Nowe książki o USA: Hochschild i Tarczyński objaśniają współczesną Amerykę

Jaka jest dzisiejsza Ameryka? Czy nadal chcemy przeglądać się w niej jak w lustrze? Jak zrozumieć kraj, który połowa głosujących postanowiła uczynić znowu wielkim, a którego „mniejsza” połowa dziś nie poznaje? Do księgarń trafiły niedawno dwie książki, które mogą pomóc w odpowiedzi na te pytania.

Pierwsza z nich, „Skradziona duma. Strata, wstyd i triumf prawicy” Arlie Russell Hochschild, to zarówno kontynuacja, jak errata słynnej pracy „Obcy we własnym kraju. Gniew i żal amerykańskiej prawicy”. Wówczas autorka – socjolożka z Berkeley – po raz pierwszy przekroczyła klasowe podziały i porozmawiała z mieszkańcami Luizjany, którzy czuli się ograbieni z amerykańskiego snu przez grupy upominające się o swoje marzenia: Afroamerykanów, kobiety, imigrantów i uchodźców. „Wtedy nie przewidziałam, że gniew wobec »drugiej strony« wyeskaluje do nienawiści i nawoływania do »zemsty«” – napisała dekadę później.

Tym razem w poszukiwaniu źródeł gniewu Hochschild udała się do Pikeville, miasteczka w piątym okręgu wyborczym w Kentucky, najbielszym spośród 435 okręgów w USA i przedostatnim od końca pod względem zamożności. Zaprosił ją demokratyczny kongresmen Ro Khanna z Kalifornii, który w porozumieniu z republikaninem Halem Rogersem z Kentucky uruchomił tam szkolenia programistyczne InterApt dla ludzi tracących pracę w upadających branżach. Liczyli na powstanie Doliny Krzemowej bis.

Leżące w Appalachach Pikeville staje się dla Hochschild laboratorium nowego prawicowego elektoratu. „Uświadomiłam sobie, że Ameryka ma nie tylko gospodarkę materialną, lecz także równoległą do niej i równie ważną ekonomię dumy” – streszcza tezę książki. Dumę porównuje do emocjonalnej skóry, zapewniającej bezpieczną tożsamość, a wstyd do takiej skóry, którą chciałoby się z siebie zrzucić. Posiadanie kapitału dumy związane jest po części z koniunkturą gospodarczą w regionie, a przede wszystkim z jego pozycją kulturową w społeczeństwie. Deficyt dumy wystawia na pułapkę wstydu.

Badaczka przyjeżdża w czasie szczególnym – przed organizowanym w Pikeville marszem neonazistów gromadzącym grupy wyrosłe z Ku Klux Klanu, ruchu narodowosocjalistycznego i kultu teorii spiskowych. Rozmawia z lokalnymi politykami, z osobami zagrożonymi rasizmem (Afroamerykanką, żydowskim uchodźcą czy muzułmańskim imigrantem), a także z uczestnikami szkoleń InterApt, policjantami, nauczycielami, pracownikami socjalnymi, studentami, więźniami, duchownymi, kelnerką czy monterem rur. Większość głosuje na republikanów.

Ci, którzy spodziewaliby się z ich ust listu miłosnego do Trumpa i litanii prawicowych haseł, powinni jednak wziąć w nawias stereotyp konserwatywnego, maczystowskiego wyborcy z prowincjonalnej Ameryki. Rozmówców Hochschild łączy ponadprzeciętna refleksyjność i krytyczny (ale nie spiskowy) ogląd świata. Nie mają złudzeń co do szczerości obietnic Trumpa, ale są wdzięczni, że uczynił ich godnymi politycznej uwagi.

„Jedyna różnica między czarnymi z przedmieścia i białymi z duliny to muzyka. My mamy rzewne country. Czarni mają rap” – twierdzi David Maynard, który mieszka w przyczepie i dorywczo pracuje jako grafik. O dulinach (dolinach w dialekcie z Apallachów) pisał J.D. Vance w „Elegii dla bidoków”. W jego książce również dopatrywano się klucza do rozwiązania tajemnicy tego, dlaczego demokraci na długo stracili Pas Rdzy. A być może także recepty, jak go odzyskać.

Hochschild stawia diagnozę, ale nie przepisuje recept. Twierdzi, że bardziej niż status i ideologia łączą lokalnego biznesmena z Kentucky, przekwalifikowanego górnika i białą osobę po odwyku powidoki tradycyjnej etyki protestanckiej. Uważają oni, że głównym źródłem zamożności jest pracowitość, a nie pochodzenie i pozycja społeczna. Porażki przypisują sobie, rozgrzeszając kapitalizm. Staroświecki typ indywidualizmu staje się w biedniejszych stanach glebą dla wstydu oraz resentymentu wobec elit i mniejszości.

Ten afekt mogliby skanalizować neonaziści, upominający się o amerykańską dumę, ale to nie takie proste. Marsz okazuje się dużo mniej popularny, niż się spodziewano. Idzie w nim około stu osób, a kontrdemonstrantów dwustu. Do pochodu neonazistów przyłącza się ledwie kilku miejscowych. Może zysk dumy, jaki mógłby się wiązać z udziałem w marszu, nie jest wyższy niż wstyd, jaki przyniosłaby etykietka miasta białych nacjonalistów i przegrywów?

Autorka nie rozlicza mitu amerykańskiego snu. Przeciwnie: chce jego rozszerzenia o solidarnościowe i terapeutyczne wersje opowieści o dumie. Jej rozmówcy czerpią ją z różnych źródeł. Istnieje duma ocalałych z uzależnienia narkotykowego i opioidowego, z bezdomności i bezrobocia, podobnie jak duma przestępcza, wynikająca z konsekwentnego bycia „moralnym wyrzutkiem”. Dumni są też ci, którzy przechodzą przez „most empatii” i próbują nawiązać nić porozumienia z osobami z przeciwnego obozu. Hochschild znajduje ich  np. wśród lokalnych pastorów mówiących o solidarności z czarnymi Amerykanami.

Szkoda, że koniec końców badaczka sprowadza różnorodność postaw swoich rozmówców głosujących na Trumpa do konstruktu, o którym pisała już w „Obcym we własnym kraju”. Prawicową „głęboką historią” nazywa opowieść o białym mężczyźnie, który mimo wysiłków nie pnie się do góry, bo wpychają się przed niego inni – Czarni, imigranci, wyzwolone kobiety, wielkomiejskie elity. Wyzywają go: „Ty zacofany seksistowski rasistowski homofobiczny rednecku!”. W końcu pojawia się wielki łobuz, który spycha go w dół. Nowy rozdział tej historii pisze dopiero Trump: dobry łobuz, skutecznie stający w obronie tych, którzy zostali zepchnięci na koniec kolejki. Wady Trumpa stają się dla nich drugorzędne, bo wolą łobuza, który nimi nie pogardza. Proste? Trochę za bardzo.

Jeden z bohaterów „Skradzionej dumy”, choć sam się na marsz neonazistów nie wybiera, martwi się o udział w nim przyjaciela, Harry’ego, który tłumaczy sobie świat teoriami spiskowymi. Hochschild nie idzie tropem tego niepokoju, mimo że polityczno-medialny fenomen teorii spiskowych jest ważnym elementem amerykańskiej zagadki. Dlatego warto czytać jej książkę w parze z „Oślizgłymi mackami, wiadomymi siłami” Piotra Tarczyńskiego.

Autor tej książki, amerykanista i tłumacz, zastanawia się bowiem, skąd u ludzi takich jak Harry przekonanie, że ich krajem rządzą spiski. Nie ulega przy tym pokusie psychologizacji zjawiska. Odcina się też od tradycji, zapoczątkowanej przez historyka Richarda Hofstadtera w latach 60. XX w., żeby obecność teorii spiskowych w polityce wiązać z paranoją ich głosicieli i wyznawców. Bliższe mu jest spojrzenie Poppera, który w „Społeczeństwie otwartym i jego wrogach” przestrzegał nie przed ludźmi, ale przed błędnymi założeniami, na których ufundowane są opowieści o złych siłach. O ile Hochschild patrzy z troską na Amerykę zwyczajnych ludzi, o tyle Tarczyński rozlicza elity władzy i mediów.

„Oślizgłe macki…” czyta się jak kronikę amerykańskich teorii spiskowych, ale ta książka jest też aktem demaskacji spisku jako leitmotivu tamtejszej kultury politycznej. Co wspólnego ma jednodolarowy banknot z wizerunkiem George’a Washingtona i Wielką Pieczęcią Stanów Zjednoczonych, na której rewersie widnieje oko opatrzności w świetlistym trójkącie na szczycie piramidy, z mailami z 2016 r., w których John Podesta, szef kampanii Hillary Clinton, zamawiał pizzę z serem i sosem?

Co wiąże antysemickie przekonania o porywaniu dzieci na krew przez żydowską diasporę z oskarżeniami QAnonu, że elity mordują najmłodszych, a następnie wyodrębniają z ich szyszynek adrenochrom, rzekomy eliksir młodości?

Łączy te przypadki wola doszukiwania się ukrytych znaczeń, które nadawałyby jakiś, choćby najbardziej wymyślny sens epokom politycznej zmiany. Za znakiem pieczęci mieli stać masoni, a zamawianie pizzy z serem i sosem, miało oznaczać dostarczanie pedofilom z elitarnych kręgów dziewczynek do seksualnych orgii.

Kompendium teorii spiskowych Tarczyński zmienia w lekcję historii politycznej USA. Przypomina, że czołowymi propagatorami antykatolickich, antymasońskich lub antysemickich teorii o zmowie były osoby skądinąd wybitne lub wizjonerskie, jak Samuel Morse, Charles Lindbergh czy Henry Ford, który spopularyzował w USA „Protokoły Mędrców Syjonu”.

Jeszcze w latach 70. świeckim kapłanem wyznawców teorii spiskowych był profesor astronomii Allen Hynek, ale w kolejnych dekadach kaganek alternatywnego oświecenia przejęli ludzie mediów, jak Milton William „Bill” Cooper, były instruktor nurkowania, radiowiec amator i autor kultowej książki „Behold a Pale Horse”, zgodnie z którą światem rządzą nie tylko Sowieci i Żydzi, ale obcy z kosmosu. Na początku XXI w. David Icke, były brytyjski dziennikarz sportowy, skutecznie przeniósł na amerykańską ziemię teorię o reptilianach rządzących globem (jaszczuroludźmi mieli być wszyscy prezydenci USA). Kolejnymi królami teorii spiskowych stali się Tucker Carlson z Fox News i Alex Jones z serwisu Infowars.

Potem nadszedł czas QAnona, dekonspiratora na miarę mediów społecznościowych. W 2017 r. zaczął publikować na 4chanie oskarżenia polityków (zwłaszcza demokratów) o pedofilię. Dziś cesarzem, żeby nie powiedzieć: carem, teorii spiskowych jest urzędujący prezydent. A jego dwór tworzą Pete Hegseth z Fox News, obecny szef Pentagonu, Tulsi Gabbard, szefowa wywiadu, a wcześniej współpracowniczka Tuckera Carlsona, prokuratorka generalna Pam Bondi, zaangażowana w podważanie wyników wyborów z 2020 r. czy kierujący FBI Kashyap „Kash” Patel, autor cyklu książek dla dzieci „Spisek przeciw królowi”, gdzie występuje m.in. dobry król Donald i zła Hillary Queenton.

Tarczyński stara się wypowiadać w tonie zdystansowanego eksperta, który nie pozwala sobie na nazywanie zwolenników teorii o reptilianach głupkami. Zasłania jednak niewidoczny dla czytelników śmiech ironią i sarkazmem, np. gdy stwierdza: „Jak najlepiej walczyć ze spiskiem? Zgodnie z najlepszą amerykańską tradycją oczywiście – zawiązując własny”. To w Ameryce działał prowadzony przez FBI program COINTELPRO – kompleksowej inwigilacji i sabotażu wszelkich krytyków władzy. To tu funkcjonowały tajne badania technik kontroli umysłu MKUltra, prowadzące nieetyczne, a czasem tragiczne w skutkach eksperymenty na ludziach. To Reagan z pomocą CIA stał za aferą Iran-Contras, a George Bush Jr. i Dick Cheney urobili opinię publiczną, że za atak na World Trade Center pierwszym odpowiedzialnym jest Irak.

Czego nie rozumiecie? – chciałoby się zakrzyknąć, przywołując memiczny slogan. W świetle historycznych faktów serial „Z archiwum X” można odbierać jako paradokument o amerykańskim fantazmacie ukrytej prawdy, wielokrotnie materializującym się w realnie prowadzonej polityce.

Dla Tarczyńskiego ostatecznym wyważeniem przez teorie spiskowe mocno im uchylonych drzwi w polityce amerykańskiej był szturm na Kapitol. Dla Hochschild wydarzenia z 6 stycznia 2021 r. to coś innego – poligon zawstydzania przez rząd federalny tych, którzy z żarliwością poparli swojego kandydata, a dla Trumpa zakończony sukcesem sprawdzian socjotechniki. Przegrany wówczas polityk zaczyna od prowokacji, pozwala sądom i oponentom na to, by jego i jego zwolenników zawstydzano, po czym przechodzi do ataku, przelicytowuje oskarżenia i ogłasza się zwycięzcą. „Rytuał odwstydzający pełną gębą” – podsumowuje Hochschild. Sugeruje, głosem swoich rozmówców, że właśnie próby zawstydzania Trumpa jako szkodnika oraz chęć uratowania go z opresji bardziej przywiązują doń wyborców niż zielone światło, jakie daje teoriom spiskowym.

Kto ma rację? Każdy po trochu i nikt do końca. Hochschild pisze o Ameryce prawdziwej dla pewnej konstelacji ludzi, którzy przez wielu rodaków są nazywani redneckami i bidokami. Ich wstyd i gniew są najpewniej szczere, ale reaktywne. Z kolei Tarczyński rozlicza elity sponsorujące teorie spiskowe, zwłaszcza te polityczne, a więc polaryzujące i niebiorące jeńców. Zatem i on jeńcami – to jest społeczeństwem – się nie zajmuje. W tych książkach wielka Ameryka sąsiaduje z małą Ameryczką, a ich losy przecinają się głównie przy okazji wyborów.

Kusi, żeby te zaatlantyckie rozważania przenieść na nasz grunt. Wszak w ostatnich dekadach nie raz słyszeliśmy o pedagogice wstydu i pedagogice dumy. Także inspirowana z Rosji dezinformacja zbiera żniwo – więcej osób wolało słuchać tego, co miał do powiedzenia o dronach Dziki Trener niż poważne media. Nie dajmy się jednak zwieźć łatwości takich analogii. Żeby nazwać nasze problemy trzeba własnych pojęć, opowieści i symboli, a w amerykańskich problemach lepiej widzieć zamiast znaku równości – znak ostrzegawczy.

Arlie Russell Hochschild, SKRADZIONA DUMA. STRATA, WSTYD I TRIUMF PRAWICY, przeł. Hanna Pustuła-Lewicka, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa 2025

Piotr Tarczyński, OŚLIZGŁE MACKI, WIADOME SIŁY. HISTORIA AMERYKI W TEORIACH SPISKOWYCH, Znak Literanova, Kraków 2025