umysł: najważniejsze informacje

Olga Drenda // Fot. Grażyna Makara

Kontakt z kimś, kto wie, co robi, to jak obserwowanie wielkiego, spokojnego malamuta

Olga Drenda
Są ludzie, którzy – jak wydaje mi się z zewnątrz – mają w głowie niezawodną intuicję co do czasu i przestrzeni. Ich umysły zostały zatwierdzone chyba przez…
// Adobe Stock

Mózg, piękno i dobro. Jak neurobiologia pomaga zrozumieć potrzeby duchowe

Iain McGilchrist, Michał Łuczewski
Ian McGilchrist, psychiatra, neuropsycholog, filozof: Straciliśmy zdolność do korzystania z intuicji właściwych prawej półkuli mózgu. Wydają się kolidować z…
// il. Przemysław Gawlas & Michał Kęskiewicz dla „TP”
Wersja audio

Musisz w to kliknąć. Dlaczego clickbait działa i jak na nas wpływa?

Łukasz Kwiatek
„Nigdy w to nie uwierzysz! Znowu to zrobił! Chodzi o Putina”. Pewnie wszyscy przyzwyczailiśmy się do nagłówków wyłudzających nasze kliknięcia. A nie powinniśmy.
Przed meczem o brązowy medal w hokeju kobiet pomiędzy Szwajcarią, a Szwecją na Zimowych Igrzyskach Olimpijskich w Mediolanie-Cortina 2026. Mediolan, 19 lutego 2026 r. // Fot. Jared C. Tilton / Getty Images

W obronie plemienności. Trzy ewolucyjne instynkty, które nauczyły nas współpracy

Kasper Kalinowski, Michael Morris
Michael Morris, psycholog kulturowy: Powstanie plemion rozszerzyło nasz krąg zaufania. Dzisiaj możemy zaufać obcej osobie, jeśli mówi naszym językiem, wykonuje…
// Aleksandr Sutula & Natalia Sutul / Adobe Stock

Dieta dzieci: niezdrowa żywność negatywnie wpływa na rozwój inteligencji

Łukasz Kwiatek
Badanie przeprowadzone na czterech tysiącach dzieci urodzonych w Brazylii w 2015 r. wykazało, że dieta oparta na przetworzonej żywności negatywnie wpływa na…
Islandia, lipiec 2025 r. // Fot. Sergey Blotskiy / Alamy / Be&W
Wersja audio

Jaki sens mają dziś słowa: „Prochem jesteś i w proch się obrócisz”?

Piotr Sikora
Uznanie własnej kruchości nie jest kapitulacją, lecz bramą do wolności i zjednoczenia z boską Rzeczywistością. Posypując głowy popiołem, warto spojrzeć na…
Huśtawki przerzucone przez płot na granicy między Meksykiem a USA (instalacja artystyczna). Ciudad de Juarez, lipiec 2019 r. // Fot. Christian Chavez / AP / East News

Jak zejść z huśtawki rywalizacji, by odzyskać spokój i zdrowie psychiczne

Jean-Michel Oughourlian, Michał Łuczewski
Jean-Michel Oughourlian, neuropsychiatra: Patrząc na kogoś, rekonstruujemy jego intencję. Pragniemy mieć to, co ma ta osoba, a nawet być tym, kim ona jest.…
// wizualizacja przy użyciu AI

Świadomość: dwie najpopularniejsze teorie nie są poprawne

Piotr Winkielman
Zwolennicy dwóch najpopularniejszych koncepcji świadomości połączyli siły, by rozstrzygnąć, która z nich jest poprawna. Wynik serii eksperymentów nie zadowoli…
// Ilustracja: Przemysław Gawlas & Michał Kęskiewicz dla „TP”
Wersja audio

Osoby w spektrum często maskują swoją neuroatypowość. Jaką cenę za to płacą?

Jędrzej Grodniewicz, Anna Urbanek
Maskowanie nie jest sporadycznie stosowanym narzędziem, lecz ciągłym wysiłkiem mającym na celu przetrwanie w świecie kreowanym przez i dla neurotypowej…
// Gorodenkoff / Shutterstock

Nauka języka obcego dla seniorów. Jakie atuty mają osoby 60 plus?

Łukasz Kwiatek
Naukowcy z Uniwersytetu Essex zbadali, czy osoby w wieku 60 lat i więcej są w stanie skutecznie uczyć się języka obcego i jaki sposób nauki będzie dla nich…
Postać z „italian" brainrot, Bombini Gusini // @Nazar's Memes

Brainrot. Co z naszymi mózgami robi pochłanianie trywialnych treści z internetu

Marta Panas-Goworska, Andrzej Goworski
Krótkie, absurdalne filmiki na długie godziny przykuwają do ekranów dzieci i młodzież. Jak takie zachowanie wpływa na rozwijające się umysły? I jak…
// agsandrew / Shutterstock

Zbyt mało wymagamy od AI. Sztuczna inteligencja może być bliższa człowiekowi

Łukasz Kaniewski, Rafał Rzepka
Jeżeli chcemy, żeby AI pomogła nam pokonać poważne problemy cywilizacyjne, potrzebujemy modelu poznającego świat bardziej jak człowiek. Mam propozycję, jak…

„Moc umysłu”, czyli najnowsze wydanie specjalne „Tygodnika”

Wiemy, jak działa neuron. Umiemy śledzić impulsy elektryczne, rozpoznawać coraz większe wzorce, nawet modelować język za pomocą algorytmów. A jednak – coś…
Festiwal muzyczny Męskie Granie. Wrocław 11 sierpnia 2023 r. // Fot. Piotr Dziurman / REPORTER

Mózg lubi niespodzianki. Na nich opiera się muzyczny groove

Katarzyna Dziadowicz
Mogą wprawić nas w osłupienie, przyprawić o atak niekontrolowanego śmiechu lub doprowadzić do łez. Nie każdy lubi niespodziewane sytuacje. Ale każdy się z nich…
Strażnika AI

Czy słusznie boimy się rozwoju AI?

Piotr Jończyk, Joanna Rączaszek-Leonardi
Joanna Rączaszek-Leonardi, psycholożka: Musimy badać, co w kontaktach międzyludzkich jest na tyle istotne, że przekłada się na nasz dobrostan i jakość życia. I…
Prof. Dominika Dudek // Rys. Michał Dyakowski dla „TP"

Praktykowanie psychiatrii uczy pokory

Łukasz Kwiatek, Dominika Dudek
Prof. Dominika Dudek, psychiatra: Nie powinniśmy sprowadzać funkcjonowania człowieka do neuroprzekaźników, którymi da się manipulować, by ukierunkować cudze…
Obchody Dnia Autyzmu. Gdańsk, 27 kwietnia 2019 r. // Fot. Karolina Misztal / Reporter

Nauczycielu, bądź uważny na spektrum autyzmu. Jak budować przyjazną szkołę

Przemysław Wilczyński, Tomasz Michałowicz
Niemal co drugie dziecko neuroatypowe musiało zmienić szkołę. Ekspert: „Nasz model edukacji sprzyja przekazywaniu wiedzy, a nie dostrzeganiu ludzi”.
Daniel Denett podczas wykładu na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie. 23 października 2017 r // Fot. Andrzej Banaś / Polska Press / East News

Zmarł Daniel Dennett. Dzięki jego refleksjom i eksperymentom dotyczącym umysłu lepiej rozumiemy, czym jest świadomość i myślenie

Marcin Miłkowski
W XXI wieku niespodziewanie dla samego siebie stał się wielką gwiazdą internetu. Skromny, dowcipny, a jednocześnie lew salonowy uwielbiający anegdoty i gry…
Zajęcia cyrkowe w terapii osób w spektrum autyzmu prowadzone z grupą nastolatków we Francji. Marzec 2012 r. / AMELIE-BENOIST / BSIP / AFP / EAST NEWS

Zamaskowani. Co naprawdę wiemy o autyzmie

Marzena Zdanowska
80 lat temu powstały pierwsze naukowe opisy autyzmu. Po tysiącach kolejnych publikacji wciąż mamy na jego temat więcej pytań niż odpowiedzi.
Cmentarz Stary w Kielcach, 2014 r. / ROMAN PACH / FORUM

Puścić życie

Piotr Sikora
Każda i każdy z nas ma w sobie dziecko-niemowlę, które zgodnie z nauką Jezusa może przyjąć Królestwo Boga. Zawsze i wszędzie.
Neil Harbisson, brytyjski muzyk, performer, cyborg i aktywista, Palma de Mallorca, wrzesień 2011 r. / ENRIQUE CALVO / REUTERS / FORUM

Myślenie rzeczami

Paweł Gwiaździński
Koncepcja rozszerzonego poznania fascynuje filozofów od ponad dwóch dekad. Trwają jednak spory, czy ma ona istotne empiryczne zastosowania.

Teoria umysłu: dwa obwody

Łukasz Kwiatek
„Poszedł umyć dłonie – pewnie chce uniknąć zakażenia”.
Rysunek satyryczny, prawdopodobnie z przełomu XVIII i XIX wieku, na którym bogaty londyński klient uskarżający się na brak libido poddawany jest terapii galwanicznej przez francuskiego wędrownego znachora / / SCIENCE MUSEUM / EAST NEWS

Elektryczne żaby

Łukasz Kwiatek
Luigi Galvani jako pierwszy wykazał, że neurony przewodzą prąd. Był to ważny etap na drodze do wypędzenia z mózgu eterycznego ducha.
Octlantis, kolonia ośmiornic w zatoce Jervis u południowo-wschodnich wybrzeży Australii. / PETER GODFREY-SMITH

Obca inteligencja

Peter Godfrey-Smith, Tomasz Targański
PETER GODFREY-SMITH: Zaczątki umysłu pojawiły się, zanim życie opuściło morza. Wszystko, co stało się później na lądzie, polegało na udoskonaleniu modelu,…
/ LINDA DAVIDSON / GETTY IMAGES

Co rządzi zachowaniem

Paweł Bakalarz
WIELKIE PYTANIA | Behawioryzm to jeden z najbardziej niezrozumiałych i znienawidzonych nurtów psychologii. Ale też najbardziej rewolucyjnych.
/ Okładka dodatku: Wielkie Pytania – przełomy w naukach o umyśle

Przełomy w naukach o umyśle

Łukasz Kwiatek
Nie wiemy – i być może nigdy nie będziemy wiedzieć – kiedy świadomy siebie umysł pojawił się na ewolucyjnej scenie.
/ DOMENA PUBLICZNA

Rejestracja aktywności pojedynczych neuronów

MH
Mniej więcej od końca XVIII w. fizjologowie domyślali się, że układ nerwowy przejawia aktywność elektryczną.
/ CHRISTIAN JONES / GETTY IMAGES

Rydwan z dwoma końmi

Kinga Wołoszyn-Hohol, Mateusz Hohol
WIELKIE PYTANIA | Historia badań nad emocjami pełna jest zmian paradygmatów i zwrotów akcji. Dziś uważa się, że nie zawsze są tym samym co uczucia, a życie…
Drobiazgowy rysunek Cajala przedstawiający budowę komórek hipokampa mózgu człowieka trzy godziny po jego śmierci / MUSEO CAJAL W MADRYCIE

Człowiek, który barwił neurony

Maciej Dulewicz
WIELKIE PYTANIA | Przez ponad dwieście lat delikatna, blada tkanka mózgu opierała się badaczom. Trzeba było podwójnej wrażliwości malarza i naukowca, aby…
Daniel Everett z Indianami Pirahã (kadr z filmu „Amazoński kod”) / MATERIAŁY PRASOWE

Kalejdoskop umysłów

Kasper Kalinowski
Poza naszą biologią na to, jak postrzegamy świat, zadziwiająco głęboko wpływają także czynniki kulturowe. Psycholodzy późno uświadomili sobie, jakie…
/ AKG-IMAGES / EAST NEWS

Fałszywe wspomnienia

Łukasz Kwiatek
Przywoływanie wspomnień ma więcej wspólnego z posługiwaniem się wyobraźnią niż z odtwarzaniem danych zapisanych na twardym dysku. Łatwo pomylić fikcję z…
/ Mike Timo / GETTY IMAGES

Archipelag umysłów

Steve Silberman, Tomasz Targański
Steve Silberman, autor książki „Neuroplemiona”: Autyści pracują na innym „oprogramowaniu” niż reszta. Ale nikt przecież nie uważa, że cały komputer jest…
Szachy w Parku Izmajłowskim, Moskwa / Fot. Oleg Nikishin / GETTY IMAGES

Mózg na skakance

Krzysztof Cipora
Treningi poznawcze stają się coraz popularniejszym produktem na rynku tzw. rozwoju osobistego. Badania sugerują jednak, że ich skuteczność jest znikoma lub…
Od lewej: Bartłomiej Kucharzyk, Michał Okoński, Tomasz Pasieczny, Rafał Ulatowski, Rafał Stec i Łukasz Kwiatek. Debata pt. Messi kontra Ronaldo, Festiwal Kopernika, 22 maja 2015 r. / / fot. Kamila Buturla / TP

Piłkarski Mozart

Łukasz Sochacki
Geniusz wybiera to, co innym nie przyjdzie do głowy. Dostrzega takie wybory, których nikt nie dostrzega - na Festiwalu Kopernika debatowano też o geniuszu...…
/ Fot. Archiwum prywatne

W poszukiwaniu małpiego rozumu

Łukasz Kwiatek, Mateusz Hohol
Na umysły małp zaczęliśmy patrzeć z całkowicie nowej perspektywy. Ogromna w tym zasługa Tetsuro Matsuzawy.
/ Fot. Getty Images

Mierzenie duszy zegarkiem

Krzysztof Cipora
Kartezjusz się mylił: umysł jest bardziej cielesny niż duchowy. Procesy umysłowe przebiegają w czasie, który można precyzyjnie określić.
Anioł i diabeł – kukiełki szopkowe z początku XX w., ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie. / Fot. Marcin Wąsik

Smak dobra i zła

Jonathan Haidt, Łukasz Kwiatek, Bartłomiej Kucharzyk
Jonathan Haidt, psycholog: Nie interesuje mnie, czym moralność jest, ale co ona „robi”. Jej funkcja pierwotna wyłoniła się, gdy ludzie przekroczyli Rubikon…
Napastnik Nigerii Emmanuel Emenike w mundialowym meczu z Argentyną. 24 czerwca 2014 r. / Fot. Jewel Samad / AFP / EAST NEWS

Inteligencja futbolowa

Bartłomiej Kucharzyk, Łukasz Kwiatek
Stereotypy o umysłach piłkarzy bywają bezlitosne. Ale ci najlepsi mają nie tylko sprawne nogi, lecz też wyjątkowo sprawne mózgi.

Geniusze, sawanci i ludzkie kalkulatory

Bartosz Brożek, Mateusz Hohol
Matematyk Wim Klein zauważył: „Liczby są dla mnie, mniej lub bardziej, przyjaciółmi. Przecież 3844 nie znaczy to samo dla ciebie, co dla mnie, prawda? Dla…

Jaskiniowe umysły w aglomeracjach. Intrygująca psychologia ewolucyjna

Łukasz Kwiatek
Dlaczego wszystko co dobre jest niezdrowe? Nie tylko dietetycy zadają sobie takie pytanie. Również psychologowie ewolucyjni.