Nowy film z serii „Na noże”: kryminalna zagadka kontra tajemnica wiary

To film w sam raz na wejście w karnawał: skrzy się dowcipem, błyszczy od gwiazd i nawet jeśli zbyt długo nie może się zakończyć, pozwala przynajmniej się wyszumieć. Bardziej kinofilom aniżeli wielbicielom kryminalnych intryg, bo pod tym względem kolejne piętra umowności sięgają czasem piramid absurdu. 

Rian Johnson w trzeciej części przygód prywatnego detektywa Benoita Blanca (Daniel Craig) rozwija pokręconą fabułę z serii „zabili go i uciekł”, by z jednej strony nas zabawiać (filmowymi konwencjami czy cytatami), a z drugiej trochę… zbawiać. „Żywy czy martwy: Film z serii »Na noże«” dzieje się bowiem na plebanii i mimo grubego przerysowania udaje mu się zachować cienką granicę między parodią klasyki i współczesną przypowieścią.

Spora w tym zasługa Josha O’Connora, jego powściągliwej gry i twarzy wręcz prowokującej niewinnością.

Wciela się on w postać młodego katolickiego księdza Juda – niegdyś boksera, którego trudna przeszłość czasem jeszcze dopada i powoduje na przykład znokautowanie diakona. 

Dlatego Jud, ażeby odkupić swoje winy, zostaje wysłany do podmiejskiej parafii jako wikary. Czeka tam na niego mroczna legenda związana z neogotycką świątynią Matki Boskiej Niezłomnej, jest wielce grzeszny, lecz charyzmatyczny prałat (Josh Brolin) i coraz bardziej nieliczna, acz dość osobliwa parafialna wspólnota. 

Wiadomo od razu, że nie będzie z tego „Dziennika wiejskiego proboszcza” Bressona, „Gości wieczerzy Pańskiej” Bergmana czy katechezy o odkupieniu i przebaczeniu w stylu Paula Schradera. Wszelako Jud ma w sobie autentyczną żarliwość, która każe mu przeprowadzić swoją misję, czyli „zburzyć mury” i „ratować trzodę”. 

Dlatego kiedy w Wielki Piątek prałat Wicks zostanie zamordowany podczas mszy, to właśnie na jego pomocnika – i zarazem religijnego adwersarza – spadnie główne podejrzenie. Wówczas do akcji wkracza wspomniany Blanc, bystry detektyw i zdeklarowany niedowiarek.

Scenariusz Johnsona daleki jest jednak od ideologicznych konfrontacji „na noże”. Liczy się przede wszystkim sama zabawa „zbrodnią niemożliwą”, łącząca kryminał w stylu Agathy Christie, cmentarny humor i religijny kontekst, w którym nie chodzi bynajmniej o antyklerykalną satyrę. O’Connor gra tak, że chce się wierzyć w czystość intencji jego bohatera, i twórca filmu nie zamierza odebrać nam tej wiary. 

Z pomocą innych aktorskich pierwszoligowców (Glenn Close, Jeremy Renner, Andrew Scott) tworzy mozaikę barwnych typów i bywa ona momentami ciekawsza od puzzli spod znaku „kto zabił”. Są jeszcze pytania o cud i księżowskie dylematy. Bo jak tu uzdrawiać Kościół, gdy ten miejscowy ufundowany jest na kłamstwie, pogardzie, chciwości i niemal każdy parafianin – w tym chytre prawniczki, zapijaczeni lekarze, sfrustrowani pisarze, prawicowi influencerzy – ukrywa w szafie jakiegoś trupa?

„Żywy czy martwy” ma jednak swojego świętego Graala czy swoją drogę do Damaszku i nawet finałowe mrugnięcie okiem nie odbiera mu tej stawki.

Johnson wraca tym filmem do dawnej formy, nieco oklapłej przy wcześniejszym „Glass Onion” (2022), i już zapowiada kolejną część z serii „Na noże”.

Nową odsłonę ogląda się dobrze również dlatego, że nikogo, wbrew swojemu tytułowi, nie masakruje i nie nawraca, a wielebny Jud i „heretyk” Blanc grają w gruncie rzeczy do tej samej bramki. A rozliczne ekranowe, książkowe czy językowe smaczki bynajmniej nie sprawiają, że mamy do czynienia z filmowym martwiakiem, powstałym z odcinania kuponów w ramach sprawdzonego uniwersum. 

Najwyraźniej opłaciło się to przesunięcie akcentów – z detektywa na księdza, z satyry na trochę serio, z kryminalnej zagadki na tajemnicę wiary. Mimo iż galopada pomysłów bywa chwilami zbyt przekombinowana i przewidywalna, Johnson wie, jak wdziękiem przykryć kalkulację. 

ŻYWY CZY MARTWY: FILM Z SERII „NA NOŻE” („Wake Up Dead Man: A Knives Out Mystery”) – reż. Rian Johnson. Prod. USA 2025. Netflix.