ofiary z napojów..." (7, 18). Czy późniejsze słowa, włożone w usta kobiet: “Jeśli składamy ofiary kadzielne królowej niebios i ofiary z płynów dla niej - czyż to bez [zgody] naszych mężów wyrabiamy placki ku jej czci z jej wyobrażeniem i wylewamy czasze ofiarne?" (44, 19). Do kultu bogini przyznają się nie tylko obecne pokolenia i nie tylko niższe warstwy społeczne: “my, nasi ojcowie, królowie i książęta w miastach judzkich i na ulicach Jeruzalem..." (44, 17).

Księga Jeremiasza, we fragmentach dotyczących zwalczanego kultu “królowej niebios", jest jednym ze świadectw dziejów wiary w jednego Boga w Izraelu. Uczy nas, że Stary Testament obejmuje również proces dochodzenia do monoteizmu. Jego etapem była polemika Jeremiasza, reprezentanta kultu Jahwe, w którym funkcje kapłańskie spełniali mężczyźni, z kobietami, przewodzącymi kultowi bogini, “królowej niebios".

Dziękujemy, że nas czytasz!

Wykupienie dostępu pozwoli Ci czytać artykuły wysokiej jakości i wspierać niezależne dziennikarstwo w wymagających dla wydawców czasach. Rośnij z nami! Pełna oferta →

Dostęp 10/10

  • 10 dni dostępu - poznaj nas
  • Natychmiastowy dostęp
  • Ogromne archiwum
  • Zapamiętaj i czytaj później
  • Autorskie newslettery premium
  • Także w formatach PDF, EPUB i MOBI
10,00 zł

Dostęp kwartalny

Kwartalny dostęp do TygodnikPowszechny.pl
  • Natychmiastowy dostęp
  • 92 dni dostępu = aż 13 numerów Tygodnika
  • Ogromne archiwum
  • Zapamiętaj i czytaj później
  • Autorskie newslettery premium
  • Także w formatach PDF, EPUB i MOBI
79,90 zł
© Wszelkie prawa w tym prawa autorów i wydawcy zastrzeżone. Jakiekolwiek dalsze rozpowszechnianie artykułów i innych części czasopisma bez zgody wydawcy zabronione [nota wydawnicza]. Jeśli na końcu artykułu znajduje się znak ℗, wówczas istnieje możliwość przedruku po zakupieniu licencji od Wydawcy [kontakt z Wydawcą]

Artykuł pochodzi z numeru TP 08/2004