ewolucja: najważniejsze informacje

W lagunach albo płytkich jeziorach na młodej Ziemi panowały odpowiednie warunki dla reakcji chemicznych, które mogły zapoczątkować życie // Nava Nava / Shutterstock

Jesteśmy na dobrej drodze, by zrozumieć, jak powstało życie na Ziemi

Mariusz Gogól, Rafał Szabla
Rafał Szabla, fotochemik: Opowieść o początku życia jest złożona. Ale ze wszystkich scenariuszy ten podkreślający udział promieniowania UV wydaje się…
Przed meczem o brązowy medal w hokeju kobiet pomiędzy Szwajcarią, a Szwecją na Zimowych Igrzyskach Olimpijskich w Mediolanie-Cortina 2026. Mediolan, 19 lutego 2026 r. // Fot. Jared C. Tilton / Getty Images

W obronie plemienności. Trzy ewolucyjne instynkty, które nauczyły nas współpracy

Kasper Kalinowski, Michael Morris
Michael Morris, psycholog kulturowy: Powstanie plemion rozszerzyło nasz krąg zaufania. Dzisiaj możemy zaufać obcej osobie, jeśli mówi naszym językiem, wykonuje…
Od lewej: La Chapelle, 50-60 tys. lat (linia neandertalczyków); Homo floresiensis, 60-100 tys. lat (hobbit z Flores); Harbin, 140-300 tys. lat (linia denisowian); Jabel Irhud, 300 tys. lat (wczesny H. sapiens) // materiały prasowe

Ewolucja człowieka: nasza wiedza o jej przebiegu coraz bardziej się komplikuje

Łukasz Kwiatek
Kilkaset tysięcy lat temu rodzaj ludzki był niemal tak zróżnicowany jak w tolkienowskim Śródziemiu. Jak do tego doszło? Nie wiemy, a najnowsze badania wskazują…
Snowball, tańcząca do muzyki kakadu żółtoczuba, gwiazda YouTube’a // Fot. Irena Schulz / Bird Lovers Only Rescue Service Inc. / AFP / East News
Wersja audio

Zwierzęta czują beat. Co poczucie rytmu mówi o ich umysłach?

Katarzyna Dziadowicz
Do przełomu w naszym rozumieniu umysłów zwierząt czasem może doprowadzić śmieszny film udostępniony na YouTubie.
Shastasaurus, wizualizacja // Daniel Eskridge / Adobe Stock
Wersja audio

Niezwykła historia ichtiozaurów. Co się stało z władcami prastarych mórz?

Daniel Tyborowski
Ichtiozaury zniknęły w ciszy. Pozostawiły po sobie skamieniałe wspomnienia: zęby, kręgi, fragmenty czaszek. Ale opowieść, którą niosą, nadal pulsuje życiem.
Młoda panda olbrzymia // Fot. Jak Wonderly / Adobe Stock

Panda olbrzymia: jak symbol Chin stał się narzędziem dyplomacji

Łukasz Sakowski, Piotr Parzymies
Piotr Parzymies, biolog: Pandy wyewoluowały w Europie, Azję skolonizowały później. Mogło żyć ich nawet sto tysięcy. Dzisiaj niespełna dwa tysiące.
„Trzy gracje” (fragment), Peter Paul Rubens, ok. 1638-40 r., Muzeum Prado // akg-images / BE&W

Powinniśmy docenić nasze ciała. Homo sapiens to udany projekt ewolucji

Wojciech Brzeziński, Juan Luis Arsuaga
Juan Luis Arsuaga, antropolog, autor książki „Ciało. Arcydzieło siedmiu milionów lat ewolucji”: Nasze ciała są doskonale przystosowane. Tylko czasem zapominamy…
Bakteria E. coli, ilustracja // Thom Leach / Science Photo Library RF / East News

Bakteria inna niż wszystkie. Genetycy zmodyfikowali język życia

Łukasz Lamża
Badacze z Cambridge zmienili język genomu bakterii E. coli. Otwiera to drogę do wpisywania w genom żywych istot instrukcji, których dotąd nie było.
Tamaryna białoczuba // Fot. Martin / Adobe Stock
Wersja audio

Jeśli człowiek pochodzi od małp, to skąd się wzięły małpy?

Łukasz Kwiatek
Wyginięcie dinozaurów, pojawienie się owadów zapylających i drzew owocowych, podróże międzykontynentalne – wiele rzeczy musiało się stać na świecie, zanim…
Próchnilec gałęzisty (Xylaria hypoxylon) // Lothar Lenz / Adobe Stock // Fot. Lothar Lenz / Adobe Stock Adobe stock ausgewertet

Powstała pierwsza globalna mapa podziemnego imperium grzybów. Dlaczego to przełom?

Marta Panas-Goworska, Andrzej Goworski
Zespół naukowców z Uniwersytetu Stanforda stworzył niezwykle szczegółową mapę zróżnicowania grzybów. Płynące z niej wnioski są bardzo praktyczne. A także…
Kolonia bakterii gronkowca złocistego (Staphylococcus aureus), z hodowli prowadzonej w National Collection of Type Cultures w Wielkiej Brytanii. Założona w 1920 r. organizacja jest najstarszym biologicznym bankiem patogenów. Znajduje się tam m.in. kolekcja zgromadzona przez R.G.E. Murraya, zawierająca szczepy bakterii sprzed ery antybiotyków. // National Collection of Type Cultures / Materiały prasowe

Ewolucja plazmidów: jak uzbroiliśmy bakterie w geny oporności na antybiotyki

Bartosz Kabała
Coraz większym wyzwaniem dla medycyny jest zjawisko oporności bakterii na antybiotyki. W tym wyścigu zbrojeń między patogenami i współczesną medycyną ważną…
Paralvinella hessleri // Wang H, et al./PLOS Biology / CC-BY 4.0

Morski robak produkuje orpiment. Po co mu złoty barwnik wykorzystywany w malarstwie

Łukasz Kwiatek
Żyjący w ekstremalnych warunkach na dnie oceanu Paralvinella hessleri syntezuje barwnik używany przez Rembrandta.
Mrówki tkaczki (Oecophylla smaragdina) współpracujące przy budowie gniazda z liści. // Fot. Iryna Rasko / B&EW

Jeden dodać jeden może dać trzy. Jak współpracują mrówki

Łukasz Lamża
Mrówki prządki (Oecophylla smaragdina) budują gniazda, zwijając liście w tutki, co wymaga wytężonej pracy zespołowej. Badacze z Sydney i Londynu wykazali, że…
Mrówkojad wielki // Fot. Záruba Ondřej / Adobe Stock

Historia naturalna mrówki i mrówkojada

Łukasz Kwiatek
Mrówki i termity stanowią największą grupę owadów i... atrakcyjne źródło białka dla ok. 200 gatunków zwierząt, w tym ok. 20 żywiących się wyłącznie nimi.…
Pies grenlandzki Qimmeq // Fot. Vanessa Grosemy / Alamy / B&EW

Skąd się wzięły grenlandzkie psy

Łukasz Kwiatek
Pies grenlandzki (Qimmeq) to jedna z najstarszych współczesnych ras psów. Jej przedstawiciele od 800 lat wykorzystywani są przez Inuitów w psich zaprzęgach. W…
// Luke Stackpoole / rawpixel.com / Adobe Stock

Franciszkowa teologia stworzenia: empatia bez granic

Piotr Sikora
Czy chrześcijaństwo tak antropocentryczne, jak jest do tej pory, ma szansę przetrwać jako sensowna propozycja dla człowieka XXI wieku? Odpowiedzi warto szukać…
Rekonstrukcje wyglądu naszych przodków autorstwa fracunskiej rzeźbiarki Elisabeth Daynes. Od góry: rodzina neandertalska. W środku: Homo ergaster (H. erectus), Australopithecus africanus, Paranthropus boisei, Sahelanthropus tchadensis. Na dole: H. georgicus, A. afarensis (gatunek reprezentowany przez Lucy) // P. Plailly / E. Daynes / Science Photo Library / East News

Wszystkie twarze naszych przodków. Jak staliśmy się ludźmi

Kasper Kalinowski, Guido Barbujani
Guido Barbujani, genetyk i antropolog: Nasi małpi przodkowie byli biali. Pociemnieli, gdy stracili włosy. Jeszcze w epoce żelaza, w czasie mitycznego założenia…
Pająk kwietnik (Misumena vatia), samice potrafią zmieniać barwę ciała, dostosowując się do miejsca ukrycia. // Fot. Bildagentur Zoonar GmbH / Shutterstock

Pająki wygrywają w chowanego. Jak ewolucja uczyniła z nich mistrzów kamuflażu

Mariusz Gogól
W świecie pełnym zagrożeń i konkurencji przeżycie lub złapanie ofiary zależy często od tego, czy osobniki potrafią wtopić się w otoczenie i oszukać inne…
Thomas Henry Huxley (1825-1895) w wieku 64 lat. // Fot. Universal History Archive / Getty Images

Dziedzictwo Thomasa Huxleya. Od teorii Darwina do idei UNESCO

Bartosz Baran
Dwieście lat temu urodził się człowiek, który stał się wzorem naukowca zaangażowanego w debaty społeczne. Oraz protoplastą rodu, który stworzył nowe idee i…
Natalia Polasik „Riders of the Distant Sky" /fragment/, 2024 r. // Natalia Polasik / @moonwaterpl

Między współpracą a rywalizacją: gdy złe drzewo daje dobre owoce

Agnieszka Kloch
Gdy Karol Darwin i Alfred Wallace ogłosili teorię ewolucji, biolodzy zaczęli się spierać o to, czy w przyrodzie jest więcej rywalizacji, czy współpracy. Dziś…
Rosa Persica // Fot. Will-o-the-wisp / Shutterstock

Przodek wszystkich róż. Odkrycie naukowców może odmienić rynek kwiatowy

Łukasz Lamża
Analizy genetyczne sugerują, że dziki przodek wszystkich obecnie hodowanych róż najbardziej przypominał pewien dziko rosnący krzew, niezbyt podobny do kwiatów…
Szop pracz (procyon lotor) // Arco Images / B&EW
Wersja audio

W Polsce trwa inwazja. Obce gatunki opanowują naszą przyrodę

Wojciech Mikołuszko
Zgodnie z hipotezą uwolnienia od wrogów, obce gatunki inwazyjne mogą się szybko rozprzestrzeniać na nowym terenie, ponieważ brakuje tam organizmów, które je…
Niesporczak w mchu // Fot. Alex Hyde / BE&W

Imperium niesporczaków

Maria Hawranek
Pod naszymi stopami, w mchu, kałużach i ściółce leśnej, istnieje równoległy, bogaty świat, który podważa nasze rozumienie życia i śmierci.
Pierre Boyer, współpracownik zespołu profesora Tomasza Pyrcza, tuż przed schwytaniem pierwszego motyla Nivaliodes negrobueno. Peruwiańskie Andy, wrzesień 2021 r. // Fot. Instytut Zoologii i Badań Biomedycznych Uniwersytetu Jagiellońskiego / materiał prasowy

Motyl na śniegu. Odkrycie polskich naukowców w Andach

Anna Goc
Gdy je złapaliśmy, szczęka nam opadła. Środkowe Peru, na wysokości czterech tysięcy metrów. Delikatnie podlatuje nad śniegiem, a gdy wychodzi słońce –…
Diphyllodes respublica // Gabbro / Alamy / B&EW

Rajskie ptaki emitują światło

Szymon Drobniak
Pióra, dzioby lub kolorowe kołnierze samców niemal wszystkich gatunków rajskich ptaków wykazują biofluorescencję, czyli emisję widzialnego świata o zielono-…
Amphiprion ocellaris // Fot. J.W.Alker / B&EW

Wojny o płeć. Co biolodzy mówią o niebinarności

Łukasz Kwiatek
Jest jednym z najbardziej fascynujących i przełomowych wynalazków ewolucji. Wpływa na niemal wszystkie aspekty życia osobników. Nic dziwnego, że o płeć ciągle…
Fot. Rainer Fuhrmann / Adobe Stock

Alkohol jest dla zwierząt trucizną. Ale nie dla szerszeni

Maria Hawranek, Eran Levin
Karmiliśmy szerszenie 20-procentowym roztworem alkoholu. Przekładając to na ludzkie doświadczenie, to tak, jakby człowiek pił sake cały dzień. I co? I nic. -…
Muzeum paleontologiczne w Lisowicach ze zrekonstruowanym pierwszym odnalezionym w Polsce dinozaurem drapieżnym. Lisowice, 10 sierpnia 2024 r. // Fot. Daniel Dmitriew / Forum

Historia dinozaurów odczytana z odchodów

Łukasz Kwiatek
Jak to się stało, że w okresie od 240 do 200 mln lat temu lądowe ekosystemy zdominowały dinozaury? By odpowiedzieć na to pytanie, paleontolodzy z Polski i…
Fot. Ljupco Smokovski / Adobe Stock

Dlaczego chodzimy na dwóch nogach?

Łukasz Kwiatek
Ewolucja dwunożności poprzedziła pojawienie się pozostałych cech, które odróżniają nas od innych zwierząt. Wciąż jednak nie wiemy, co pchnęło naszych małpich…
Leniwiec trójpalczasty // Fot.Tom Ingram / Alamy / Be&W

Myślicie, że największym osiągnięciem ewolucji jest człowiek? To popatrzcie na leniwce!

Łukasz Kwiatek
Całe ciała leniwców to ogromny zbiór adaptacji do ich wyśnionego stylu życia. Futro, ścięgna, klatka piersiowa pomagają im w wypełnianiu najważniejszej misji:…
Ryba z rodzaju Electrophorus, zwyczajowo określana jako węgorz elektryczny // Fot. Gaertner / Alamy / BE&W

Elektrocepcja. Jak trąbonosy obserwują świat dzięki wyładowaniom elektrycznym?

Katarzyna Dziadowicz
Przynależenie do stada wymaga ponoszenia pewnych kosztów, ale przynosi także różne korzyści. Są ryby, które wyczuwają te korzyści na własnej skórze – i dzięki…
Ważki błękitne (Ischnura senegalensis) // K. Jayaram / East News

Ewolucja nie stworzyła katalogu zachowań, które pasują wyłącznie do jednej płci

Maria Hawranek, Marlene Zuk
Marlene Zuk, biolożka: Ludzie się śmieją, że chrząszcze próbują spółkować z butelką po piwie. Ale wyobraźmy sobie samca odrzucającego wszystkie samice, które…
Matka makaka karmi swoje młode. Uttar Pradesh, Indie. // Fot. Frank Bienewald / B&EW

Tajemnice ewolucji: dlaczego kobiety mają duże piersi? Polscy naukowcy przedstawili nową teorię

Łukasz Sakowski
Gruczoły mlekowe mają wszystkie ssaki, ale tylko w naszym gatunku są wyraźnie zaznaczone przez całe dorosłe życie kobiet. Niektórzy badacze twierdzą, że w toku…
U wielu gatunków królików - m.in. Sylvilagus audubonii (na zdj.) - samice osiągają większe rozmiary od swoich partnerów / fot. Juan Carlos Martinez Salvadores / Alamy / BE&W

Gdzie mylił się Darwin: upada mit wielkiego samca

Łukasz Kwiatek
Biolodzy długo sądzili, że u ssaków regułą powinna być sytuacja, w której samce osiągają większe rozmiary ciała niż ich partnerki. Analiza przeprowadzona przez…

Czy milion lat temu ludzie niemal wyginęli?

Łukasz Kwiatek
Ok. 930-813 tys. lat temu populacja naszych przodków mogła zmaleć do zaledwie 1280 rozmnażających się osób – ogłosili w „­Science” Wangjie Hu z Chińskiej…

Komu zawdzięczamy oko

Katarzyna Dziadowicz
Możliwość rozejrzenia się, dostrzeżenia niebezpieczeństwa i lokalizowania pożywienia z oddalenia ułatwiły życie naszym przodkom. Tak złożony narząd zmysłu jak…
Złożone formacje szpaków wyłaniają się z prostych reguł, którymi w locie kierują się poszczególne osobniki. / HENKBOGAARDD / ADOBE STOCK

Wiele organizmów dobrze sobie radzi bez mózgu. Po co więc powstał?

Daniel Kozłowski
Żeby to zrozumieć, musimy się cofnąć o kilkaset milionów lat, do ewolucyjnych początków zwierząt.
Reputacja złodzieja jaj ciągnęła się za owiraptorem przez większość XX w. Dzisiaj wiemy, że ten dinozaur dbał o własne potomstwo, a jego górne kończyny porastały pióra. / / DEAGOSTINI / UIG / EAST NEWS

Rodzinne życie dinozaurów

Marta Alicja Trzeciak
Ich świat nie był bezpiecznym miejscem dla gatunków o małych rozmiarach. Być może dlatego niektóre dinozaury zaczęły się troszczyć o swoje potomstwo.
Helena Bonham Carter jako Czerwona Królowa w filmie „Alicja po drugiej stronie lustra”, reż. James Bobin, USA, 2016 r. / ARCHIVES DU 7E ART / WALT DISNEY PICTURES / ALAMY / BEW

Korona Czerwonej Królowej

Szymon Drobniak
Nie zrozumiemy reguł rządzących obecną pandemią bez znajomości podstaw biologii ewolucyjnej. Wynika z nich, że bierzemy teraz udział w ważnym wyścigu.
Targ w Ubud, Bali, lipiec 2006 r. / STEVE SATUSHEK / GETTY IMAGES

Modelowa współpraca

Kasper Kalinowski
W którymś momencie naszej ewolucyjnej historii ludzie stali się bardziej tolerancyjni dla obcych. Kluczową rolę w tej przemianie mogły odegrać pogarszające się…
Głuptak galapagoski (Sula granti) – ofiara krwiożerczych zięb, Isla de la Plata, Ekwador. / / GLENN BARTLEY / EAST NEWS

Koszty wampiryzmu

Marta Alicja Trzeciak
Zaledwie kilka gatunków ptaków i ssaków żywi się krwią innych zwierząt. W jaki sposób dobór naturalny ukształtował u nich tak nietypowe preferencje?
Profesor Juan Luis Arsuaga (w środku) i jego zespół prezentują skamieniałości neandertalczyków znalezione w Sima de los Huesos, lipiec 2006 r. / JAVIER TRUEBA /A MSF / SCIENCE PHOTO LIBRARY / EAST NEWS

Dobrze mieć problemy

Wojciech Brzeziński, Juan Luis Arsuaga
Juan Luis Arsuaga, paleoantropolog: Żeby stworzyć cywilizację, potrzebujesz dłoni, przestrzennego widzenia i życia społecznego. Wszystkie małpy byłyby dobrymi…

Szczur z NYC

Łukasz KwiateK / NATURE.COM
W Nowym Jorku jest ich 2 miliony. A życie w wielkiej metropolii zupełnie je odmieniło – jak wynika z ustaleń Arbela Harpaka z Columbia University i…
Dżelady, jak na małpy przystało, troszczą się o swoje inwestycje rodzicielskie. / Sebastian Gollnow / AP / EAST NEWS

Bezwzględny księgowy

Łukasz Kwiatek
Ewolucja nie polega na „walce o byt”, majsterkowaniu „ślepego zegarmistrza” czy rywalizacji „samolubnych genów”. Jej istotę najlepiej okazuje się wyjaśniać…
/ MARYANA LYUBENKO / ALAMY STOCK PHOTO / BEW

Historia rogów u chrząszczy żukowatych

Łukasz Kwiatek
Darwinowska koncepcja „pochodzenia z modyfikacjami” postuluje, że cechy występujące u jednych organizmów pojawiły się u ich przodków w jakiejś wcześniejszej…
/

Poprawka z katechezy

Renata Grzegorczykowa
„TP” 44 / 2019
Płetwal błękitny / ADOBE STOCK

Skąd się wzięły wieloryby

Łukasz Sakowski
Ewolucja organizmów czasami przebiega dziwnymi torami. Chyba najlepiej widać to na przykładzie waleni.
Brat Guy Consolmagno, jezuita, dyrektor Watykańskiego Obserwatorium Astronomicznego, 2017 r. / NADIA SHIRA COHEN / THE NEW YORK TIMES / EAST NEWS

Teoria ewolucji Kościoła

Artur Sporniak
Wielu katolików obawia się nauki, wielu papieży miało z nią kłopot. A przecież istnieją sposoby, by pogodzić wiarę np. z teorią ewolucji.