John Henry Newman – wiara, która nie boi się myśleć

Jest rok 1907. W stolicy Toskanii, Florencji, emigrant z Polski wypożycza w publicznej bibliotece kilka książek zmarłego przed kilkunastu laty Johna Henry’ego Newmana. Będzie je czytał do późna, od dziecka ma w zwyczaju pochłaniać po kilkaset stron tekstu dziennie. Ale od pewnego czasu spieszy się jeszcze z innego powodu. Wie, że jest śmiertelnie chory, a chce pozałatwiać wszystkie swoje sprawy. Rozliczyć się, spisać testament, rozporządzić zgromadzonym kapitałem. A jedynym, czym dysponuje, jest jego myśl. Żywioł myśli, trawiący go od środka, podsycany kompulsywnie pochłanianymi lekturami.

To Stanisław Brzozowski, jeden z najbardziej radykalnych polskich inteligentów. Człowiek, poprzez którego pisma Newmana weszły do naszej kultury. Nie tylko dlatego, że Brzozowski jako pierwszy przekładał ich fragmenty na nasz język. Wtedy we Florencji zdarzyło się coś dużo większego.

1 listopada 2025 r. Leon XIV oficjalnie ogłosi Johna Henry’ego Newmana doktorem Kościoła. Członkiem elitarnego grona świętych, którzy mają nie tylko promieniować dla wiernych przykładem, ale też odpowiadać na dręczące ich pytania. A jednym z kluczowych aspektów twórczości Newmana jest przekonanie, że idee, koncepcje i twierdzenia są żywym organizmem. Że doktryna chrześcijańska, prawdy wiary rozbłyskują tym jaśniej, w im trudniejszym otoczeniu przyjdzie żyć. 

Tradycja toczy się, wydarza, krystalizuje w czasie; jest jak rzeka, która najpełniej sobą jest bynajmniej nie u źródła, ale wtedy, kiedy wpada do Oceanu. A korytem, przez które płynie, są konkretne biografie, żywe postaci. Jedyna myśl, która go interesowała, to ta „upostaciowiona”. Prawda, która nie potrafi wcielić się w biografię, nie jest w stanie odcisnąć na niej swojego piętna, jest lepiej lub gorzej zakamuflowanym fałszem.

Dlatego też nie ma lepszego sposobu na mówienie o myśli Newmana niż przez konkret biografii, która w odpowiedzi na jego pisma dokonała jednego z najbardziej fascynujących zwrotów w dziejach polskiej kultury.

Pierwszym impulsem, który ich ze sobą zbliżył, był zapewne „sojusz wykluczonych”. Brzozowski przebywa we Florencji (tutaj też za kilka lat umrze), ponieważ w Polsce został fałszywie oskarżony o współpracę ze służbą carską, Ochraną. Uznany za zdrajcę, wykluczony ze wspólnoty, wyjeżdża do Włoch. Jak Brzozowski miał być agentem rosyjskim, tak Newman – zdaniem wielu jego rodaków – miał pełnić tę samą rolę, tyle że na usługach papieża. 

Gdy w 1845 r. dokonuje konwersji na katolicyzm, jest to jeden z największych skandali w historii Kościoła anglikańskiego. John Henry Newman był dotychczas jedną z najjaśniejszych jego postaci, nadzieją na wyjście z kryzysu trawiącego tę wspólnotę, jednoznacznie przy tym odżegnującą się od Rzymu (który przed konwersją nazywał „Kościołem opętanym”).

Kiedy więc pod wpływem trwających wiele lat badań i namysłu dochodzi do wniosku, że „prawdziwy Kościół jest tylko w Rzymie” i zostaje katolikiem, z jednego z najpopularniejszych ludzi w Anglii staje się pariasem. Traci pozycję społeczną, przyjaciół, zrywa z nim kontakty nawet część jego rodziny.

Ale to tylko pretekst, okazja do spotkania. Właściwa akcja toczy się zupełnie gdzie indziej – w myśli i duszach obydwu. Okazuje się bowiem – Brzozowski odkrywa ten fakt z wypiekami na twarzy – że Newman w ciągu kilkudziesięciu lat, metodycznie i wyczerpująco rozstrzygnął kilka tych najważniejszych spraw, na załatwienie których polskiemu myślicielowi zostało już niewiele czasu. „Niech będzie błogosławiona ta jasna chwila, gdy go zacząłem czytać. (…) lubię jak zaklęcie te trzy litery J. H. N.” – napisze w pamiętniku.

Newman odpowiada Brzozowskiemu na pytanie: Jak można wierzyć po tym wszystkim, co wydarzyło się w XIX wieku? Nie na złość marksizmowi, nietzscheanizmowi, teorii ewolucji i odkryciom naukowym. Wierzyć tak, żeby moja wiara nie była zatykaniem uszu i zamykaniem oczu na to, co dzieje się w świecie, na ten wielki ruch myśli i idei, który Brzozowskiego porwał, przeraził i zachwycił. Ale też by ta wiara nie stała się hołdem lennym składanym duchowi epoki – bo do czego miałaby ona wówczas służyć, czym by się stała, gdyby okazała się tylko kojącym głaskaniem po głowie zasypiającego dziecka.

Brzozowski był w swojej myśli i pozostał w polskiej kulturze buntem przeciwko zdziecinnieniu. Życiu ułatwionemu, gotowemu i bezwiednemu. Nie chciał więc – nie mógł chcieć – takiej wiary. A jednocześnie pragnął jakiejś syntezy, ramy, porządku, który pomieściłby to wszystko, co zebrał w dotychczasowym życiu.

Odpowiedzią, jaką znalazł u Newmana – w pracy, która była bezpośrednią przyczyną konwersji tego ostatniego na katolicyzm, „Eseju o rozwoju doktryny chrześcijańskiej” – były prawa wzrostu idei, reguły i zasady pozwalające odróżnić rozwój od deformacji. Nie każda zmiana jest przecież ruchem do przodu, nie każda nowa idea znosi starą tylko przez to, że pojawiła się później. A jednocześnie to, co żyje, musi się zmieniać, rozwijać nowe pędy, odpowiadać na okoliczności. Newman, zamiast grzebać wśród żołędzi, poszukiwać „czystego, pierwotnego Kościoła”, wolał rozsiąść się w cieniu rozłożystego dębu, wsłuchać w szum jego liści. Śledzić, jak reaguje na zmieniającą się pogodę. I mimo wszystkich trawiących chorób, gryzących od wewnątrz korników, łamiących się na wietrze gałęzi – rośnie cały czas w górę, do Nieba.

Newman przedstawił Brzozowskiemu katolicyzm jako wielką siłę integrującą, potrafiącą włączać w swoją treść zmienne prądy epok, odsiewać intelektualne mody od tkwiących w nich elementów prawdy. Ale też – i to chyba zachwyciło Brzozowskiego najmocniej – wykorzystywać wszystkie, nawet najbardziej niesprzyjające i wrogie Kościołowi idee i postawy, do uwyraźnienia, lepszego zrozumienia depozytu Objawienia. Bo owszem, jest ono niezmienne od czasu śmierci ostatniego z Apostołów. Ale historia, która się od tamtej pory toczy, pozwala mu rozbłyskiwać coraz jaśniej. Jej młyny szlifują objawione prawdy. A nasz wzrok przyzwyczaja się do ich blasku, pozwala widzieć je coraz wyraźniej, dostrzegać nowe aspekty i odcienie.

„Kościół jest w stanie przyjąć wszystkie wyniki myśli nowoczesnej, naukowej i nie zachwiać się ani na chwilę” – pisał w eseju pt. „John Henry Newman” Stanisław Brzozowski. „Jest w stanie uznać, że życie poza obrębem Kościoła dokonywało w ciągu ostatnich stuleci niezbędnych prac, lecz że zostały one w stanie niezupełnym właśnie dlatego, że były wykonywane poza posłuszeństwem kościelnym i że dzisiejszy kryzys kulturalny jest wynikiem takiego właśnie przebiegu historii”.

Ale tę uniwersalną regułę mógł też Brzozowski zastosować do własnego życia, całego dotychczasowego rozwoju intelektualnego „wykonywanego poza posłuszeństwem kościelnym”. Okazało się, że jest możliwy powrót do Kościoła, który nie oznaczałby równocześnie unieważnienia wszystkiego, co wydarzyło się w międzyczasie. Nie udaje, że nigdy nie odszedł, ale wracając, przynosi ze sobą wszystko, co zebrał po drodze. Na każdym z jej odcinków. Bo – tego również nauczył się od Newmana – jak złoty wiek Kościoła jest zawsze przed nim, tak też każdą biografię należy oceniać tylko po tym, jak się ona kończy. Wyłącznie finał rozlicza przebieg, pozwala właściwie go ocenić.

Historia, tak jak i biografia, musi być dramatem. Nie może nie być niebezpieczna, ryzykowna, wystawiona na zranienie i możliwość popełnienia błędu – byłaby wówczas tylko planem ukartowanym dla nas, ale bez naszego udziału. Ale ten dramat wolności i decyzji ma swoje metrum. Tym był zaś dla Newmana, a za jego sprawą stał się i dla Brzozowskiego, Kościół rzymskokatolicki.

Nie organizacją ani strukturą, ale narzędziem poznawania prawdy, okazją do bycia przez nią przekształconym, „wżywania” jej w siebie przez sakramenty. „Nieuchronnym, w samej idei człowieka zakorzenionym faktem jest Kościół. Człowiek jest niezrozumiałą zagadką bez Kościoła. Życie ludzkie jest szyderstwem i igraszką, jeśli Kościoła nie ma” – brzmią ostatnie zdania pisanego przez Brzozowskiego przed śmiercią pamiętnika.

JAN MACIEJEWSKI – eseista, pisarz, stały felietonista magazynu „Plus Minus”. Były redaktor naczelny czasopisma idei „Pressje”. Ostatnią jego książką jest „Nic to! Dlaczego historia Polski musi się powtarzać” (2025).