Koptyjski papież Tawadros II: Nie mam recepty na bycie papieżem

Pierwsze kroki w roli papieża stawiali w tym samym czasie. Intronizacja Tawadrosa II na patriarchę Koptyjskiego Kościoła Ortodoksyjnego odbyła się w kairskiej katedrze 18 listopada 2012 r. Po czterech miesiącach, 13 marca 2013 r., swój pontyfikat w Watykanie rozpoczął Franciszek. Dwaj papieże spotkali się po raz pierwszy już dwa miesiące później. Wtedy, jak dziś wspomina Tawadros II, „zrodziła się wielka i silna przyjaźń” między nimi.

Jak papież Tawadros II zaprzyjaźnił się z Franciszkiem

– Franciszek zajmuje wyjątkowe miejsce w moim sercu – mówi, gdy pytam go o relacje z biskupem Rzymu. Rozmawiamy w szczególnym dniu: 26 kwietnia, gdy na placu św. Piotra trwają uroczystości pogrzebowe rzymskokatolickiego papieża.

– Franciszek zajmuje wyjątkowe miejsce w moim sercu – mówi koptyjski papież w rozmowie z Tygodnikiem. Pierwsze kroki w roli papieża stawiali w tym samym czasie 

Patriarcha wraca pamięcią do 2013 r. i pierwszej rozmowy z Franciszkiem. To wtedy podjęli wspólną decyzję, by każdego roku, 10 maja, obchodzić Dzień Przyjaźni Koptyjsko-Katolickiej. Data nie jest przypadkowa – tego dnia w 1973 r. doszło w Watykanie do historycznego spotkania Pawła VI z Szenudą III, patriarchą Aleksandrii. Ówcześni papieże podpisali przełomową „Wspólną deklarację chrystologiczną”, w której uznali wspólną wiarę w Jezusa Chrystusa „doskonałego Boga co do swojej boskości, doskonałego człowieka co do swojego człowieczeństwa”. Był to symboliczny moment pojednania katolików i Koptów od czasu schizmy, do której doszło w 451 r., podczas Soboru Chalcedońskiego. Franciszek nazwał tamto spotkanie „historycznym kamieniem milowym w relacjach między Stolicą św. Piotra a Stolicą św. Marka”.

Tawadros II idzie wytyczoną wtedy ekumeniczną ścieżką. Do najbardziej znaczących wydarzeń zaliczył wizytę papieża Franciszka w Egipcie w 2017 r. i swój udział w szczycie przedstawicieli Kościoła katolickiego i prawosławnego w Bari w 2018 r.

Wspólni święci koptów i katolików 

Ostatnie spotkanie z Franciszkiem, do którego doszło w Watykanie w maju 2023 r., Tawadros II uważa za szczególne. Papieże uczcili wtedy 50. rocznicę dialogu katolicko-koptyjskiego.

– Kiedy spotkaliśmy się na placu św. Piotra, poczułem, że łączy nas szczególne uczucie i porozumienie. Była to też okazja do spotkania się delegacji koptyjskiej i katolickiej. Rozmawialiśmy o współpracy między naszymi Kościołami – opowiada. Przywołuje chwilę, kiedy wręczył Franciszkowi relikwie dwudziestu jeden męczenników koptyjskich. – To go bardzo poruszyło. Podjął decyzję, by zostali oni uznani także za świętych Kościoła katolickiego. To wielki symbol jego miłości. Duchowa komunia, która nas połączyła – dodaje.

Dwudziestu Egipcjan i jeden Ghańczyk zostało ściętych niedaleko stolicy Libii, Trypolisu, w lutym 2015 r. przez dżihadystów z organizacji Państwo Islamskie. Ich zwłoki wróciły do Egiptu trzy lata później. Koptyjski Kościół Ortodoksyjny obchodzi ich święto 15 lutego, w dniu męczeństwa. Po spotkaniu papieży nazwiska Koptów wpisano do Martyrologium Rzymskiego, czyli do księgi liturgicznego obrządku zawierającej spis świętych na poszczególne dni roku.

Gdy zatem dowiedział się o śmierci Franciszka, Tawadros II poczuł się, jakby stracił przyjaciela. – Był człowiekiem, który w najlepszy możliwy sposób reprezentował swój Kościół. Wspierał jedność chrześcijaństwa, był oddany ludziom. Po śmierci stał się naszym przyjacielem w niebie i wspiera nas, modlących się w różnych intencjach. Modlimy się, aby kolejny papież przyjął i kontynuował drogę swojego poprzednika – dodaje.

Jak to jest być papieżem

Na zadane wprost pytanie – jak to jest być papieżem – Tawadros II z uśmiechem odpowiada: – Nie wiem. Jestem z wykształcenia i zawodu farmaceutą, ale nie mam recepty na to, jak być dobrym papieżem. Bycie papieżem to nie jest zawód. To coś więcej.

– Nie wiem jak to jest być papieżem. Jestem z wykształcenia i zawodu farmaceutą, ale nie mam recepty na to, jak być dobrym papieżem – mówi Tygodnikowi z uśmiechem Tawadros II

Droga Wagiha Sobhy Baky Solimana do zostania 118. koptyjskim papieżem rozpoczęła się, gdy młody Egipcjanin porzucił zarządzanie państwową fabryką farmaceutyczną i wstąpił do monasteru św. Pishoya w Wadi El-Natrun. W 1989 r., mając lat 37, został tam wyświęcony na księdza. Osiem lat później papież Szenuda III konsekrował go na biskupa generalnego. Przyjął wówczas nowe imię, nawiązujące do papieża Tawadrosa I z VIII w., dziś znanego jako św. Teodor, wyróżniającego się niezwykłą pokorą i łagodnością.

Jak wybierany jest koptyjski papież

Szenuda III zmarł w 2012 r., po ponad 40 latach pontyfikatu. Święty Synod – zgromadzenie biskupów koptyjskich – powołało regenta, najstarszego z biskupów, by przewodził Kościołowi do czasu wybrania nowego papieża. Rozpoczął się kilkumiesięczny, wieloetapowy proces, którego zasady zostały określone w 1957 r. Zadaniem regenta i czternastu członków Synodu było przygotowanie wstępnej listy – pięciu lub sześciu kandydatów, wedle prostych kryteriów: co najmniej 40 lat życia, minimum 15 lat kapłaństwa, brak żony. Lista nazwisk została opublikowana w trzech głównych arabskojęzycznych gazetach w Egipcie, by informacja dotarła do każdego Kopta.

Trzy miesiące później doszło do zgromadzenia 74 biskupów Kościoła koptyjskiego, 12 duchownych reprezentujących każdą diecezję oraz przedstawicieli wiernych – kobiet i mężczyzn (w sumie blisko 2400 osób), które w głosowaniu wybrało trzech kandydatów na papieża. Ich nazwiska wypisano na kartach i rozpoczęła się publiczna ceremonia „świętego wyboru przez losowanie” w katedrze św. Marka w Kairze. Mogła je obserwować cała wspólnota. Na dnie srebrnego kielicha umieszczono zwinięte i zapieczętowane czerwonym woskiem kartki z nazwiskami. Metropolita Pachomios, tymczasowy administrator (locum tenens) Kościoła, wezwał do modlitwy o dobry wybór. Do ołtarza podszedł w ciszy chłopiec z zawiązanymi oczami, który sięgnął do kielicha i… wybrał nowego papieża. Katedra zatrzęsła się od owacji i głośnych modlitw. Tawadros, który przebywał wtedy w swoim monastyrze św. Pishoya, zadeklarował: „Zaczniemy od zorganizowania domu od wewnątrz. To odpowiedzialne zadanie. Najważniejsze, by Kościół, jako instytucja, służył społeczności”.

W trosce o czystość umysłu mnisi rezygnują z Facebooka

Koptyjski Kościół Ortodoksyjny liczy 10 mln wiernych w Egipcie oraz ok. 2 mln osób w diasporze, rozproszonej po blisko 100 krajach (najwięcej w USA, Sudanie, Australii i Francji). „Poza Egiptem mamy ok. 500 kościołów i 10 klasztorów – mówi mi Tawadros II. – Jako papież jestem odpowiedzialny za każdego wiernego. Są kraje, gdzie mieszka trzech, czterech Koptów, wtedy ksiądz albo biskup odwiedza ich przynajmniej raz na sześć miesięcy”.

Koptyjski papież odwiedził też Polskę, pod koniec kwietnia tego roku. W naszym kraju mieszka od 400 do 500 Koptów, a jedynym duchownym jest o. Daoud Adib, sprawujący posługę w kaplicy koptyjskiej pw. św. Jana Chrzciciela i św. Merkuriusza w Otrębusach.

O swoim Kościele papież mówi, że „od czasów Chrystusa idzie prostą linią i jest wierny prostym, podstawowym dogmatom”. Opowiada o bogactwie tradycji koptyjskiej, do której należą m.in. sztuka pisania ikon, liturgia w języku koptyjskim, ponad 200 dni postu w roku. Koptowie mają też własny kalendarz, u podstaw którego leży rytm siewu i zbiorów nad Nilem. Dzień wydania tego numeru „Tygodnika Powszechnego” (7 maja 2025 r.) jest u nich 29. dniem miesiąca Parmuti, roku 1741.

Z jakimi problemami zwracają się koptyjscy wierni do swego papieża? Tawadros II wymienia trzy: biedę, brak dostępu do edukacji oraz wpływ mediów społecznościowych. Podkreśla, że „rolą Kościoła jest zachowanie czystości umysłu i czystości wiary”, i nie ogranicza się jedynie do deklaracji: w 2018 r. wprowadził 12 przepisów dla mnichów koptyjskich, które mają chronić życie monastyczne, skupione na odosobnieniu, modlitwie, pracy i ciszy. Mnisi zostali zobligowani do wycofania się z mediów społecznościowych. Według zwierzchników Kościoła Facebook, Instagram, TikTok czy platforma X są narzędziami szerzenia „zagmatwanych idei”, podsycania osobistych polemik oraz pseudodoktrynalnych sporów.

Prześladowanie Koptów przez islamskich ekstremistów

Wyznawcy wschodniego chrześcijaństwa w Egipcie muszą się jednak chronić nie tylko przed szkodliwym wpływem mediów społecznościowych. Także przed prześladowaniem ze strony wyznawców islamu. Historia ostatniego ćwierćwiecza to liczne przypadki przemocy na tle religijnym, m.in. porwania kobiet i dziewczynek zmuszanych do konwersji na islam czy zawierania małżeństw z muzułmanami. Dochodziło też do napadów z bronią na koptyjskie kościoły, księży i wiernych. Do najbardziej tragicznych można zaliczyć rok 2011. 1 stycznia doszło do wybuchu samochodu-pułapki przed kościołem w Aleksandrii, w którym zginęło 21 osób, a ponad 70 zostało rannych. W następnych miesiącach fala przemocy rozlała się przede wszystkim na Kair. Celem zamachu terrorystycznego w Niedzielę Palmową w 2017 r. w katedrze św. Marka w Aleksandrii był także Tawadros II. Uratował się, bo wyszedł z budynku na chwilę przed detonacją ładunku przez terrorystę-samobójcę (do ataku przyznała się ISIS). Tego samego dnia do zamachu doszło także w mieście Tanta. W sumie śmierć poniosło wtedy 45 osób, a 130 odniosło rany.

Celem zamachu terrorystycznego w Niedzielę Palmową w 2017 r. w katedrze św. Marka w Aleksandrii był także Tawadros II. Uratował się, bo wyszedł z budynku na chwilę przed detonacją ładunku przez terrorystę-samobójcę 

Tawadros II zapewnia mnie jednak, że Koptowie i muzułmanie „żyją w miłości od wielu wieków”: – Razem pracujemy, studiujemy, chodzimy do wspólnych szkół i szpitali. Nie ma żadnego podziału ani rozłamu między nami. Dlatego rolą Kościoła jest, żeby właśnie zachować i wesprzeć tę jedność narodową.

Prawdą jest, że incydentów z roku na rok jest coraz miej. Jednak raport Amnesty International na temat praw człowieka za rok 2024 odnotowuje wciąż problemy z uzyskaniem zgody na budowę kościołów chrześcijańskich w Egipcie. W ubiegłym roku wydano pozwolenia na budowę niespełna 3,5 tys. świątyń (na 5540 złożonych wniosków). Amnesty przywołuje też przykład z kwietnia 2024 r., kiedy policja nie była w stanie ochronić Koptów z dwóch wiosek w okolicach miasta Al-Minja, w środkowej części państwa. Świadkowie relacjonowali, że do ataków doszło po doniesieniach o utworzeniu chrześcijańskich miejsc kultu, a sprawcami byli muzułmanie, którzy skandowali antychrześcijańskie hasła i niszczyli koptyjskie domy.

Cztery postulaty papieża Tawadrosa II

– Należy modlić się tak, jak Jezus w ostatniej swojej modlitwie. Tak jak czytamy w Ewangelii św. Jana (17, 21-22), że ważne jest, abyśmy wszyscy byli jednym – mówi Tawadros II pytany o drogę pojednania między religiami. Mówiąc o jedności chrześcijan Wschodu i Zachodu, wymienia cztery postulaty, które przedstawił papieżowi Franciszkowi podczas ich ostatniego spotkania w Watykanie. Pierwszym jest braterstwo w Chrystusie, wyrażane poprzez wspólne działania. Drugi obejmuje wzajemne zrozumienie, poprzez studiowanie tradycji, sakramentów i nauczania obu Kościołów. Trzeci krok to dialog duchowy – zarówno liturgiczny, jak i nieformalny. Czwartym jest modlitwa. Przyznaje, że realizacja tej drogi wymaga cierpliwości. Ale przypomina, że od czasów schizmy minęło 15 stuleci. – Powrót do siebie – katolików i Koptów – wymaga więc dużo czasu.

Tawadros II zapowiada, że podtrzyma tradycję, jaką współtworzył z Franciszkiem, gdy każdego roku 10 maja, w dzień pojednania katolików i Koptów, wcześnie rano rozmawiali ze sobą przez telefon.

W tym roku słuchawkę podniesie jednak nowy papież. Co mu powie? – Wspomnę o rozmowach z papieżem Franciszkiem w ciągu ostatnich 12 lat i o listach, które między sobą wymienialiśmy – mówi Tawadros II. – Zaproszę go do złożenia wizyty w Egipcie. Dialog musi zostać zachowany, bo chodzi o spotkanie dwóch Kościołów, a nie tylko o rozmowę między papieżami w Watykanie i Aleksandrii.

Autorka jest dziennikarką Polskiej Agencji Prasowej