Literacki Nobel dla Kazuo Ishiguro

Kazuo Ishiguro jest autorem siedmiu powieści i jednego zbioru opowiadań, co jak na noblistę wydaje się dorobkiem dość skromnym. Po debiutanckim „Pejzażu w kolorze sepii” (1982) na kolejną książkę czytelnicy musieli czekać średnio pięć i pół roku, a na jego najnowszą powieść – „Pogrzebany olbrzym” (2015) – aż dziesięć lat. Jest to konsekwencja metody twórczej Ishiguro, która polega na bardzo szczegółowym konstruowaniu świata swoich bohaterów poprzez liczne czasochłonne szkice, które ostatecznie nie wchodzą często do ostatecznej wersji tekstu.

Największy rozgłos przyniosła Ishiguro jego trzecia powieść „Okruchy dnia” (1989), która została uhonorowana Nagrodą Bookera. Jednak szersza publika usłyszała o nim cztery lata później, kiedy James Ivory zekranizował „Okruchy dnia” (w oparciu o scenariusz innej laureatki Bookera, Ruth Prawer Jhabvali), obsadzając w rolach głównych sprawdzony duet Anthony’ego Hopkinsa i Emmy Thompson. Trzeba powiedzieć, że Ishiguro miał dużo szczęścia do wielkiego ekranu – jego przedostatnia powieść „Nie opuszczaj mnie” (2005), która również otarła się o Bookera (przegrała jednym jurorskim głosem z „Morzem” Johna Banville’a), również została zekranizowana z sukcesem i w duchu mrocznego oryginału. Tym razem w główne postaci wcielili się Keira Knightley oraz wschodzące gwiazdy brytyjskiego kina – Carey Mulligan i Andrew Garfield. Co ciekawe, podobnie jak inny brytyjski noblista Harold Pinter (który był swoją drogą autorem pierwszego, nigdy niezrealizowanego scenariusza do „Okruchów dnia”), Ishiguro pisał także dla kina. Wśród jego oryginalnych scenariuszy filmowych są „Biała księżna” Jamesa Ivory’ego oraz rewelacyjny „The Saddest Music of the World” niezależnego kanadyjskiego reżysera Guya Maddina. Ishiguro dał się poznać także jako wielbiciel jazzu i autor słów do kilku piosenek na płycie Stacey Kent pt. „Breakfast on the Morning Tram”. O swoich młodzieńczych marzeniach o karierze muzyka pisał w jednym z opowiadań w zbiorze „Nokturny” (2009).

Aktualny olbrzym

Ishiguro urodził się w 1954 r. w Nagasaki. Choć miasto podniosło się już wtedy z atomowych zgliszczy, pamięć o tamtych wydarzeniach pozostawała żywa. Mimo że autor wraz z rodzicami opuścił rodzinne strony w wieku 5 lat, Nagasaki i Japonia pozostały ważnymi punktami odniesienia – to właśnie tam Ishiguro osadził swoje dwie pierwsze powieści: wspomniany „Pejzaż” oraz „Malarza świata ułudy” (1986). Dziś jednak podczas spotkań literackich w Japonii woli porozumiewać się za pomocą tłumacza. Od 1960 r. Ishiguro mieszka na stałe w Anglii, lecz obywatelstwo brytyjskie otrzymał dopiero 22 lata później. W tym samym okresie ukończył słynny program kreatywnego pisarstwa na Uniwersytecie East Anglia, którego absolwentami byli także laureaci Bookera Ian McEwan i Anne Enright. Warto odnotować, że jeden ze szwedzkich akademików, którzy przyznali Ishiguro nagrodę, w niedawnej wypowiedzi nie szczędził cierpkich słów pod adresem przemysłu „creative writing” oraz ich – w jego ocenie – jednoznacznie negatywnego wpływu na współczesną literaturę. Triumf Ishiguro to dowód, że absolwent tego niecieszącego się ostatnio dobrą prasą kierunku może zostać wielkim pisarzem.

Czytaj także: "Wszyscy odbywamy tę podróż" - rozmowa "Tygodnika" z Kazuo Ishiguro

Po sukcesie „Okruchów dnia”, trzeciej w jego dorobku wysoce realistycznej powieści, nazwanej przez członkinię Akademii arcydziełem, Ishiguro zdecydował się obrać inny kierunek. Wydany po sześciu latach „Niepocieszony” niektórych krytyków zaskoczył, a innych zirytował. 500-stronicowa oniryczna relacja z wizyty dotkniętego osobliwą formą amnezji dyrygenta w bliżej nieokreślonym socjalistycznym mieście porównywana była z „Zamkiem” Kafki. Dziś ta najdziwniejsza (i zdecydowanie najdłuższa) w dorobku Ishiguro powieść uchodzi wśród koneserów za jedną z jego najciekawszych książek. „Kiedy byliśmy sierotami” (2000) to z kolei mariaż realizmu znanego z wczesnych powieści z surrealizem „Niepocieszonego” utrzymany w konwencji powieści detektywistycznej osadzonej w Londynie i Szanghaju u progu II wojny światowej. Przedostania powieść Ishiguro, „Nie opuszczaj mnie”, również zaskoczyła krytyków – tym razem wykorzystaniem konwencji science fiction oraz bardzo popularnego dziś gatunku dystopii. Prawdopodobnie to tę książkę mieli przede wszystkim na myśli członkowie Akademii, którzy w oficjalnym komunikacie nazwali Ishiguro autorem powieści o „ogromnym ładunku emocjonalnym”. Ta opowieść o grupce dzieci, która dorastając, konfrontuje się stopniowo ze swoim tragicznym losem, jest – obok „Okruchów” – najbardziej wzruszającą książką w jego dorobku.

Zdaje się jednak, że kluczowe znaczenie dla czwartkowej decyzji Akademii mogła mieć najnowsza powieść Ishiguro zatytułowana „Pogrzebany olbrzym”. Na konferencji prasowej sekretarz literackiego Nobla Sara Danius nazwała ją swoją ulubioną książką laureata, a w poście na oficjalnym facebookowym profilu nagrody tej książce poświęcono najwięcej miejsca. Ta bardzo powolnie snuta opowieść o leciwej parze przemierzającej średniowieczną Anglię w poszukiwaniu od lat niewidzianego syna może być odczytywana jako medytacja na temat pamięci zbiorowej, wpływu historii na teraźniejszość oraz wartości jak i niebezpieczeństw związanych z przynależnością do narodowej wspólnoty. Choć, jak Ishiguro przyznał w jednym z wywiadów, bezpośrednią inspiracją dla powieści była wojna w byłej Jugosławii, w dobie odradzających się nacjonalizmów i Brexitu „Pogrzebany olbrzym” zyskuje na aktualności. A aktualność, jak podkreśliła Danius, jest jednym z kluczy, którym co  roku kierują się w swoich wyborach członkowie Akademii.

Wojciech Drąg - literaturoznawca, adiunkt w Instytucie Filologii Angielskiej Uniwersytetu Wrocławskiego, autor książki „Revisiting Loss: Memory, Trauma and Nostalgia in the Novels of Kazuo Ishiguro".