„Chronologia wody”: jak się udał debiutancki film Kristen Stewart

Pływaczki słyną z mocnych pleców. I często mają owłosione nogi, golone dopiero tuż przed zawodami, by poprawić tak zwaną hydrodynamikę. A w ich sypialniach czuć pot i chlor, choć określenie „krew, pot i łzy” pasowałoby tutaj równie dobrze.

Między innymi o tej cielesności i o sportowych reżymach pisze Lidia Yuknavitch we wspomnieniowej książce „Chronologia wody”, którą wydawnictwo Czarne właśnie wznowiło. 

Okazją jest film pod tym samym tytułem, wyreżyserowany przez znaną amerykańską aktorkę Kristen Stewart – dobry przykład na to, że nawet literatura „wsobna”, wręcz obsesyjna w swoim wewnętrznym monologowaniu, może być przekładalna na język kina. Zwłaszcza gdy tak jak w tym przypadku, napisana została intensywnymi obrazami i naśladuje nieregularne rytmy pamięci. Jej tworzywem zaś są niezabliźnione, acz pisarsko świetnie pozszywane rany. 

Wydaje się zrazu, że to adaptacja raczej swobodna, jako że powieść amerykańskiej pisarki zaczyna się od „martwego urodzenia”, a w filmie ten jeden z największych macierzyńskich koszmarów objawia się dopiero gdzieś w połowie. Nie ma to jednak większego znaczenia w przypadku fabuły meandrującej niczym tytułowa woda. 

Dlatego Stewart rozpoczyna film bardzo impresyjnie, by następnie wejść w pozornie usystematyzowaną narrację. Zaczyna więc od dzieciństwa bohaterki, naznaczonego przez inną traumę. I tu łatwo odstraszyć potencjalnego widza lub czytelnika, albowiem „Chronologia wody” w suchym streszczeniu musi zabrzmieć niczym antologia dramatycznych doświadczeń. 

Lecz zanim molestowana przez ojca mała Lidia przeistoczy się w samoświadomą pisarkę o nazwisku Yuknavitch, obejrzymy rozedrganą historię kobiecych podtopień i skoków na główkę – ale także oczyszczających zanurzeń i wyjść na ląd. Zobaczymy ową „zdolność do przeobrażania się niczym materiał organiczny pod wpływem zmiennych żywiołów”, jak pisała o sobie narratorka książki w tłumaczeniu Kai Gucio. 

Film Stewart, mimo poszarpanej struktury, płynnie podąża za tymi przeobrażeniami. Najpierw porywa nas strumień wspomnień z rodzinnego domu Lidii, ze zwyrodniałym ojcem, „daleką” matką i starszą siostrą (Thora Birch), która niczym bohaterka „Wartości sentymentalnej” do pewnego momentu próbuje chronić tę młodszą przed skrzywdzeniem. Trochę jak ta woda z basenu, dająca powierzchowne oczyszczenie, chwilową ucieczkę przed domowym chaosem tudzież obietnicę kariery pływackiej jako przepustki do wolności. 

Ale „Chronologia wody” to nie tyle film o ciele poddawanym różnym formom przemocy – poszukującym samokontroli w sporcie, a potem zapomnienia w seksie i nadużywaniu różnych substancji. To opowieść, podobnie jak książkowy pierwowzór, w całości przepuszczona przez pamięć cielesną. Stąd film „naciąga mrokiem ciała”, poddaje to ciało uporczywej fragmentaryzacji i przygląda mu się pod lupą. Uwydatnia fakturę cienkiej skóry, przez którą widać wszystkie żyłki i nerwy.

Tu trzeba przyznać, że serwowana nam zza kadru literacka opowieść trochę narzuca sposób myślenia – i pisania – o tym filmie. Z ekranu, tak w obrazie, jak w czytanym komentarzu, sypią się gotowe metafory, które na kartach powieści uruchamiały wyobraźnię, podczas gdy dopełnione obrazem czasami brzmią cokolwiek tautologicznie.

Nie zmienia to faktu, że Stewart nad owym strumieniem świadomości i podświadomości potrafi zapanować, w czym bez wątpienia wielka zasługa jej montażystki, Olivii Neergaard-Holm, znanej nam z „Wybrańca” Alego Abbasiego czy z „Brzydkiej siostry” Emilie Blichfeldt. Przefiltrowane przez poharataną psychikę obrazy z przeszłości, w których rządzi nieusuwalny cień ojca, lecz także czysto kobieca „wściekłość i wrzask”, układają się w opowieść o stopniowym wychodzeniu z traumy.

Zanim jednak to nastąpi, opowiada Stewart o dryfowaniu przez „życie z otwartą raną” i równie bolesnym procesie stawania się pisarką. Praca nad prozą Yuknavitch była ponoć formą autoterapii dla samej reżyserki, która odnalazła w książce sporą część siebie i przez osiem lat walczyła o znalezienie środków, by przenieść ją na ekran. Podobnie czuła wcielająca się w Lidię brytyjska aktorka Imogen Poots i trudno ukryć, że to w dużej mierze „jej” film, przywodzący na myśl najbardziej wrażliwe, cielesne kreacje Kate Winslet czy Florence Pugh. 

Oddając swojej aktorce sto procent czasu ekranowego, reżyserka zrezygnowała z własnych aktorskich ambicji i całkowicie wycofała się poza kadr. Zresztą obsada tego filmu kryje parę niespodzianek, na przykład ważną dla rozwoju Lidii postać gra charyzmatyczna artystka Kim Gordon, znana z legendarnego zespołu Sonic Youth, nie mówiąc o Jimie Belushim, który wcielił się w Kena Keseya. 

Autor „Lotu nad kukułczym gniazdem” i dawny guru kontrkultury był nie tylko nauczycielem kreatywnego pisania na Uniwersytecie Oregonu, dokąd – w życiu, w książce i na ekranie – trafiła Yuknavitch pod koniec lat osiemdziesiątych. Był także jej mentorem i, w najtrudniejszym momencie jej biografii, poniekąd figurą ojcowską, zważywszy na mocno zaburzoną relację pisarki z własnym ojcem.

Ten ostatni, grany na zimno przez Michaela Eppa, może się wydawać, zwłaszcza na tle innych bliskich Lidii bohaterów, postacią sztywną i papierową, jakby zastygłą w dwóch wymiarach. Co łatwo daje się wytłumaczyć chociażby wspomnianą pracą pamięci, mocno zniekształconej przez PTSD. 

Stewart z żelazną konsekwencją odtwarza jej mechanizmy, toteż oglądając ten dwugodzinny film czasami trudno złapać oddech. Nieustanny przepływ zapętlonych w czasie hipersensualnych obrazów może powodować efekt przebodźcowania. Nakłada się na to niemniej intensywny pejzaż dźwiękowy, złożony z wewnętrznych głosów, przesterowanych dźwięków i wnikających pod skórę utworów muzycznych Paris Hurley. 

Tak, debiutująca za kamerą aktorka wyraźnie celuje w kino wysokoartystyczne. „Chronologia wody” jest zresztą produkcją niezależną, acz firmowaną przez takie nazwiska, jak Ridley Scott, może więc sobie pozwolić na odpłynięcie w rejony dalekie od głównego nurtu. I jeśli nawet są to rejony filmowe skądś nam już znane, Kristen Stewart doskonale wyczuwa nie tylko swą rozchwianą bohaterkę i nadekspresyjną prozę Yuknavitch, ale i materię kina. Nawet gdy za bardzo się stara, żebyśmy zobaczyli w niej oczyszczający potencjał.

„CHRONOLOGIA WODY” („The Chronology of Water”) – reż. Kristen Stewart. Prod. Francja/Łotwa/Wielka Brytania/USA 2025. Dystryb. So FILMS. W kinach od 17 kwietnia.