Nordyckie książki queer dla młodzieży. Kilka ważnych tytułów

Literatura opisująca uczucia i relacje osób nieheteronormatywnych to w Polsce zjawisko stosunkowo nowe. Przełomem były pierwsze głośne tytuły dla młodzieży z bohaterami LGBTQIA+, jak „Fanfik” (2016) Natalii Osińskiej, na podstawie którego Netflix nakręcił w roku 2023 film. 

Osińska otworzyła przestrzeń dla opowieści mówiących wprost o doświadczeniach młodych osób, które mierzą się z poczuciem odmienności. Sukces jej powieści przyczynił się też do powrotu – długo ignorowanej przez wydawców – literatury młodzieżowej. W kolejnych latach obserwowaliśmy już falę queerowych publikacji z nurtu Young Adult, a po roku 2020 gatunek wszedł na dobre do wydawniczego mainstreamu.

Dziś na półkach księgarń znajdziemy mnóstwo opowieści, w których queerowość nie jest najważniejszym zagadnieniem, a po prostu częścią świata przedstawionego. Ze względu na wielość propozycji, ograniczymy się tu do tytułów z Północnej Europy, które zostały w ostatnim czasie przełożone na język polski. Oto kilka najciekawszych.

Trzynastoletni bohater obsypanego nagrodami picture booka „O tym można rozmawiać tylko z królikami” (2018), autorstwa szwedzkiej ilustratorki i autorki książek dla dzieci Anny Höglund, miota się w swoim ciałku i umyśle, próbując ustalić, kim naprawdę jest. Króliczy protagonista nie tylko czuje się inny. Uważa, że jest inny dużo bardziej niż inni. Doświadcza odrębności i wyobcowania, a jednocześnie ma ogromną potrzebę przynależenia i bliskości, odkrywając, że bliskość to tak naprawdę „coś, co należy odnaleźć w sobie”. Rzecz absolutnie dla wszystkich.

Tymczasem niewielka oficyna dziwny pomysł proponuje młodym czytelniczkom i czytelnikom serię książek, których okładki układają się w tęczę. Trudno o bardziej wyrazistą promocję queerowości, jednak temat sześciu powieści (pięciu nordyckich i jednej kazachskiej) jest uniwersalny: to dojrzewanie i burzliwe wchodzenie w dorosłość.

Właścicielka wydawnictwa Joanna Barbara Bernat jest tłumaczką literatury norweskiej i skandynawistką. Jedna z powieści tej serii, „Bliżej już się nie da” (2021), ukazała się w jej przekładzie. Autorka Monika Steinholm, absolwentka studium pisarskiego przy Uniwersytecie w Tromsø, księgarka, opowiada historię Jensa, którego pierwszy chłopak, Niklas, zakochał się w kimś innym. Tak się zdarzyło, że tym kimś jest dziewczyna. 

Aby przetrwać trudne chwile, Jens chce, choć jednocześnie nie potrafi, otworzyć się na bliskich i nazwać emocje, które zresztą wciąż się zmieniają, bo oto, bez jakiegokolwiek uprzedzenia, w jego życiu pojawia się Edor. Żeby na nowo komuś zaufać, musi uporządkować własne wnętrze i myśli. Dostajemy tu zatem historię nastoletniej miłości, której streszczenie brzmi banalnie, ale doskonale oddaje intensywność młodzieńczego uczucia zagarniającego myśli i serce.

Szwedzka pisarka Emma Rävås debiutowała powieścią „To ze mną jest problem” (2023), napisaną w ramach zajęć w szkole pisarskiej w rodzinnym Lund. Znów będzie o miłości, tym razem jednak uzależniającej i pełnej przemocy, takiej, od której trudno odejść nawet w dorosłym życiu. Szesnastoletnia Andrea spotyka trzy lata starszą Hedvig, z którą wszystko układa się dobrze... o ile u Hedvig akurat jest wszystko dobrze. 

Andrea i Hedvig razem wagarują, przegadują setki godzin, jedzą pizzę i imprezują. Ale to tylko jedna strona ich miłosnej historii. Rävås bezwzględnie obnaża mechanizmy toksycznej relacji, która nie ma płci ani wieku, bez zajmowania pozycji objaśniającej świat, pokazując, jak ważne jest wyznaczanie granic. Nie wiem, czy da się być na tę lekcję zbyt dorosłą.

I jeszcze jedna z tęczowej szóstki wydawnictwa dziwny pomysł: Rakel Helmsdal, farerska pisarka, urodzona w duńskim Tårnby, a na co dzień mieszkająca w Tórshavn na Wyspach Owczych. To autorka z bogatym dorobkiem, pisząca książki dla dzieci i młodzieży, poezję oraz powieści dla dorosłych. Po polsku ukazała się jej „Dziewczyna, która wiosłowała w stronę tęczy” (2022), pierwsza wydana na naszym rynku pozycja przetłumaczona z języka farerskiego (brawa dla Kingi Eysturland!). 

Powieść otwiera scena na łodzi: szesnastoletnia Argantael rwie na strzępy prowadzony od lat dziennik, w którym opisywała naznaczone brakiem dzieciństwo, trudne relacje z rodzicami i rówieśnikami, zawiedzione marzenia. Czytelniczka wypływa wraz z nią na głębokie wody, a wzburzenie i strach sprzyjają retrospekcjom: bohaterka uwikłana jest w skomplikowany emocjonalnie układ z dziewczyną i chłopakiem będącymi przyrodnim rodzeństwem, z którego nie potrafi się wyplątać. 

Helmsdal tworzy skomplikowaną bohaterkę, której egzystencjalne zagubienie wynika z narastających, niezaopiekowanych problemów psychicznych oraz nieudanych prób pogodzenia się z własną seksualnością. W szerszym planie to walka o życie – dosłownie i metaforycznie.

Pisarką o ugruntowanej już pozycji tak w Norwegii, jak w Polsce jest Marie Aubert, która w centrum swoich zainteresowań twórczych umieszcza jednostkę w codzienności, a także jej relacje z innymi. Jej debiutancki zbiór opowiadań „Zabierz mnie do domu” (2021) zyskał rozgłos i zapewnił autorce uznanie krytyki oraz czytających. 

Po polsku dostępne są także dwie powieści Aubert: „Dorośli” (2020) oraz „Wcale nie jestem taka” (2023). Wszystkie książki ukazały się nakładem wydawnictwa Pauza w przekładzie Karoliny Drozdowskiej. 

Protagonistka ostatniego z przywołanych tytułów, Hanne, przyjeżdża do rodzinnego miasta w towarzystwie nowej partnerki z okazji uroczystości konfirmacyjnej bratanicy. Nie widziano jej tam od lat, a właściwie od poprzedniego życia, kiedy była postrzegana jako dziewczyna z nadwagą. Powrót, a wraz z nim zerwanie starej i przyklejenie nowej etykietki, stają się bolesnym przeżyciem. 

Równolegle Aubert wprowadza trójkę pozostałych bohaterów, którzy okazują się zupełnie inni niż... No właśnie, niż obraz, który skrupulatnie kreowali przez lata? Niż wyobrażenie o sobie? Niż oni sami sprzed lat? „Wcale nie jestem taka” to opowieść o przystawianiu luster i obawie, co kto zobaczy w naszych odbiciach, a ostatecznie o lęku przed zbliżeniem.

Wreszcie Selja Ahava, fińska pisarka oraz autorka scenariuszy dla radia, kina i telewizji. Jej twórczością w Polsce opiekuje się wydawnictwo Relacja, które wydało „Rzeczy, które spadają z nieba” (2021), wyróżnione Europejską Nagrodą Literacką oraz szeregiem rodzimych nominacji i nagród, a także „Kobietę, która kochała owady” (2022) i „Zanim mój mąż zniknie” (2024). Wszystkie książki przetłumaczyła Justyna Polanowska, ostatnią w tandemie z Aleksandrą Wróblewską. 

„Zanim mój mąż zniknie” to misternie skonstruowana opowieść o rozpadzie. Ahava oddaje doświadczenie utraty gruntu pod nogami, które staje się naszym udziałem, gdy najbliższa osoba okazuje się nagle kimś obcym. Opisuje emocjonalne zagubienie głównej bohaterki, której mąż po dziesięciu latach małżeństwa ogłasza, że w rzeczywistości zawsze chciał być kobietą. To z perspektywy towarzyszki jego życia doznajemy bezradności, złości i niezrozumienia związanych z potrzebą korekty płci i zmianą rzeczywistości (przeszłej i przyszłej). 

Pisarka poszerza fabularny horyzont, przepisując do powieści historię odkrywania przez Kolumba nowych lądów. Utrata tego, co znane, a w konsekwencji niezależna od bohaterki utrata tożsamości przypomina statek spadający poza krawędź mapy oswojonej części świata, gdzie czyhają na nas najstraszniejsze bestie morskie. 

Przejmujący jest obraz-paradoks pojawiający się w głowie bezimiennej bohaterki: oto stoi ona piaszczystej plaży i rysuje na mapie wyspę, której nadaje własną nazwę. Istnieje ona i nie istnieje, gdy trzyma w swoich dłoniach cały świat.