Żydzi u boku Wehrmachtu. Fiński paradoks II wojny światowej

Finlandia była jedynym demokratycznym sojusznikiem Hitlera. Nie przystąpiła co prawda do paktu trzech (Niemcy-Włochy-Japonia), ale podpisała pakt antykominternowski i dzieliła z Wehrmachtem wysiłki w wojnie z Sowietami, a na jej terenie przebywało ok. 200 tys. niemieckich żołnierzy – choć nie od początku wojny.

Była też jedynym sojusznikiem III Rzeszy, gdzie nie było antyżydowskich ustaw. Nie było tu Holokaustu – Niemcy nie zamordowali żadnego spośród fińskich Żydów. Niemiecki ambasador w Helsinkach z goryczą donosił Berlinowi, że żadna organizacja polityczna – poza niszowymi wyjątkami – nie ma w programie haseł antyżydowskich.

W przedwojennej Finlandii mieszkało 2 tys. Żydów. Wiodło im się dobrze, choć ostatnio niektórzy fińscy badacze próbują udowadniać, że ich kraj nie był wolny od antysemityzmu. 

Jako przykład podaje się Abrahama Tokaziera: w 1938 r. ten Fin żydowskiego pochodzenia wygrał minimalnie (przed trzema innymi zawodnikami) bieg na stadionie w Helsinkach. Jednak sędziowie przyznali mu czwarte miejsce – zapewne chcieli przypodobać się przedstawicielom III Rzeszy wśród publiczności.

Zdarzenie to przypomniano w 2013 r., gdy opisał je pewien fiński pisarz. W efekcie Stowarzyszenie Sportów Amatorskich przeprosiło rodzinę Tokaziera i przyznało, że to on wygrał.

Fińscy badacze mają pełne prawo odbrązawiać swoją historię. Ale na tle przedwojennej Europy niewątpliwie Finlandia należała do tych krajów, gdzie antysemityzm był znikomy.

W 1939 r., gdy Finowie gotowali się już na sowiecki atak, żydowski komitet w Helsinkach zebrał pół miliona fińskich marek i przekazał ministrowi obrony jako wkład w obronę kraju.

Służba wojskowa była tu obowiązkowa dla wszystkich mężczyzn. Fińscy Żydzi czy też Finowie żydowskiego pochodzenia (rozgraniczenie często jest trudne), w liczbie 260 żołnierzy, walczyli w wojnie zimowej na przełomie 1939-40 r. przeciw Armii Czerwonej. Podczas tej kampanii Niemcy, związane paktem Hitler-Stalin, zachowały jeszcze neutralność.

W wojnie zimowej, która zaczęła się 86 lat temu, 30 listopada 1939 r., Finowie stawili twardy opór, a dla fińskich Żydów udział w obronie ojczyzny był istotny. Jeden z nich mówił: „Wojna zimowa dała nam głębszą świadomość bycia Finami i przynależności do Finlandii, niż jakikolwiek wcześniejszy okres w naszej historii”.

O ile udział w wojnie zimowej nie nastręczał fińskim Żydom problemów ideowych, inaczej było podczas tzw. wojny kontynuacyjnej z lat 1941-44. Wówczas to Finlandia, zaatakowana znów 25 czerwca 1941 r. przez Armię Czerwoną, najpierw odparła atak, a potem stała się sojusznikiem Niemiec.

Fińscy Żydzi kontynuowali walkę w szeregach armii, a wiele fińskich żydowskich kobiet należało do ochotniczej służby obrony. Podobnie zachowali się wtedy fińscy Tatarzy, Romowie, Lapończycy, a nawet fińscy Rosjanie.

Walcząc na froncie wschodnim w Karelii, Żydzi mieli tam polową synagogę; mieściła się w namiocie. Isak Smolar wspominał: „Spotykaliśmy się tam w każdą sobotę. Oficjalny rozkaz przychodził do wszystkich żołnierzy wiary mojżeszowej, przypominając im, że mają możliwość uczestniczyć [w modlitwie] poprzez uzyskanie zwolnienia ze służby na ten czas. Było wielu obecnych, których rzadko widywało się w synagodze w Helsinkach. Siedzieliśmy, czytaliśmy Torę i przeprowadzaliśmy pełne nabożeństwo”.

Smolar wspominał, że w synagodze bywali fińscy oficerowie-luteranie, by okazać szacunek rodakom. Brakowało im jedynie rabina-kapelana. Niemcy byli świadomi istnienia synagogi – stacjonowali w okolicy. Nie dochodziło jednak do incydentów.

Jeden z fińsko-żydowskich żołnierzy, medyk Leo Skurnik, którego oddział walczył ramię w ramię z dywizją Waffen SS, ocalił wielu rannych Niemców. Ci przyznali mu Żelazny Krzyż. Skurnik odmówił. Za pośrednictwem swego dowódcy poprosił o wyjaśnienie Niemcom, że jest Żydem, i dodał: „Wycieram sobie tyłek Żelaznym Krzyżem”. Rozwścieczeni Niemcy żądali wydania Skurnika, ale jego fiński dowódca odmówił.

Także fińska Żydówka Dina Poljakoff, sanitariuszka, która zajmowała się niemieckimi żołnierzami, otrzymała Żelazny Krzyż – i też go nie przyjęła. Jej kuzynka Chaje, także sanitariuszka na froncie, prowadziła album, w którym znalazły się liczne wpisy wdzięcznych za opiekę Niemców. W tym miłosny wiersz pewnego Rudiego, zadedykowany Meinem Liebling (Mojemu Kochaniu).

Fińsko-żydowski oficer Salomon Klass doświadczył kurtuazyjnej wizyty niemieckiego pułkownika. Niemiec chwalił jego odwagę. W pewnym momencie zwrócił uwagę na niemczyznę Klassa, która przypominała mu tę z krajów bałtyckich. Klass powiedział o swoim pochodzeniu i znajomości jidysz, który wyewoluował ze średniowiecznej niemczyzny. Niemiec podał mu dłoń i powiedział, że osobiście nie ma nic przeciw Żydom. Potem uniósł rękę, rzucił „Heil Hitler!” i opuścił namiot.

Jedno z rzadkich świadectw o negatywnym stosunku Niemców do żydowskich towarzyszy broni pochodzi od Salomona Steinbocka, oficera armii fińskiej. Jadał on w kantynie oficerskiej, gdzie stołowali się też Niemcy. 

Zauważyli jego „żydowski wygląd” i oświadczyli Finom, że nie będą jeść razem z Żydem. Fińscy koledzy Steinbocka odparli, że Niemcy mogą zatem pójść zjeść na zewnątrz. Steinbock był poruszony tą solidarnością kolegów.

Pozostając sojusznikiem Niemiec w walce z Sowietami aż do lata 1944 r. (wtedy Helsinki zawarły rozejm z Moskwą), Finowie byli zależni gospodarczo od Niemiec – w kwestii dostaw ziarna. Bez niego doszłoby do głodu. Dla Niemców dostawy były też narzędziem politycznego nacisku.

III Rzesza interesowała się ludnością żydowską w Finlandii, podobnie jak interesowała się nią wszędzie w Europie. Jeden z uczestników konferencji w Wannsee ze stycznia 1942 r., gdzie podjęto decyzję o „ostatecznym rozwiązaniu”, pisał do ambasadora w Helsinkach, że ten powinien prowadzić działalność uświadamiającą Finów, iż walka przeciw bolszewizmowi jest tożsama z walką przeciw „żydostwu”.

Fińscy Żydzi mieli też powody do obaw, gdy w lipcu 1942 r. Finlandię odwiedził Heinrich Himmler. Był to czas, gdy polscy Żydzi ginęli już masowo w Bełżcu i Sobiborze. Szef SS miał podczas tej wizyty wyrazić „zainteresowanie” ludnością żydowską w Finlandii.

Ówczesny fiński premier Johan Wilhelm Rangell twierdził po wojnie, że pytany o sytuację Żydów, miał odpowiedzieć wtedy Himmlerowi:

 „W Finlandii jest około dwóch tysięcy Żydów – porządnych rodzin i ludzi, których synowie walczą w naszej armii tak jak reszta Finów, i którzy są równie szanowanymi obywatelami jak cała reszta. Wir haben keine Judenfrage” [U nas nie ma czegoś takiego jak kwestia żydowska – red.].

Nie ma pewności, czy Rangell rzeczywiście odpowiedział tak kategorycznie. Jednak faktem jest, że fińscy Żydzi nie byli niepokojeni.

Inaczej sprawa miała się z żydowskimi uchodźcami z innych państw, którzy schronili się w Finlandii. Niemcy żądali ich wydania, razem z innymi poszukiwanymi uchodźcami. 

W 1942 r. fińska policja, mając zgodę szefa MSW, przekazała Gestapo grupę 27 uchodźców różnych narodowości, obywateli Związku Sowieckiego i Estonii. Wysłano ich statkiem do Tallinna. Było wśród nich ośmioro Żydów (część z nich była oskarżona o drobne przestępstwa kryminalne). Tylko jedna osoba przeżyła wojnę.

Deportacja miała zostać utrzymana w tajemnicy, ale wiadomości o tym dotarły do fińskiego społeczeństwa i zostały przyjęte negatywnie. Wielu duchownych i polityków ją potępiło. Niemiecki ambasador słał alarmujące raporty, że może to źle wpłynąć na relacje obu państw, i że pozycja proniemieckiego szefa MSW jest zagrożona. Decydenci odpowiedzialni za deportację zarzekali się, że ich decyzja nie miała przesłanek rasowych.

Więcej takich akcji nie było, a ze 150 żydowskich uchodźców przyznano fińskie obywatelstwo 110 osobom – wyjątkowy gest wśród krajów współpracujących z Hitlerem.

Finowie wydawali za to Niemcom jeńców sowieckich, wśród których było co najmniej 79 Żydów. Nie wydawano ich z powodów rasowych, choć odpowiedzialni za to mogli mieć świadomość, co ich czeka.

6 listopada 2000 r., w 58. rocznicę deportacji ośmiorga Żydów, premier Paavo Lipponen zwrócił się do społeczności żydowskiej z prośbą o wybaczenie.

Na wojnie z Sowietami poległo 23 fińskich Żydów. Podczas obchodów Dnia Niepodległości 6 grudnia 1944 r. Carl Mannerheim, prezydent i naczelny wódz, odwiedził synagogę w Helsinkach i złożył wieniec ku ich czci.

Po wojnie ocalała w Europie społeczność żydowska patrzyła z niechęcią na fińskich weteranów, uznając, że dopuścili się zdrady wobec tych Żydów, którzy zginęli. Szczególnie krytyczni byli Żydzi z Norwegii, okupowanej przez Niemców, gdzie zginęła bardzo duża część społeczności żydowskiej.

Finowie, w tym fińscy Żydzi, walcząc ramię w ramię z Niemcami, wiedzieli o deportacjach Żydów i radykalnym antysemityzmie III Rzeszy, ale nie mieli wiedzy o ludobójstwie. Po wojnie fińscy Żydzi wyjaśniali, że lojalnie bronili kraju przeciw wspólnemu wrogowi – Związkowi Sowieckiemu. Podobnie argumentowali politycy i społeczeństwo.

Finlandia nie ma swoich Sprawiedliwych wśród Narodów Świata – choć są informacje, że fińscy chłopi na północy ukrywali norweskich Żydów, którzy przekroczyli granicę. Fińscy historycy wciąż spierają się o ocenę swego rządu podczas tej wojny. Jednak, niezależnie od ich ocen, pozostaje faktem, że – poza poległymi na froncie – społeczność fińskich Żydów w całości przetrwała czas Zagłady.