Lepsze Miasto – nowa koncepcja zagospodarowania krakowskich Rybitw

W 2023 r. krakowscy radni odrzucili nierealny projekt „Nowe Miasto” dotyczący rewitalizacji dzielnicy Rybitwy. Zakładał on przeobrażenie znajdującej się tam strefy przemysłowej w dzielnicę mieszkaniowo-biurową. W miejsce hal przemysłowych, zakładów produkcyjnych i terenów zielonych miały wyrosnąć 150-kondygnacyjne wieżowce. 

Projekt oprotestowano, a lokalni przedsiębiorcy, reprezentujący różnorodne branże, wskazywali na rażące wady i absurdy planu „Nowego Miasta”. Najważniejsze to utrata miejsc pracy i przychodów miejskiego budżetu (10 tys. zatrudnionych, 10 mld zł przychodów ze sprzedaży), ryzyko zagrożenia powodziowego, nierealność skali, wzmożenie ruchu samochodowego, brak infrastruktury dla mieszkańców czy konieczność wypłacenia ogromnych odszkodowań. Miasto zorganizowało konsultacje społeczne, jednak poza tym gestem dobrej woli nie zaproponowało żadnej alternatywy dla kontrowersyjnego projektu.

Klaster Rybitwy

Odpowiedzią na ten stan rzeczy okazała się Fundacja Rozwoju Przedsiębiorczości „Klaster Rybitwy”. Działający w jej strukturach przedsiębiorcy rozpoczęli poszukiwania rozwiązań sprzyjających rozwojowi dzielnicy i niwelujących obecne problemy urbanistyczno-architektoniczne. Tak powstał projekt „Lepsze Miasto – Synergia Park”. Projekt został zlecony pracowni architektonicznej Q-ARCH. Autorami opracowania zostali architekt Robert Kuzianik oraz zaproszony do współpracy Janusz Sepioł, obecnie główny architekt miasta Krakowa.

„»Lepsze Miasto – Synergia Park« – jak mówi Robert Kuzianik – jest wynikiem wnikliwego przyjrzenia się terenowi, który z pewnością nie należy do łatwych. Analiza dotyczyła różnych aspektów, przede wszystkim problemów i wyzwań, z którymi ten teren się mierzy, ale też dobrych cech, które posiada. Jest to teren przemysłowy, choć nie do końca. W części analizowanego kwartału znajduje się osiedle Złocień”. 

Charakterystycznymi cechami tego obszaru jest jego peryferyjność, chaos przestrzenny, degradacja środowiska i niewydolność transportowa. Pod tymi zwięzłymi hasłami kryją się szersze i złożone problemy, z którymi na co dzień muszą się mierzyć mieszkańcy i przedsiębiorcy. Do najważniejszych należą: niedostatek usług publicznych, słabo rozwinięta sieć drogowa, brak szynowego transportu publicznego, zanieczyszczenie odorowe generowane przez sąsiadującą oczyszczalnię ścieków, zdegradowane tereny zielone, a także wysokie zagrożenie powodziowe.

Synergia Park – alternatywą dla chaosu

Tak wymagający teren potrzebował kompleksowych propozycji i rozwiązań, które zostały zawarte w projekcie „Lepsze Miasto”. „Zadaliśmy sobie pytanie, czy zamiast jednego planu nie powinny powstać cztery mniejsze, dotyczące czterech różnych zagadnień. Zaproponowaliśmy strefy, w skład których wchodziłyby tereny zielone, część biznesowo-usługowa, park przemysłowy i osiedle Złocień” – mówi Kuzianik. Sprzeciw wobec projektu przedstawionego przez miasto wyszedł poza ramy jałowego protestu i zaowocował przedstawieniem alternatywnego projektu, co okazało się niezwykle cenne.

Podobnie tę sprawę widzi Janusz Sepioł, który podkreśla innowacyjność projektu i fakt, że ze sprzeciwu wobec złego sposobu planowania miasta, narzucenia arbitralnej siatki urbanistycznej i nierealnej koncepcji urodził się zamysł skutecznej recepty dla tego obszaru: „Można powiedzieć, że propozycja Nowego Miasta krępowała tę żywą materię, dlatego że ten obszar, wbrew pozorom, jest miejscem bardzo intensywnych procesów urbanizacyjnych. Tam się bardzo dużo buduje, wiele się dzieje. Jest miasteczko Złocień, są nowe hale, drogi, dużo prywatnych inwestycji i na to wszystko postanowiono nałożyć kratę, która unicestwiłaby te działania”.

Przemysł i komunikacja

Rdzeniem i sercem Rybitw jest część przemysłowa, w której realizują się funkcje produkcyjne, wytwórcze i magazynowe. Projekt „Lepszego Miasta” zakłada na tym obszarze poprawę układu komunikacyjnego i transportu publicznego. Niezbędnym ułatwieniem miałaby być kładka dla pieszych nad koleją ze stacji Bieżanów oraz nowy dworzec autobusowy. Dzięki tym zmianom obszar przemysłowy nabierze spójności i nadal pozostanie miejscem pracy wielu ludzi. Stworzono by również bufor przestrzenny pomiędzy częścią mieszkalną a oczyszczalnią ścieków.

Istotnym elementem projektu „Lepsze Miasto” miałaby być sieć linii tramwajowej i udostępnienie mieszkańcom połączenia z linią kolejową. „Warunkiem sensownego rozwoju, zwłaszcza samego Złocienia, jest dojazd tam tramwajem, który wiąże się z przystankiem kolejowym, czyli możliwością integracji tych dwóch systemów transportu w węzeł komunikacyjny. Kraków jest w przededniu, użyję tego słowa: rewolucji, dlatego że od wielu lat pojawiały się marzenia o wykorzystaniu linii kolejowej do transportu publicznego, zwłaszcza aglomeracyjnego. Ale stało się to możliwe dopiero teraz – po przeprowadzeniu przez całe miasto dodatkowej pary torów” – zwraca uwagę Janusz Sepioł. Podkreśla, że obszar ten da się obsłużyć tramwajem i dodatkowo spiąć linią kolejową. W wyniku tego peryferyjny i wykluczony obszar ma szansę stać się terenem uprzywilejowanym. Pozwoli to odciążyć ruch samochodowy.

Miasto 15-minutowe – to jest możliwe

„Synergia Park” to również rozwiązanie problemów części mieszkaniowej osiedla Złocień. Zakłada zapewnienie mieszkańcom dostępu do komunikacji miejskiej, terenów zielonych, placu w centrum, który pełniłby funkcje społeczne. Robert Kuzianik przypomina, że proponowane rozwiązania to zwrot w stronę projektowania, które obowiązywało dawniej. „Jest to powrót do myślenia z czasów, kiedy urbanistyka polegała między innymi na programowaniu. Przeprowadziliśmy analizę, aby wyliczyć dokładnie program usług dla jednostki około 25 tys. mieszkańców. Dawniej to była tzw. podstawowa jednostka kontaktów społecznych w latach 70. czy 80. To jest właśnie ten model, gdzie są szkoły, zieleń, sklepy w zasięgu wszystkich mieszkańców”.

Dzięki tej analizie możliwe jest powstanie modelu miasta 15-minutowego, czyli obszaru, w którym dostęp do niezbędnych usług czy terenów rekreacyjnych jest możliwy w czasie 15 minut spacerem lub jazdy rowerem. Takie podejście daje szansę na jego realizację nawet na terenie dalekim dziś od tych założeń.

Brama do biznesu

Park biznesowy to trzeci obszar, który wchodzi w plan projektu Kuzianika i Sepioła. Obaj zgadzają się, że peryferyjne południowe tereny Krakowa zyskają na wybudowaniu tam wielkopowierzchniowego centrum handlowego, które stanęłoby w miejscu po opuszczonych Zakładach Garbarskich. Symboliczną Bramę Miasta stanowiłyby natomiast cztery biurowce, o maksymalnej wysokości 50 metrów, które byłyby gestem w stronę nowoczesności, będąc też punktem orientacyjnym w krajobrazie miasta. Galeria handlowa miałaby szansę przyciągnąć również osoby spoza gminy Kraków. Zapewne w dość krótkim czasie pomogłoby to zrekompensować wydatki publiczne poniesione w związku z inwestycją.

Przemysłowy charakter obszaru złagodzono w projekcie rozległymi obszarami zielonymi. Park Deszczowy (171,2 ha), poza zabezpieczeniem przed powodzią, oferowałby atrakcyjne funkcje sportowe, a arboretum, pomyślane na wschód od obwodnicy Krakowa, jak podkreśla Janusz Sepioł, znacząco podniosłoby atrakcyjność obszaru.

Synergia, nazwa zaproponowana przez Klaster Rybitwy, jest nieprzypadkowa. To właśnie na współistnieniu zabudowy mieszkaniowej, usługowej, przemysłowej i zieleni oparto sens projektu. Być może najistotniejsze jest to, na co zwraca uwagę Janusz Sepioł mówiąc, że „ten projekt pokazuje, że można działać inaczej, nie drogą gigantycznych programów, tylko drogą analizy wartości danego miejsca. Łatwiej wtedy znaleźć sojuszników dla takiego rozwiązania”.