Lekcja anatomii w Cricotece

W przestrzeni teatralnej „Lekcji anatomii – rekonfiguracji” to, co martwe, zaczyna mówić, a to, co zwykle niewidoczne, wychodzi na pierwszy plan. Agata Skwarczyńska, w dialogu z obrazem Rembrandta i happeningami Tadeusza Kantora, podejmuje próbę opowiedzenia o ludzkim ciele, pamięci i wspólnocie w sposób, który burzy tradycyjne hierarchie wiedzy i przedstawiania. Spektakl, stworzony we współpracy z osobami z niepełnosprawnościami intelektualnymi, stawia fundamentalne pytanie o to, kto ma prawo mówić, kto jest słuchany i co właściwie oznacza „widzieć”.

W oryginalnym obrazie Rembrandta spojrzenia mężczyzn zebranych wokół stołu sekcyjnego wykraczają poza kadr – ku przyszłym widzom, ku nam. Ten gest, niczym zawiązana w obrazie narracja, otwiera przestrzeń refleksji: kim są ci, którzy patrzą? Kim jest ciało na stole? I czy sekcja, zamiast dawać odpowiedzi, nie staje się raczej początkiem pytań? Kantor w swoich happeningach wykorzystał ten potencjał, przekształcając sekcję zwłok w deambalaż – rozcinanie ubrań, które, skrywając ludzkie resztki, stawały się nośnikiem pamięci i tożsamości. Ubranie w jego interpretacji było niczym mapa ludzkiego życia, z jego radościami, traumami i zapomnianymi drobiazgami.

Skwarczyńska podąża tym tropem, ale wybiera inną ścieżkę. Jej spektakl nie jest próbą wiernej rekonstrukcji, lecz gestem rekonfiguracji, w którym tradycyjny porządek zostaje podważony. Sekcja staje się aktem zszywania: łączenia tego, co rozdzielone, w nową całość. Ciało nie jest już obiektem poddawanym analizie, lecz przestrzenią spotkania – między ludźmi, różnymi formami życia, między tym, co widzialne, a tym, co ukryte.

W centrum spektaklu znajdują się wykonawcy – osoby z niepełnosprawnościami, których obecność zmienia dynamikę przedstawienia. To oni wprowadzają perspektywy, które zwykle pozostają niewidoczne w narracjach artystycznych i społecznych. W tej pracy nie ma mistrza i uczniów, nie ma obserwatora i obserwowanego obiektu – wszyscy są uczestnikami procesu, który rozgrywa się tu i teraz. Każda scena jest wyzwaniem dla widza, by porzucić utarte schematy patrzenia i otworzyć się na nowe formy współobecności.

„Lekcja anatomii – rekonfiguracja” to spektakl, który się nie kończy – nie dlatego, że trwa wiecznie, lecz dlatego, że jego znaczenia wymykają się zamkniętym ramom. Na przykład ciało człowieka na stole sekcyjnym zostaje zestawione z wypchanym lisem i rośliną – co te formy życia mogą nam powiedzieć? W jakiej relacji jesteśmy z nimi jako ludzie? Spektakl uczy, że patrzenie i wiedza to proces wymagający czasu, empatii i gotowości do rezygnacji z pewności.

Skwarczyńska tworzy świat, w którym wszystko jest w ruchu. Kompozycja spektaklu przypomina organizm, który zmienia się z każdym ruchem wykonawców, z każdą reakcją widza. To nieustanne przeobrażanie sprawia, że spektakl jest jednocześnie dziełem sztuki i laboratorium badawczym. Widz zostaje zaproszony nie do kontemplacji, ale do uczestnictwa – do bycia częścią tej kruchej, a jednocześnie dynamicznej wspólnoty.

W tym świecie nie ma miejsca na porządek narzucany przez jedną perspektywę. Widzowie, wykonawcy i obiekty – manekiny, rośliny, wypchane zwierzęta – w równym stopniu współtworzą przestrzeń, w której wiedza i zrozumienie nie są narzucane, lecz wyłaniają się w procesie wspólnego działania. To gest radykalny, bo podważa hierarchie, na których opiera się nie tylko tradycyjny teatr, ale i wiele modeli społecznych.

Spektakl Skwarczyńskiej to także wyzwanie rzucone wykluczeniu. Zaproszenie osób z niepełnosprawnościami do procesu twórczego to nie tylko gest polityczny, ale też propozycja nowego modelu współpracy – opartego na równości i szacunku dla różnorodności. To, co w tej pracy najważniejsze, to otwartość na inne formy bycia i poznawania. „Lekcja anatomii – rekonfiguracja” przypomina, że sztuka może być przestrzenią, w której redefiniujemy nie tylko sposób patrzenia, ale i nasze relacje z otaczającym światem.

Koncept i inscenizacja: Agata Skwarczyńska

Wykonawcy: Amelia Blus, Julia Karaś, Władysław Kita, Anna Komorek, Magdalena Mrzygłocka, Maciej Rams, Agnieszka Sito, Klaudia Surman, Maciej Trybus, Dorota Wach

Konsultacja dramaturgiczna: Monika Świerkosz

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury