Miasto pierwszych Piastów – kulturalny jubileusz Poznania

Trykające koziołki na wieży ratuszowej, słynny rogal marciński, literackie rodzeństwo – Stanisław Barańczak i Małgorzata Musierowicz oraz renomowane Międzynarodowe Targi wystawiennicze to hasła, które kojarzą się z Poznaniem. Stolica Wielkopolski, miasto położone w pobliżu kilku jezior, nad rzeką Wartą, u ujścia Cebiny. Spory ośrodek akademicki, naukowy i kulturalny. Tak w telegraficznym skrócie można naszkicować definicję Poznania.

Schodząc głębiej, do korzeni historycznych miasta sięgających Ostrowa Tumskiego, znajdziemy fundamenty nie tylko historii Wielkopolan, ale i źródło państwowości Polski. To tutaj mieści się wzniesiona przez Mieszka I i jego syna, Bolesława Chrobrego, pierwsza na ziemiach polskich katedra – bazylika archikatedralna Świętych Apostołów Piotra i Pawła. W tym miejscu znajdują się symboliczne grobowce pierwszych władców Polski, tutaj też historycy wskazują miejsce koronacji Bolesława Chrobrego. Spory toczą się pomiędzy zwolennikami teorii uznania Gniezna jako świadka tej historycznej chwili, ale niewątpliwie należy uznać, że od X wieku, gdy gród znalazł się pod panowaniem Piastów, Poznań rozwinął się jako ośrodek stołeczny o dużym znaczeniu militarnym (jedna z najbardziej rozwiniętych twierdz) i pełnił funkcję siedziby władców polskich.

W roku 2025 przypada 1000-lecie koronacji Bolesława Chrobrego, który, jak stwierdza Przemysław Rotengruber, filozof kultury specjalizujący się w teorii władzy i etyce gospodarczej, „był dla swoich podwładnych trochę jak Vito Corleone. Podziwiany, szanowany, a przede wszystkim słuchany, mógł liczyć na lojalność oraz owocną współpracę z tymi, którzy byli mu potrzebni. Nie tylko umiał zdobyć władzę, lecz także utrzymać ją, a nawet dynamicznie rozwijać. W końcu Piastowie to nie tylko historia ich podbojów”.

Piastowie, jak podkreśla Rotengruber, to przede wszystkim świadome i konsekwentne budowanie państwa. Można zaryzykować tezę, że to również ulubieńcy władzy niezależnie od opcji politycznej obecnej u steru. W czasach Polski Ludowej chętnie podkreślano ich pochodzenie i wskazywano na konflikty z zachodnimi sąsiadami (przemilczając kłopoty, z jakimi się borykali po wschodniej stronie państwa). Jeszcze wcześniej, w czasach zaborów, „Rota” Marii Konopnickiej pełniła funkcję krzepiącego przypomnienia o czasach świetności i królewskiej dumie.

A kim dziś są dla nas Piastowie? Jakie emocje budzi Bolesław Chrobry, pierwszy koronowany król Polski? 1000-letnia rocznica to dobry pretekst, by podjąć wyzwanie przyjrzenia się znaczeniom historycznych faktów dla współczesności. Poznań wychodzi temu naprzeciw i poprzez różnorodne działania wystawiennicze, teatralne, instytucjonalne i wydawnicze pokazuje, że postać pierwszego króla Polski to nie tylko obowiązkowy temat w programie edukacji, ale również fenomen do wciąż nowych badań i interpretacji.

Centrum Turystyki Kulturowej Trakt aktualny numer rocznika „Dzikhi Bit” poświęciło odwadze. Temat przewodni pisma nawiązuje do przydomka pierwszego króla Polski, który znaczy tyle co odważny, dzielny. Autorzy publikacji wychodzą od refleksji nad momentem koronacji, który przyniósł długofalowe skutki dla rodzącego się państwa, wzmacniając jego pozycję na arenie międzynarodowej. W piśmie znalazły się m.in. refleksje o znaczeniu dynastii Piastów dla dziejów Poznania, teksty o współczesnych bohaterkach i bohaterach z poznańskich dzielnic, historie kobiet, które zapisały się na kartach historii, a także o dzisiejszych lokalnych działaczach. Chrobry, jak się okazuje, łączy pionierkę informatyki (Adę Lovelace), przybyszów z Bambergu i seniorów przełamujących schematy.

W duchu bardziej klasycznej publikacji w obchody koronacji włącza się Wydawnictwo Miejskie „Posnania”. Instytucja, która w swojej działalności zajmuje się upowszechnianiem wiedzy o mieście i promowaniem uczestnictwa w kulturze, najnowszy numer „Kronik Miasta Poznania” pod redakcją prof. Tomasza Jurka w całości poświęciła Chrobremu. Kronika zawiera analizę epoki Piastów, przybliża postać Bolesława, pokazuje Polskę i Poznań ówczesnych czasów, a w artykule „Gdzie dokonała się koronacja Bolesława Chrobrego w 1025 r.?” prof. Jurek pochyla się nad sporną kwestią miejsca koronacji. Nie zabrakło również tekstów poświęconych pamięci o pierwszym koronowanym królu.

Za przykład takiej pamięci może posłużyć projekt premierowego spektaklu „Bolezlavus” Interdyscyplinarnej Grupy Teatralnej ASOCJACJA 2006. Twórcy ASOCJACJI wywodzą się z nurtu teatru plastycznego i znani są z licznych projektów w przestrzeni publicznej, obchodów Święta Miasta, imienin ulicy Św. Marcin czy udziału w Malta Festival. Spektakl, na który złożą się część wędrowna i plenerowa, poświęcony będzie koronacji i początkom Polski w średniowiecznych realiach. Inspirując się przekazami historycznymi, ale też domysłami i fantazjami krążącym w internetowej rzeczywistości, jak i nostalgicznymi przeinaczeniami, artyści zaprezentują swoją odpowiedź na Chrobrego. Prof. Piotr Tetlak, odpowiedzialny za wizję plastyczną i scenografię, a także scenarzysta i reżyser spektaklu dr Krzysztof Cicheński chcą, by wyobraźnia, empatia i poczucie humoru przez chwilę stały się narzędziami badawczymi, o których często zapominamy interpretując historię.

Część domysłów historycznych ma szansę stać się pewnością. Wystawa jubileuszowa „Bolesław Chrobry z Poznania po władzę i koronę” przygotowana przez Muzeum Archeologiczne w Poznaniu zachęca do oglądania, dotykania czy nawet przymierzania rekonstrukcji zabytków pochodzących z czasów panowania Chrobrego. Kuratorzy wystawy, dr Agnieszka Stempin i Mateusz Sikora stworzyli opowieść o państwie Bolesława Chrobrego, której pierwszą część osnuto wokół wybranych zabytków związanych z religią, kulturą, obyczajowością, gospodarką, stosowaniem prawa oraz organizacją sił zbrojnych.

Obchody rocznicowe naturalnie skupiają się na postaci Chrobrego, ale rok 2025 to również 730-lecie koronacji Przemysława II i to wokół jego postaci koncentrują się działania wystawiennicze w Muzeum Narodowym w Poznaniu. „Znak Zwycięstwa – wizerunki orła białego ze zbiorów MNP” to opowieść o symbolu królestwa polskiego, który narodził się za czasów Przemysława II, podlegał historycznym zmianom, by ostatecznie stać się wzorem polskiego herbu. Przestrzeń wystawy może być w tej perspektywie traktowana jako ukazanie rozwinięcia dzieła, które zapoczątkowała koronacja Bolesława Chrobrego.

Wystawy, publikacje i działania teatralne to tylko część wydarzeń, które czekają na nas w Poznaniu. Miasto przygotowało m.in. warsztaty tematyczne, spacery, koncerty oraz degustację potraw ze średniowiecznej kuchni.

Łącząc historyczne interpretacje i analizy z próbą współczesnych odniesień do postaci Chrobrego, Poznań pokazuje, że obchody rocznicowe nie muszą oznaczać jedynie czołobitności, ale otwierają drogę do zrozumienia genezy i znaczeń państwowości.