Halina Bortnowska wiedziała, że „to, co robimy dla najbliższych, możemy robić dla wszystkich”

Szukam starych notatek. Próbuję odtworzyć nasze rozmowy sprzed lat. Nie było ich wiele, ale były ważne. Jedna długa, kiedy przyjechałem do Warszawy, żeby opowiedziała mi o swojej pracy w miesięczniku „Znak”, o jej ówczesnej szefowej i najbliższej przyjaciółce Hannie Malewskiej, o autorkach i autorach, którzy się na łamach pisma pojawiali, o jej relacjach z księdzem Józefem Tischnerem… Zapytany kiedyś, kto powinien zostać następcą kardynała Wojtyły w Krakowie, Tischner odpowiedział: „Halina Bortnowska”. Żart, jak to często bywa, skrywał drugie dno: redaktorka „Znaku” miała solidne teologiczne wykształcenie, a jednocześnie takie doświadczenie życia, jakiego wielu duchownym brakowało.

O swojej wierze wypowiadała się powściągliwie, właściwie dopiero w rozmowach do książki „Wszystko będzie inaczej” odsłoniła przed Jolantą Steciuk trochę więcej z tego, jak przeżywała relację z Bogiem. Nie bała się sformułowań mocnych, jeśli uważała, że oddają istotę rzeczy. „Relacja z Bogiem to jest relacja dwojga kochanków. My się z Bogiem kochamy”, powiedziała. W innych ustach mogłoby to zabrzmieć pretensjonalnie, w jej brzmiało wiarygodnie, rzeczowo. Miała tę umiejętność – raczej rzadką, niestety – że mówiąc o wierze, nikogo nie raniła, nie zarysowywała granicy. Wiara była dla niej darem, który do niej przyszedł, nie oczekiwała, że wszyscy będą ją przeżywać tak jak ona.

Pytałem o jej zaangażowanie w Solidarność, o obecność wśród strajkujących hutników w pacyfikowanym przez milicję nowohuckim kombinacie – ale rozmowa nieoczekiwanie pobiegła w innym kierunku. W tamtym, „solidarnościowym” okresie zjawiła się druga, późna miłość. Wyszła za mąż po pięćdziesiątce, za wdowca z czwórką dzieci. Kiedy mówiła o Kazimierzu, stawała się jeszcze bardziej oszczędna w słowach. O kazanie na ich ślubie poprosiła Tischnera. „Tylko bardzo proszę, żadnych dowcipów”, zastrzegła. I tak jak z pokorą przyjmował jej uwagi w redakcji, tak przyjął i tę – ponoć słuchając homilii, cały kościół płakał.

To są moje notatki – ale właściwie chciałem pisać o czym innym. Przede wszystkim o tym, że takich ludzi jak ona jest bardzo mało. Że większość z nas skupia się na załatwianiu własnych powszednich spraw i boi zaangażować w coś więcej. Albo angażuje się, ale tylko trochę, na pewien czas, bezpiecznie. Halina Bortnowska wspominała, że kiedy po powstaniu warszawskim trafiły z mamą do obozu w okolicach Wrocławia, po jedyny posiłek, brejowatą zupę, trzeba było stać w bardzo wąskim korytarzu zrobionym z drutu kolczastego.

Trzynastoletnia Halina podeszła kiedyś do tego korytarza, żeby podać mamie wodę, bo ludzie w tej kolejce mdleli z upału i wycieńczenia. A ponieważ inni też zaczęli prosić o wodę, biegała i przynosiła. „Wtedy odkryłam – opowiadała po latach – że to, co robimy dla najbliższych, możemy robić dla wszystkich”.

Niezwykła była w jej przypadku zgodność słowa i życia. Jej publicystyka zawsze łączyła się z działaniem: organizowaniem pomocy, protestu, jeśli było trzeba – czuwaniem przy pojedynczym chorym; a jeśli tego wymagała sprawa – także wyjściem na ulicę. W jej krytycyzmie było coś ujmującego: nigdy nie osądzała nikogo „z góry” jako ta, która wie lepiej. Nie miała „ogólnego poglądu” na człowieka, każdego widziała poszczególnie, pojedynczo. Z przeżyć wojennych wiedziała, że człowiek zdolny jest do najgorszych potworności. Ale wiedziała też, że nie musi taki być i że trzeba tak działać, żeby budzić w ludziach dobro, a nie demony.

Była człowiekiem-znakiem. Człowiek może umrzeć, a znak zostanie.