Dormitorium. Tam, gdzie kończy się obojętność

Rzędy metalowych łóżek – odzyskanych z wojskowego szpitala polowego – przywołują obrazy zbiorowych noclegów, tymczasowości, sytuacji granicznych. Obóz, szpital, schronienie. Przestrzeń, w której człowiek śpi obok człowieka, bo musi. „Dormitorium” Tomasza Górnickiego nie opowiada jednej historii. Raczej otwiera wiele drzwi naraz.

Miejsce z początku wydaje się opustoszałe. Stare, pozbawione materacy i rdzewiejące łóżka nie zachęcają do odpoczynku. Ich powtarzalność porządkuje przestrzeń, narzuca rytm, przywołuje skojarzenia z tymczasowością: szpitalem polowym, schroniskiem, miejscem zbiorowego snu.  Nad nimi halogenowe światło, zaprojektowane tak, by skupiać uwagę w centrum. Dopiero w głębi dostrzegamy dzieci. Kilkanaście gipsowych rzeźb, precyzyjnie wymodelowanych, realistycznych, niemal klasycznych, rozproszonych pomiędzy stalowymi konstrukcjami. Nie dominują przestrzeni, nie są ustawione na piedestałach. Trzeba do nich podejść. Ich biel kontrastuje z półmrokiem otoczenia.

Jako kurator tej wystawy często obserwuję reakcje widzów. Najpierw cisza. Potem pytania. Dlaczego dzieci są same? Dlaczego tylko część łóżek jest „zajęta”? Co stało się z pozostałymi? „Dormitorium” uruchamia mechanizm, który dziś bywa dla nas niewygodny – zmusza do wzięcia odpowiedzialności, choćby na chwilę. Tomasz Górnicki wielokrotnie powtarzał, że pozostawienie rodzi traumę, a trauma, której się nie przepracuje, wraca. W tej przestrzeni te słowa nie brzmią jak deklaracja artystyczna, raczej jak spokojne, trudne przypomnienie.

Twórczość Górnickiego od lat krąży wokół ludzkiego ciała – jego kruchości, deformacji, podatności na przemoc i historię. Artysta tworzył rzeźby nielegalnie umieszczane w przestrzeni publicznej, balansujące na krawędziach budynków, ale też monumentalne realizacje wpisane w oficjalny porządek miasta. W „Dormitorium” ten gest zostaje wyciszony. Zamiast interwencji – mamy skupienie. Zamiast manifestu – odpowiedzialność. Motyw dziecka, często inspirowany wizerunkami jego własnych synów, staje się tu figurą najbardziej bezbronną, ale też najbardziej zobowiązującą.

Choć wystawa została otwarta pod koniec marca i potrwa do marca 2026 r., jej sens nie zamknął się w dacie inauguracji. Wręcz przeciwnie – im dłużej trwa, tym mocniej rezonuje z rzeczywistością. Górnicki w swoich wypowiedziach wielokrotnie odnosił się do obrazów płynących z Gazy czy innych miejsc dotkniętych wojną, choć nie znajdziemy tu dosłownych odniesień. „Dormitorium” działa inaczej. Nie pokazuje konfliktu. Pokazuje jego konsekwencje: ciszę po krzyku, puste łóżko, dziecko bez opiekuna.

Ważnym dopełnieniem wystawy stały się rozmowy organizowane w jej przestrzeni. Spotkania z cyklu „Artysta w rozmowie z…” – z udziałem architektów, filozofów, psychologów – przeniosły ciężar z samej kontemplacji na dialog. Rozmawialiśmy o bezpiecznej przestrzeni, o pomaganiu i o granicach empatii. O tym, że ratownik też musi oddychać. Te rozmowy nie dawały prostych odpowiedzi, ale potwierdzały jedno: „Dormitorium” jest miejscem, które domaga się głosu.

W świecie narastających napięć, zmęczenia informacjami i inflacji obrazów cierpienia, ta wystawa nie krzyczy. Raczej pyta cicho: czy jeszcze potrafimy być uważni? Czy mamy w sobie gotowość, by na moment zostać czyimś opiekunem – choćby tylko w galerii? I czy to, co wydarzy się w tej przestrzeni, jesteśmy w stanie wynieść poza jej mury?

„Dormitorium” nie daje ukojenia. Otwiera na uważność, a dziś to być może jedna z najrzadszych i najpotrzebniejszych form odpowiedzialności.

Więcej o wystawie można przeczytać na stronie Muzeum klikając tutaj lub posłuchać odwiedzając specjalny kanał w serwisie Spotify.

„Dormitorium”. Tomasz Górnicki

Muzeum Śląskie w Katowicach / hol centralny

Kuratorzy: Łukasz Szostkiewicz, Andrzej Holeczko-Kiehl