200 lat Biblioteki Kórnickiej PAN. Jak Kórnik ocala pamięć narodową

W Polsce lubimy rocznice. Okrągłe liczby uspokajają: pozwalają zamknąć przeszłość w eleganckiej opowieści, uporządkować fakty, wskazać bohaterów. Dwusetlecie Biblioteki Kórnickiej i sześćsetlecie Zamku w Kórniku, należących dziś do Polskiej Akademii Nauk, aż proszą się o taki gest. 

A jednak Kórnik stawia opór. Nie daje się łatwo wpisać w jubileuszowy schemat. Bo jego historia nie jest historią sukcesu instytucji. Jest historią nieustannego wysiłku, by coś bezpowrotnie nie zaginęło.

Malowniczy zamek otoczony fosą, w nim stara, cenna biblioteka, a to wszystko owiane legendą o Białej Damie – można to opowiedzieć jak dobrze znaną historię. Ale wystarczy zrobić krok dalej, by zobaczyć, że pod tą opowieścią kryje się coś znacznie bardziej wymagającego. 

Kórnik nie jest dekoracją przeszłości. Jest miejscem, w którym przeszłość domagała się decyzji i często bardzo trudnych wyborów. Pierwszy z nich należał do Tytusa Działyńskiego (1796-1861). W pierwszej połowie XIX w., w świecie bez państwa polskiego, zaczął gromadzić rękopisy, starodruki, ślady dawnej Rzeczypospolitej. Nie jako pasjonat zbierający rzadkości, a jako ktoś, kto rozumie, że pamięć może zostać rozproszona i pogrzebana tak samo jak terytorium.

W takich warunkach biblioteka przestaje być prywatnym przedsięwzięciem. Staje się formą odpowiedzialności. 

Działyński nazwał swój zbiór Bibliotheca Patriae – biblioteką ojczyzny. To określenie bywa dziś odbierane jako patetyczne, ale warto wsłuchać się w jego sens. Kryje się w nim przekonanie, że pamięć nie jest luksusem ani dodatkiem do życia wspólnoty. Jest jej fundamentem. Jeśli nikt jej nie zabezpieczy, przestanie istnieć nie tylko w archiwach, ale także w świadomości ludzi.

Ta intuicja nie skończyła się na jednym pokoleniu. Jan Działyński (1829-1880) rozwijał dzieło ojca, nadając mu bardziej uporządkowany charakter. Biblioteka zaczęła funkcjonować jako miejsce pracy naukowej, a nie tylko zbiór cennych woluminów. 

Jeszcze wyraźniej widać to w decyzji kolejnego pokolenia. Jadwiga Zamoyska (1831-1923) wraz z dziećmi – Władysławem (1853-1924) i Marią (1860-1937) – podejmują decyzję, która z dzisiejszej perspektywy wydaje się niewyobrażalna: przekazują cały majątek narodowi. Nie jako gest symboliczny, ale jako trwałe rozwiązanie instytucjonalne. 

Powołana przez nich fundacja Zakłady Kórnickie miała zagwarantować, że stworzone przez pokolenia dziedzictwo pozostanie dobrem wspólnym.

W tym miejscu historia Kórnika odsłania swój najważniejszy wymiar. Dziedzictwo nie jest tu czymś, co się posiada. Jest czymś, co się przekazuje. I właśnie dlatego wymaga decyzji – niekiedy radykalnej, zawsze zobowiązującej.

Dalsze dzieje nie są już tak klarowne. Wojna przynosi rozproszenie zbiorów, zniszczenia, chaos. Biblioteka Kórnicka przeszła przez doświadczenie wojny łagodniej niż wiele innych polskich instytucji kultury, choć również nie uniknęła strat. Potem zaczęła się codzienna, powolna i żmudna odbudowa, tak rzadko obecna w oficjalnych narracjach.

To praca, która nie ma w sobie nic spektakularnego. Odnajdywanie rękopisów, porządkowanie katalogów, zabezpieczanie zbiorów w trudnych warunkach. A jednak to właśnie ona decyduje o przetrwaniu i ciągłości. Bo pamięć nie trwa dzięki wielkim gestom, lecz dzięki codziennemu wysiłkowi. 

Po 1952 r. Biblioteka wchodzi w nowy etap, stając się częścią struktur Polskiej Akademii Nauk. Zmienia się kontekst, ale nie znika to, co najważniejsze. Kórnik nadal istnieje „między”: między Zamkiem w Kórniku a Pałacem w Poznaniu, między przestrzenią muzealną a naukową, między przeszłością a teraźniejszością.

Bo Biblioteka Kórnicka nigdy nie była tylko miejscem przechowywania. Od początku istnienia jest miejscem pracy nad pamięcią. Tu się nie tylko gromadzi, ale także czyta, interpretuje, bada. To zasadnicza różnica. Pamięć zamknięta w gablocie przestaje żyć. Pamięć poddana refleksji – zaczyna działać.

Widać to także dziś, kiedy Biblioteka Kórnicka opowiada swoją historię na nowo. Otwarta właśnie w Zamku wystawa „Otoczone troską. Kórnickie dziedzictwo w dziewięciu odsłonach” nie jest jedynie prezentacją zbiorów. To raczej próba pokazania, czym w praktyce jest troska o dziedzictwo. Nie jako abstrakcyjna idea, lecz jako konkret: wybory, decyzje, praca ludzi, którzy przez pokolenia zabezpieczali, opracowywali i udostępniali to, co dziś oglądamy. 

Dziewięć odsłon tej opowieści to dziewięć przypomnień, że nic z tego nie jest dane raz na zawsze.

Równolegle ta sama logika przenosi się do przestrzeni cyfrowej. Digitalizacja zbiorów sprawia, że Kórnik przestaje być miejscem dostępnym tylko dla tych, którzy mogą do niego przyjechać. Rękopisy, starodruki, dokumenty trafiają do sieci. To zmiana technologiczna, ale też konsekwencja pierwotnej idei. Bo od początku chodziło o dostęp – o to, by pamięć nie była zamknięta.

Jubileusze skłaniają do podsumowań, ale Biblioteka Kórnicka PAN prowokuje raczej do pytania: co dalej? Co znaczy troska o dziedzictwo w świecie, który produkuje coraz więcej informacji i coraz szybciej je zapomina? 

W Zamku nie znajdziecie odpowiedzi rzuconej wprost. Wystawa pokazuje raczej pewien sposób myślenia. Taki, w którym przeszłość nie jest dekoracją, lecz zobowiązaniem. W którym pamięć nie służy wyłącznie celebracji, ale pomaga rozumieć teraźniejszość. I w którym każda kolejna generacja musi zdecydować, czy chce tę opowieść kontynuować. 

Równocześnie ekspozycja nie daje komfortu samego podziwiania. 

Przeciwnie – w pewnym sensie stawia pytania niewygodne. Co robimy dziś z tym, co odziedziczyliśmy? Czy potrafimy jeszcze myśleć o kulturze w kategoriach odpowiedzialności, a nie tylko dostępu? Czy pamięć jest dla nas czymś, co wymaga wysiłku, czy raczej czymś, co ma być natychmiast dostępne, uproszczone, „przyjazne użytkownikowi”? 

W epoce, która przyzwyczaiła nas do szybkiego obiegu treści, Biblioteka Kórnicka działa jak kontrapunkt. Przypomina, że są rzeczy, których nie da się przyspieszyć bez utraty sensu.

I może właśnie dlatego Kórnik tak trudno wpisać w jubileuszową ramę. Bo on nie pozwala się zamknąć. Przypomina raczej – dość niewygodnie – że dziedzictwo nie jest tym, co się ma. Jest tym, za co się odpowiada.