Jane Austen: rozważna, romantyczna czy ponadczasowa

Pochodziła z prowincji, przynajmniej z punktu widzenia londyńskiej socjety. Urodziła się 16 grudnia 1775 r. w wiosce Steventon (hrabstwo Hampshire, południowa Anglia). Dziś Steventon liczy niespełna dwieście dusz – wtedy było to pewnie niewiele więcej.

Rodziców miała troskliwych i otwartych. Ojciec, George, duchowny Kościoła anglikańskiego, był dobrze wykształcony, studiował w St. John’s College w Oxfordzie. Miał pod opieką Steventon i pobliską wieś Deane. Matka, Cassandra z domu Leigh, mogła pochwalić się pochodzeniem od jednego z założycieli uniwersytetu w Oxfordzie. Rodziny ojca i matki Jane były stare, dobrze skoligacone. Przyszła pisarka miała liczne rodzeństwo: sześciu braci i siostrę Cassandrę.

Jane i Cassandra pobierały nauki głównie w domu. Tylko przez krótki czas (w roku 1783) kształciły się poza nim: w Southampton i prywatnej szkole w Reading (w latach 1785-86). W domu uczyły się zwłaszcza rysunku, śpiewu, gry na pianoforte i innych umiejętności potrzebnych młodej damie. Ale że dochód Austenów nie był wysoki (niewiele ponad 600 funtów rocznie), nie miały szans na wysoki posag – to zmniejszało ich perspektywę tzw. dobrego zamążpójścia.

Odkąd nauczyła się czytać, Jane korzystała z zasobnej biblioteki ojca, namiętnie poznawała i dzieła klasyczne, i popularne powieści. Ojciec dostrzegał zainteresowania córki i zachęcał ją – także do pisania.

W 1800 r. wielebny Austen przeszedł na emeryturę i wraz z rodziną przeniósł się do Bath, kurortu, do którego w sezonie zjeżdżało się tzw. towarzystwo. Ale już pięć lat później ojciec zmarł, a w następnym roku rodzina wyprowadziła się z Bath do Clifton, by ostatecznie osiąść w Southampton.

Jednak Jane najlepiej czuła się w ciszy i spokoju sielskiego wiejskiego życia. Dzięki pomocy starszego brata Edwarda, wraz z siostrą i matką zamieszkały w 1809 r. w należącej do niego posiadłości Chawton Cottage – wracając tym samym do ukochanego hrabstwa Hampshire.

Pierwsze próby pisarskie podjęła wcześnie, a powrót w rodzinne strony dobrze wpłynął na jej samopoczucie i twórczość. Wprowadziła poprawki do swej pierwszej powieści „Rozważna i romantyczna” („Sense and Sensibility”). Jej wstępną wersję, pod tytułem „Elinor and Marianne”, zaczęła w wieku 19 lat, a finalizowała pod koniec XVIII w. Ostatecznie ukazała się ona drukiem w 1811 r., a pozytywny odzew i zarobek (140 funtów) motywował do dalszego pisania.

Tyle tylko, że autorka występowała incognito. „Rozważna i romantyczna” wydana została jako dzieło „pewnej damy”. Za życia Jane ani jedna z jej powieści nie ukazała się pod jej nazwiskiem.

Bycie pisarką nie należało wówczas do zajęć nobilitujących damę. Prócz najbliższej rodziny nikt nie wiedział, czym Jane się zajmuje. Podobno nawet służba nie miała o tym pojęcia. Tworząc swoje prace literackie, stosowała różne fortele, np. pisała na pojedynczych kartkach, mogących udawać listy. W domu w Chawton pomagały jej skrzypiące drzwi, które ostrzegały przed gośćmi.

Nie oznacza to jednak, że po sukcesie jej powieści udało się utrzymać sekret. Podobno jej dumni bracia, słysząc pochlebne opinie w towarzystwie, chętnie wyjawiali tajemnicę autorstwa książek siostry. Twórczość Jane Austen dotarła nawet do pałacu królewskiego – wielbicielem jej twórczości był książę regent, późniejszy król Jerzy IV Hanowerski.

W swoich powieściach Jane Austen opisywała życie codzienne i obyczajowość angielskiej klasy wyższej i średniej, najczęściej ziemiaństwa epoki regencji z początku XIX w. Mamy tu opisy realistyczne, z trafną obserwacją psychologiczną, często eksponujące wady ówczesnego społeczeństwa. Wszystko to rozgrywa się zwykle w scenerii krajobrazów hrabstwa Hampshire, z jego rozległymi pastwiskami i wysokimi żywopłotami.

Centralny temat wszystkich powieści Jane to miłość i małżeństwo. Ich fabuła zwykle dotyczy zamążpójścia i związanych z tym problemów społecznych. Zresztą sama Jane, choć miała adoratorów, nigdy nie wyszła za mąż.

Rola kobiety sprowadzała się wówczas w pierwszej kolejności do zdobycia męża, który zapewni byt rodzinie. W drugiej – do poznania wiedzy związanej z prowadzeniem domu. Jane była rozdarta: nie chciała pogodzić się z rolą, jaką przewidziało dla niej społeczeństwo, ale wiedziała, że niełatwo jest wyjść poza jej ramy. W powieściach daje temu wyraz, nawet jeśli postawy ich bohaterek trudno nazwać buntem. Przedstawia świat, który zna. Czasem w opisie łatwo odnaleźć cechy autorki.

Zarówno w swej pierwszej powieści, jak i w całym swoim życiu Jane Austen starała się godzić rozsądek z sercem, powinności panny z dobrego domu z własnymi aspiracjami. Tego samego życzyła swoim bohaterkom.

Siostry Eleonora i Marianna Dashwood z „Rozważnej i romantycznej” stanowiły dość wierne odbicie pisarki i jej ukochanej siostry Cassandry. Łączył je podstawowy problem: brak koneksji i posagu. Matka powieściowych sióstr po śmierci męża musi opuścić ukochany dom i zamieszkać z dziećmi w dużo skromniejszej posiadłości.

Jej córki, choć nie posiadają posagu, miałyby wiele do zaoferowania przyszłym mężom. Jednak miłość, wierność i oddanie to za mało, by wyjść za mąż. Siostry przez jakiś czas żywią nadzieje na poprawę losu, ale spotyka je towarzyskie odrzucenie. 

Na braku posagu podobieństwa bohaterek powieści do siebie się kończą. Eleonora Dashwood wykazuje się spokojem ducha, inteligencją i rozwagą w najtrudniejszych sytuacjach, a Marianna ma charakter bardziej romantyczny i uczuciowy.

Austen nie krytykuje żadnej z nich. Czytelnik podziwia Eleonorę za rozsądek i opanowanie, ale musi przyznać, że brakuje jej dojrzałości emocjonalnej. To samo dotyczy Marianny, która urzeka swoim romantycznym charakterem, ale musi nauczyć się panować nad uczuciami.

Krytycy (i krytyczki) pisali potem, że autorka potrafiła znakomicie oddać zakamarki i dylematy kobiecej duszy. Anna Przedpełska-Trzeciakowska, tłumaczka dzieł Austen i jej biografka, stwierdzała: „Myślę, że za każdą z jej bohaterek stoi to pytanie: rozważna czy romantyczna? Te przeciwstawne postawy bardzo wyraźnie przedstawiają wartości. Rozważna zwycięża. Romantyczna musi zracjonalizować swoje uczucia”.

Perypetie postaci z powieści Austen, głównie kobiet, prowadzą z reguły do osiągnięcia dojrzałości psychicznej – tak jest nie tylko w powieści „Rozważna i romantyczna”, ale także w kolejnych: „Duma i uprzedzenie” (1813), „Mansfield Park” (1814), „Emma” (1816), „Perswazje” (1818), „Opactwo Northanger” (1818).

Najbardziej znaną pozycją autorki pozostaje chyba powieść „Duma i uprzedzenie” („Pride and Prejudice”). To historia o miłości, przyjaźni i skomplikowanych relacjach międzyludzkich. Fabuła opowiada o losach Elizabeth Bennet, która zakochuje się w niejakim panu Darcym – bogatym arystokracie o nieco wątpliwej reputacji.

To właśnie Liz Bennet była ulubioną postacią pisarki. Notowała o niej: „Muszę wyznać, że uważam ją za najbardziej uroczą postać, jaka się kiedykolwiek ukazała w druku, i nie wiem, czy mogłabym znieść kogoś, komu by się nie podobała”.

Jak już powiedziano, Jane Austen nigdy nie wyszła za mąż. Miała świadomość, że to pisanie jest jej powołaniem. Wszystkie znane jej zamężne kobiety, niezależnie od statusu materialnego, były tak zajęte prowadzeniem domu, rodzeniem i wychowywaniem dzieci, że nie miałyby czasu ani energii na twórczą pracę.

Dla Jane oznaczałoby to zatem pożegnanie się z pisaniem. Miała kochającą rodzinę i swój własny literacki świat. To zapewne była jej wersja spełnienia.

Co do rodziny: Jane i Cassandrę, również niezamężną, łączyła szczególnie bliska przyjaźń, do końca życia mieszkały razem. Większość ich braci założyła własne rodziny, Jane bardzo lubiła swoje bratanice i bratanków. Często jeździła w odwiedziny do ich rodzin, a także do przyjaciół. Z zachowanej rodzinnej korespondencji wyłania się obraz Austenów jako ludzi otaczających się wzajemnie troską, miłością i szacunkiem. Razem cieszyli się z sukcesów, mogli też na siebie liczyć w razie trudności życiowych.

Z początkiem 1816 r. Jane poczuła się źle. Prawdopodobnie ujawniła się u niej choroba Addisona, niedoczynność kory nadnerczy (to przypuszczenie jej biografów). Przeprowadzka wraz z siostrą do Winchesteru nie pomogła. Zmarła 18 lipca 1817 r., w wieku 41 lat. Spoczęła w katedrze w Winchesterze.

Po jej śmierci Henry, jej starszy brat, oddał do druku rękopisy dwóch powieści: „Perswazje” i „Opactwo Northanger”. Były to pierwszej prace Jane Austen, które wydano pod jej nazwiskiem.

Wzrost zainteresowania spuścizną literacką Jane Austen nastąpił w Wielkiej Brytanii w okresie późnowiktoriańskim, jak określa się ostatnie trzy dekady XIX w. (końcówka panowania królowej Wiktorii, zmarłej w 1901 r.). Wiadomo, że jej książki czytali i doceniali m.in. Virginia Woolf, Rudyard Kipling czy Winston Churchill. Uważa się, że utorowała ona drogę do późniejszej powieści realistycznej i psychologicznej.

Dynamiczna fabuła, miłosne historie pełne zwrotów akcji, humor, świetne dialogi, ciekawie naszkicowane postacie, wrażliwość psychologiczna – wszystko to sprawia, że mimo upływu ponad 200 lat powieści Austen nadal znajdują nie tylko liczne czytelniczki i czytelników, ale wręcz wielbicieli. Dlatego wciąż są wznawiane i tłumaczone. Również ona sama budzi zainteresowanie: powstają biografie, filmy, seriale telewizyjne i powieści związane z jej życiem bądź inspirowane jej twórczością. Można powiedzieć, że problemy, które opisywała, są ponadczasowe. Kobiety wciąż stoją przed życiowymi wyborami, przeżywają podobne emocje.

W latach 90. XX w. twórczość Jane Austen doczekała się licznych adaptacji filmowych i telewizyjnych. W 1995 r. do kin trafiła ekranizacja „Rozważnej i romantycznej” w reżyserii Anga Lee, gdzie w rolę sióstr wcieliły się Emma Thompson i Kate Winslet. Dekadę później powstała zaś znakomita adaptacja powieści „Duma i uprzedzenie” w reżyserii Joego Wrighta, w której Keira Knightley występuje jako Elizabeth Bennet, a Matthew Macfadyen jako Darcy.

Wydaje się, że właśnie te dwa filmy przyczyniły się do niespotykanego wzrostu zainteresowania książkami i postacią Jane Austen. Ukuto nawet pojęcie „austenmania” – oznaczające fascynację o wymiarze globalnym. Corocznie organizowane są festiwale, działają liczne towarzystwa jej poświęcone. Jest też wiele stron internetowych i profili społecznościowych związanych z pisarką sprzed dwóch stuleci.