Awantura o oczywistości. Co Kościół mówi o Żydach i antysemityzmie

Jedyne, co zastanawia w awanturze wokół nowego dokumentu episkopatu, to fakt, że w ogóle wybuchła. Przecież w zgodnej opinii komentatorów z lewa i prawa głos biskupów w laicyzującym się kraju traci na znaczeniu, a wśród topniejącej liczby uczestników niedzielnych mszy listy pasterskie to symbol ogólnie słusznego banału. Ba, zdarza się, że zatroskani o ewangelizację kaznodzieje rezygnują z lektury albo – jak robił śp. ojciec Kłoczowski – ograniczają się do odczytania „istotnych myśli”, znajdując ich w tekście jedną czy dwie.

W tę niedzielę rezygnujących – jak wnoszę z gwałtownych reakcji w mediach społecznościowych – było jednak więcej niż kiedykolwiek, ale powodem nie było poczucie, że z duszpasterskiego punktu widzenia szkoda czasu na lekturę. Dokument zresztą wychodzi od czytań na 5. niedzielę Wielkiego Postu, czyli jesteśmy tam, gdzie powinniśmy być: przy rozumieniu Słowa (co pozwala zresztą zidentyfikować osobę autora: kard. Grzegorza Rysia).

Opór związany był z tematem listu: z okazji 40. rocznicy wizyty Jana Pawła II w rzymskiej synagodze biskupi przypomnieli podstawowe kwestie związane ze stosunkiem Kościoła do Żydów i judaizmu; stosunkiem, dla którego kontekstem od stuleci jest antysemityzm.

Dlaczego awantura wokół listu jest ciekawsza niż jego treść? Bo wbrew jeremiadom tradycjonalistycznego komentariatu nie mamy tu do czynienia z próbą podważenia fundamentów tradycji apostolskiej czy wręcz herezją, a raczej z dość elementarnym przypomnieniem o zmianie, która w nauczaniu Kościoła dokonała się na Soborze Watykańskim II po przyjęciu deklaracji „Nostra aetate”, a którą wizyta papieża w synagodze tylko symbolicznie potwierdziła.

To nie herezje, a oczywistości, solidnie już osadzone w nauczaniu: dokumentach Soboru, wystąpieniach papieży (z których jeden został ogłoszony świętym), a także w Katechizmie Kościoła Katolickiego, który zresztą w punkcie dotyczącym nieobwiniania Żydów za śmierć Jezusa odwołuje się do bliskiego tradycjonalistom Katechizmu Rzymskiego.

Jakie to oczywistości? Antysemityzm jest grzechem przeciwko Bogu i ludzkości, jak zresztą każdy przejaw nienawiści. Kościół, próbując zrozumieć siebie samego, spotyka judaizm (jak powiedział Jan Paweł II do zgromadzonych w rzymskiej synagodze: „Religia żydowska nie jest dla naszej religii zewnętrzna, lecz w pewien sposób wewnętrzna. (...) Jesteście naszymi umiłowanymi braćmi i w pewien sposób, można by powiedzieć, naszymi starszymi braćmi”).

Zawsze wierny swoim obietnicom Bóg nie odwołał Pierwszego Przymierza, mówienie o Żydach jako narodzie wybranym jest więc wciąż uprawnione (co – na marginesie – nie osłabia prawdy o zbawieniu dokonanym za sprawą Jezusa).

To oczywistości teologiczne, ale są też te związane z historią Kościoła i jego wpływem na dzieje ludzkości. Owszem, błędnie interpretując Pismo Święte, chrześcijanie przez stulecia przyczyniali się do wzrostu antysemityzmu. Żeby znów odwołać się do papieża Polaka: z odpowiedzialnością za prześladowania Żydów, pogromy, w końcu zaś za Zagładę, Jan Paweł II mierzył się tak jak np. z krucjatami, inkwizycją, dyskryminacją rasową czy nierównością płci podczas zamykającego drugie tysiąclecie wyznania win.

Dlaczego przywołanie tych oczywistości wywołuje burzę? Skąd wrażenie regresu, jaki dokonał się w ciągu ostatnich lat?

Hipotez jest kilka, jedna wiąże się oczywiście z tym, że antysemityzm znów okazuje się w Polsce politycznym paliwem; na elektorat, który zgromadził Grzegorz Braun, chętnych jest więcej, a oktanów dodały mu także (nie tylko u nas zresztą) izraelskie zbrodnie w Gazie.

Inna mówi, że to, co uważam za oczywistości, wciąż się u nas nie przyjęło – i może trudno się dziwić, bo kilkadziesiąt lat to na tle kilkunastu wieków niewiele, a nie brakuje biskupów i księży, którzy te akurat wątki nauczania, nawet jeśli płynęły z ust Świętego Rodaka, pomijali. 

Kolejna to związany z pojawieniem się mediów społecznościowych kryzys komunikacji: mocne sądy, radykalne opinie w tej przestrzeni rozchodzą się szerzej niż cichy głos oparty na przykazaniu miłości. Jeśli chrześcijaństwo w dzisiejszym świecie, np. wśród władców Ameryki, wydaje się atrakcyjnym narzędziem, to właśnie w wydaniu „inkwizycyjnym”, chętnym do sięgania po przemoc w imię – dość osobliwie zresztą – rozumianej Prawdy.

Bądźmy jednak sprawiedliwi: w jednym punkcie list episkopatu nie jest oczywisty: tam, gdzie streszczenie nauczania przechodzi w zaproszenie. Biskupi zachęcają, by odwiedzać wciąż istniejące w Polsce synagogi: „Wspomnijmy mężczyzn i kobiety, których modlitwami przez wieki nasiąkały mury bożnic. A tam, gdzie jest to możliwe, spotkajmy się z żydowskimi siostrami i braćmi”.

Tak, samo nazwanie ludzi sobie nieznanych, innych i wierzących w kompletnie coś innego, „siostrami i braćmi” może się wydawać w dzisiejszych czasach dziwne. W sumie trochę jak chrześcijaństwo.

Fakt nadprzyrodzony

W 1997 r., mówiąc o korzeniach antyjudaizmu w środowisku chrześcijańskim, św. Jan Paweł II nazwał trwanie Izraela „faktem nadprzyrodzonym”. „Ten lud trwa na przekór i wbrew wszystkiemu dlatego, że jest ludem Przymierza” – stwierdził papież. Powrót do źródeł i teologiczna refleksja nad tajemnicą trwania Izraela, podjęta w XX wieku – szczególnie wobec straszliwej tragedii Szoah (Zagłady), jaka dokonała się w Europie – zaowocowały nowym, zakorzenionym w apostolskiej tradycji nauczaniem Kościoła o Żydach i judaizmie.

Zainspirowana soborową deklaracją refleksja Kościoła ukazuje coraz wyraźniej więzi łączące Żydów i chrześcijan. Są nimi szczególnie: cześć dla Słowa Bożego, modlitwa i liturgia, a także mesjańska nadzieja przyszłości. Bo „gdy lud Boży Starego i Nowego Przymierza rozważa przyszłość, zmierza on – nawet jeśli wychodzi z dwu różnych punktów widzenia – ku analogicznym celom: przybyciu lub powrotowi Mesjasza”.

Fragment listu KEP z okazji 40. rocznicy wizyty Jana Pawła II w rzymskiej Synagodze Większej