Nagroda Przewroty 2026. Centrum Nauki Kopernik ogłosiło laureatów

Centrum Nauki Kopernik ogłosiło laureatów III edycji Nagrody Przewroty 2026, wyróżnienia przyznawanego śmiałym, nowatorskim i skutecznym inicjatywom edukacyjnym, które odpowiadają na współczesne wyzwania. W kategorii ogólnopolskiej zwyciężył program „Rówieśnicy” Fundacji Dajemy Dzieciom Siłę, w kategorii lokalnej nagrodzono Dziecięcy Uniwersytet Pogranicza, realizowany przez Ośrodek „Pogranicze – sztuk, kultur, narodów” w Sejnach. Przyznano także Nagrodę Specjalną Przewroty, którą ex aequo otrzymali dr hab. Julia Pawłowska i dr hab. Tomasz Sulej, prof. IPal PAN.

Laureatów nagród głównych wybrała kapituła honorowa złożona z osób związanych z nauką, edukacją, biznesem, sztuką i życiem publicznym. W jej skład weszli: Julia Gałosz, Sławomir Kasprzak, prof. zw. dr hab. Dorota Klus-Stańska, Joanna Lilpop, Jacek Łęgiewicz, Michał Senk, Oliwia Thomas i dr Jędrzej Witkowski. Kapitule przewodniczył Robert Firmhofer, dr h.c.

Program „Rówieśnicy” nagrodzony za walkę z przemocą rówieśniczą

Program „Rówieśnicy” został doceniony za odpowiedź na jeden z najpoważniejszych problemów współczesnej szkoły: pogarszające się zdrowie psychiczne młodych ludzi i przemoc rówieśniczą, w tym cyberprzemoc. Kapituła podkreśliła, że inicjatywa „koncentruje się na zjawisku, które w dużej mierze pozostaje poza zasięgiem dorosłych i systemu szkolnego” oraz w innowacyjny sposób kieruje uwagę na rolę świadka.

Program uczy młodych ludzi reagowania, szukania wsparcia i bezpiecznego działania w sytuacjach przemocy. Obejmuje m.in. serial edukacyjny dla uczniów, szkolenia dla kadry pedagogicznej, scenariusze lekcji, webinary superwizyjne, platformę edukacyjną i narzędzia badawcze. Według badań Fundacji Dajemy Dzieciom Siłę przemocy rówieśniczej doświadcza 66 proc. z 168 140 badanych uczniów i uczennic. W programie wzięły udział 3954 szkoły oraz 14 914 klas 7-8 szkół podstawowych i 1-2 szkół ponadpodstawowych.

Dziecięcy Uniwersytet Pogranicza wyróżniony w kategorii lokalnej

W kategorii lokalnej zwyciężył Dziecięcy Uniwersytet Pogranicza. Program realizowany w Sejnach łączy edukację i kulturę, rozwijając ciekawość, wrażliwość i poczucie zakorzenienia u dzieci dorastających w wielokulturowym regionie pogranicza. Uczestnicy i uczestniczki, wspólnie z artystami i regionalistami, poznają sztukę oraz historię sąsiadów: piszą ikony, tworzą litewskie wycinanki i uczą się pieśni pogranicza. Działania obejmują także spektakle, koncerty, wystawy i filmy prezentowane mieszkańcom miasta.

Kapituła zwróciła uwagę, że inicjatywa traktuje różnorodność „nie jako problem do przezwyciężenia, lecz jako punkt wyjścia do działań edukacyjnych” i pokazuje, że możliwe jest budowanie wspólnoty opartej na współdziałaniu, pamięci i wielości perspektyw.

Nagroda Specjalna Przewroty dla pionierów nauki obywatelskiej

Nagroda Specjalna Przewroty, przyznawana przez zespół Centrum Nauki Kopernik osobom współpracującym z instytucją, trafiła ex aequo do dr hab. Julii Pawłowskiej i dr. hab. Tomasza Suleja, prof. IPal PAN. Jak mówiła w laudacji Irena Cieślińska, dyrektor programowa Centrum Nauki Kopernik i przewodnicząca kapituły Nagrody Specjalnej, laureaci „przypomnieli nam, że nauka zaczyna się od zachwytu” i pokazali, że nauka obywatelska „nie jest uproszczoną wersją nauki. Jest nauką otwartą”.

Julia Pawłowska, mykolożka i zastępczyni dyrektora Instytutu Biologii Ewolucyjnej Uniwersytetu Warszawskiego, współpracowała z Kopernikiem przy projekcie „Genetyczne grzybobranie”. Uczniowie izolowali DNA badanych grzybów, a następnie wprowadzali wyniki do bazy danych FunDive, współtworząc ogólnoeuropejską mapę bioróżnorodności.

Tomasz Sulej, paleontolog z Instytutu Paleobiologii PAN, współpracuje z Kopernikiem przy projekcie „Nauka ma głos”, w którym wolontariusze wspólnie z naukowcami odsłaniają i oczyszczają ze skały kości mastodonzaura, pradawnego płaza żyjącego ok. 240 mln lat temu.

Laureaci tegorocznych Przewrotów działają w różnych obszarach, ale łączy ich przekonanie, że edukacja może być narzędziem realnej zmiany społecznej. Może wzmacniać poczucie bezpieczeństwa i sprawczości, budować wspólnotę, rozwijać lokalną tożsamość i otwierać naukę na ludzi, którzy chcą współtworzyć wiedzę o świecie.