Nauka w czasach polifonii: czego nas uczy burza wokół Rymanowskiego

Bez wątpienia Bogdan Rymanowski powinien był zaprosić do tej rozmowy jeszcze jednego gościa. Zdolnego skomentować prezentowane przez prof. Grażynę Cichosz sądy, które nie znajdują oparcia w dowodach. Od strony standardów dziennikarskich sprawa jest bowiem prosta. Jeśli naukowiec głosi przekonania sprzeczne z dominującym w danej dziedzinie stanowiskiem, trzeba zderzyć jego wywód z ekspertem reprezentującym naukowy konsensus. Dziennikarz nie musi dysponować specjalistyczną wiedzą – naukowców zaś legitymizuje akademia nadająca im tytuły, a nie obecność na łamach – niemniej jego obowiązkiem jest rozeznanie w temacie i odpowiedni dobór gości.

Owszem, nauka to, wbrew stereotypowi, obszar dynamiczny; właśnie dlatego się rozwija, że nieustannie pojawiają się w niej wątpliwości i wyzwania rzucane obowiązującym teoriom. W sferze medialnej trzeba jednak zachowywać ostrożność, żeby – mimo szlachetnej chęci wspierania potencjalnych innowatorów, a może raczej presji na wyniki klikalności – nie stać się tubą dla rozmaitych zgorzkniałych kontrarian, których w świecie akademickim przecież nie brakuje.

Tak to powinno wyglądać w idealnym modelu. W rzeczywistości natomiast poglądy głoszone przez prof. Cichosz – oraz wiele innych, podobnych – znajdują uznanie coraz większych rzesz. Wystarczy pobieżnie przejrzeć liczne popularne publikacje, blogi, kanały na YouTubie albo konta na X. I właśnie dlatego nie wolno ich ignorować albo zbywać pogardliwym prychaniem. Czasy, w których powołane do tego instytucje nadawały ton debacie publicznej i w miarę efektywnie filtrowały szum informacyjny – oddzielając naukę od pseudonauki, myślenie spiskowe od wiarygodnych hipotez, paranoję od zasadnych podejrzeń – bezpowrotnie minęły, widać to gołym okiem.

Dowodzi tego również całkowita nieskuteczność i jałowość gremialnego oburzenia na Rymanowskiego – skądinąd jednego z najlepszych dziennikarzy politycznych w Polsce, który wciąż stara się oddzielać własne sympatie od pracy i rozmawiać w sposób równie dociekliwy z przedstawicielami wszystkich opcji. Mam wrażenie, że jeśli cokolwiek z tego wiru wynika dla niego samego, to jedynie wzmocnienie jego pozycji wśród rosnącej grupy osób, które odnoszą się podejrzliwie do „mainstreamowej narracji”. A także skokowe zwiększenie oglądalności zarówno inkryminowanej rozmowy (gdy piszę, licznik pokazuje 2,2 mln wyświetleń), jak i samego kanału.

Zamiast więc pogrążać się w standardowym afekcie, warto byłoby raczej wykorzystać tę okazję do przedstawienia szerokiemu gronu odbiorców realnej wiedzy. Zorganizować dyskusję innego naukowca z prof. Cichosz, opracować materiały dotyczące wspomnianych w programie Rymanowskiego kwestii. Słowem: spokojnie odeprzeć problematyczne tezy, nie zaś nakręcać kolejne pospolite ruszenie, które zresztą, jak zwykle, układa się po linii politycznej polaryzacji.

Jakoś tak się bowiem składa, że piętnuje Rymanowskiego głównie opcja liberalno-lewicowa, czyli z grubsza antypisowska, broni natomiast – prawicowa. W ten sposób gruntuje się istniejący od dawna i fatalny w skutkach proces „utożsamościowienia” przekonań. Jego głównym wyznacznikiem jest identyfikacja z określonymi poglądami wyłącznie w celu zademonstrowania przynależności do określonej grupy czy obozu.

Nie idzie z tym w parze faktyczne rozumienie poszczególnych zjawisk, lecz odruch potakiwania w sytuacji, kiedy wszyscy wokół mówią to samo. Pamiętacie odcinek „Przyjaciół”, w którym obwoźny sprzedawca encyklopedii pyta Joeya, czy kiedykolwiek zdarzyło mu się ochoczo kiwać głową w towarzystwie, mimo że nie pojmował, z czym się zgadza? Obecnie mamy z tym do czynienia na skalę globalną.

Czy tego bowiem chcemy, czy nie – cała sfera publiczna radykalnie się przeobraziła. Odbudowywanie utraconego zaufania do instytucji, przeciwdziałanie rozprzestrzenianiu się pseudonauki i teorii spiskowych nie może polegać na autorytarnym uciszaniu, piętnowaniu i nakręcaniu wirtualnych histerii. Zwłaszcza kiedy przyłączają się do tego media lub osoby, które wielokrotnie sprzeniewierzały się regułom (nie tylko naukowej) rzetelności, publikując skrajnie naciągane teksty czy zmanipulowane wypowiedzi i poświęcając uczciwość na ołtarzu rozszalałej polaryzacji.

Przypomnę: żadne, najgłośniejsze nawet oburzenia ani trochę nie zaszkodziły amerykańskiemu podkasterowi Joemu Roganowi, kiedy w trakcie pandemii zaprosił do programu dwóch antyszczepionkowych lekarzy, Petera McCullougha i Roberta W. Malone’a. Poskutkowały jedynie wzrostem rozpoznawalności obu panów, ich opowieści oraz samego Rogana.

Wygląda więc na to, że w wirtualnych realiach, w polifonii, której nie da się już ograniczyć – bo wszak każdemu wolno zapraszać do swoich kanałów kogo tylko chce – najważniejszym zadaniem naukowców i wiarygodnych mediów powinno być prezentowanie racjonalnego punktu widzenia w sposób maksymalnie atrakcyjny i z szacunkiem dla każdego potencjalnego odbiorcy.

Jeśli zamiast tego ludzie słyszeć będą tylko wyższościowy ton, pouczanie, inwektywy, krzyk i udawanie, że w każdej sprawie istnieje stuprocentowo pewne i niezmienne „naukowe stanowisko”, a kto ma wątpliwości, ten jest „szurem” – cóż, wówczas popularność najdziwaczniejszych poglądów i ekstremizmów będzie tylko rosnąć. Tak, jak to się już dzieje na naszych oczach.