Doświadczenie

Właściwie należałoby zacząć od historii klanów. Z jednej strony był klan Młodnickich. Karol Młodnicki, malarz i rysownik, przyjaciel Artura Grottgera, po jego śmierci poślubia narzeczoną Grottgera, Wandę Monné. Z tego związku rodzi się Maryla. Z drugiej - klan Wolskich. Maryla poślubiła Wacława Wolskiego, inżyniera i pioniera przemysłu naftowego w Galicji. Ich dom we Lwowie stał się centrum życia artystycznego i literackiego.

Czesław Miłosz

26.10.2003

Czyta się kilka minut

Maryla Wolska znana jest jako jedna z poetek Młodej Polski. Zaraziła widocznie kultem sztuki dwie swoje córki, z których jedna, Lela, stała się malarką, a druga, Beata, poetką, znaną pod nazwiskiem męża Obertyńska. Był wreszcie skoligacony z Wolskimi klan Pawlikowskich, osiadły w Medyce i na Kozińcu w Zakopanem, a także prowadzący salon literacki we Lwowie, bo Lela wyszła za mąż za Michała Pawlikowskiego z Medyki.

Beata Obertyńska rosła więc w środowisku ziemiaństwa, galicyjskiej finansjery, nafciarzy i artystów. Nie tylko uprawiała poezję, ale zdała egzamin aktorski i występowała w teatrach lwowskich. Wiersze jej, głównie o przyrodzie, można zaliczyć do poprawnego poezjowania w stylu poetów Skamandra. I tak zapewne byłaby postrzegana przez potomnych, gdyby całe przedwojenne życie lwowskiej elity nie zapadło się nagle wskutek okupacji Lwowa przez wojska sowieckie w 1939 roku.

Aresztowana w lipcu 1940 r., Obertyńska odbyła drogę wielu więzień i miejsc zsyłki, a niektóre z tych miejsc utrwaliła w swoim notesie poetyckim. Wiersze o tych przeżyciach pisano, ale niektóre z nich tylko znalazły miejsce w literaturze, a wśród nich są wiersze Beaty. Być może nie są to dzieła genialne, ale ciekawe przez zderzenie niewinności z okrutną prawdą więzień i łagrów. Same tytuły mówią o treści tych wierszy: “Cela", “Tajga", “Workuta", “Ural", “W bydlęcym wagonie". W tych szkicach wierszem wyraża się cierpienie i bezsilny gniew. Obertyńska jest też autorką książki “W domu niewoli" (1946), która stała się głośna i ukazała się w przekładzie na wiele języków. Dzieło poprzedzające “Inny świat" Herlinga-Grudzińskiego i dzieła Sołżenicyna. W Polsce ta wspomnieniowa książka znana była tylko w drugim obiegu, w odpisach z wydania kanadyjskiego. Dopiero w 1991 wydano ją w Polsce, nakładem PAXu.

Tak oto dziwnym zrządzeniem losu wykwintna poetka, którą niegdyś porównywano z Marią Pawlikowską-Jasnorzewską, stała się kronikarką ludzkiego poniżenia. I zapewne tak będzie pamiętana.

Michał Borwicz, były więzień niemieckich kacetów, analizując w swojej rozprawie doktorskiej na Sorbonie zapisy ludzi skazanych na śmierć doszedł do wniosku, że nie rozporządzali oni językiem, który by zdołał przekazać nowe dla nich doświadczenie utraty wszelkich praw ludzkich. Jeżeli pisali wiersze, były to wiersze językowo staroświeckie. Coś podobnego zdarzyło się na Wschodzie, gdzie pod stopami jednostki otworzyła się otchłań pozbawienia praw. Wiersze Beaty Obertyńskiej okazują swoją kruchość i staroświeckość w zetknięciu z rzeczywistością, a jednak istnieją i już to jest ważne.

Notabene, chciałbym tutaj przypomnieć, że teza niegdyś głoszona o jednej literaturze polskiej niezależnie od podziału na kraj i emigrację nie była całkowicie uzasadniona. Dorobek wielu piszących poetów i prozaików umknął uwagi pokoleń dojrzewających za PRL-u. Jeżeli chodzi o Obertyńską, ukazały się wprawdzie w 1983 r., jej “Wiersze wybrane", ale nie myślę, że to, co zacytuję, będzie czytelnikowi znane.

Ural

Mroczy się futro tundry, rdzawej jak tasmany.

Nad nią pustki błękitnej bezmiar wniebowzięty,

a w głębi on - samotny, odwieczny, nieznany,

Ural... Grzmot w żelazisty pomruk zastygnięty.

Obce, srogie, śmiertelnie obojętne - cudo!

Jaszczur grzbietem zębatym wparty w nieboskłony.

Ciężar cielska na tundrę położywszy rudą

wschód i zachód rozgarnął w dwie przeciwne strony.

Fiolet wieków różowo lodem w nim się mieni,

chłodniej coraz, wynioślej i coraz wieczyściej...

On - który się w tej wrogiej, przeklętej przestrzeni